Leertijduitbreiding

1. Gemiddeld heeft leertijduitbreiding een positief effect, maar deze aanpak is duur en wellicht niet kosteneffectief voor scholen. Scholen moeten ook rekening houden met de consequenties van deze aanpak voor de werkdruk en het welzijn van de medewerkers.
2. Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat de extra tijd zo goed mogelijk wordt benut. De lessen moeten worden afgestemd op de behoeften en het niveau van de leerlingen. Als het bijwonen van extra lessen vrijwillig is, is het belangrijk om de aanwezigheid van leerlingen te controleren om er zeker van te zijn dat de leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben deze ook daadwerkelijk krijgen.
3. De inzet van voor- en naschoolse programma’s met een heldere opbouw, duidelijke raakvlakken met het reguliere lesprogramma en met goed opgeleid en getraind personeel hangt sterker samen met leerprestaties dan andere manieren om extra lestijd aan te bieden.
4. Leertijduitbreiding die wordt ingezet voor een-op-een-begeleiding kan effectiever zijn dan extra uren voor onderwijs in kleine of grote groepen.
5. Verrijkende activiteiten die niet direct op het leren gericht zijn, kunnen een positief effect hebben op de prestaties. De effecten zijn echter vaak minder groot en kunnen bovendien per activiteit flink verschillen (zie ook Sportieve activiteiten of Cultuureducatie). Los van het effect op de leerprestaties kunnen deze activiteiten op zichzelf een positief effect hebben op de leerlingen.

Het gemiddelde effect van leertijduitbreiding is ongeveer drie maanden leerwinst in een jaar tijd. Het gemiddelde effect wordt beïnvloed door de toepassing van gerichte voor- en naschoolse programma’s, die gemiddeld een groter effect hebben. In het voortgezet onderwijs heeft leertijduitbreiding een iets kleiner effect.

Soms biedt een aanpak niet alleen ondersteuning bij het leren, maar heeft ook als doel te zorgen voor een stimulerende omgeving/activiteiten of om persoonlijke en sociale vaardigheden te ontwikkelen. Een dergelijke brede aanpak zal eerder bijdragen aan betere leerprestaties dan activiteiten die alleen gericht zijn op het schoolwerk. Het is echter niet duidelijk of dit komt door de extra activiteiten of door minder verzuim en meer actieve betrokkenheid.

Het onderzoek toont ook aan dat het in het voortgezet onderwijs lastiger is om leerlingen (langdurig) aan programma’s buiten schooltijd te laten meedoen dan in het primair onderwijs. Leertijduitbreiding is alleen succesvol als hiervoor draagvlak is bij zowel ouders als medewerkers. Een te grote uitbreiding van de leertijd kan een verminderd effect sorteren door een afname in betrokkenheid van de leerlingen.

Het effect op de leerprestaties is gemiddeld positief, maar door de hoge kosten van schooltijdverlenging is dit zonder extra financiering wellicht geen kosteneffectieve aanpak voor toepassing op schoolniveau.

Er is enig bewijs dat leerlingen met een sociaal-economische achterstandspositie meer profijt hebben van extra leertijd.

Om de kans te vergroten dat deze leerlingen daadwerkelijk profiteren van extra lestijd, moeten schoolleiders bedenken hoe ze ervoor kunnen zorgen dat deze leerlingen aanwezig zijn en meedoen met de activiteiten. Als gerichte onderwijsactiviteiten of verrijkende activiteiten aan alle leerlingen worden aangeboden, is het niet ondenkbaar dat de leerlingen die er het meest van zouden kunnen profiteren het minst geneigd zijn deel te nemen. Een aanpak voor een bepaalde doelgroep kan er anderzijds voor zorgen dat deze leerlingen zich anders behandeld en gestigmatiseerd voelen.

Aanvullende, niet-schoolse activiteiten kunnen ook een gratis of goedkoop alternatief zijn voor buitenschoolse activiteiten zoals sport, muziek en andere verrijkende activiteiten die meer welvarende gezinnen wel kunnen betalen.

De theorie achter leertijduitbreiding is dat leerlingen meer les krijgen, meer tijd hebben om de lesstof tot zich te nemen en meer kunnen leren. Bij het toepassen van leertijduitbreiding is het belangrijk om te beseffen dat ingeroosterde lestijd niet hetzelfde is als effectieve lestijd. Scholen doen er goed aan om:

• De aanwezigheid zorgvuldig te monitoren om er zeker van te zijn dat uitbreiding van de schooldag of het schooljaar voor bepaalde leerlingen niet tot een afname van de totale leertijd leidt;
• Actieve deelname van leerlingen goed monitoren. Als een langere schooldag ertoe leidt dat het meer tijd kost om het gedrag van leerlingen in goede banen te leiden, neemt de effectieve leertijd niet toe;
• Oog te hebben voor het welzijn en de werkdruk van de medewerkers, om ervoor te zorgen dat extra lestijd niet ten koste gaat van de kwaliteit (bijvoorbeeld door minder tijd voor bijscholing of lesvoorbereiding).

Extra onderwijstijd kan voor medewerkers betekenen dat ze hun werkwijze aanzienlijk moeten veranderen, vooral als de schoolkalender wordt aangepast. Het is belangrijk dat schoolleiders duidelijk communiceren met welk doel de schooltijd wordt verlengd en zich verzekeren van draagvlak onder de ouders voordat ze veranderingen doorvoeren.

Leertijduitbreiding duurt vaak het hele schooljaar. Scholen kunnen besluiten aanvullende ondersteuning te bieden in de vorm van extra lesuren aan specifieke klassen of leerlingen gedurende een bepaalde periode.

Als geen extra leraren worden ingezet om de extra lestijd op te vangen, kan schooltijdverlenging vergeleken met andere aanpakken veel tijd vragen van het personeel.

Schoolleiders moeten niet alleen kijken naar kosten en tijd, maar ook bedenken hoe ze ervoor kunnen zorgen dat het onderwijs in de extra lesuren van goede kwaliteit is. Tevens moeten ze aanpakken vermijden die en de werkdruk van leraren vergroot terwijl het effect op de leerprestaties van de leerlingen gering is.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland. 

Over het algemeen worden de kosten als gematigd ingeschat. De basiskosten voor onderwijs zijn per leerling ongeveer €3.700 per jaar (€19 per dag) voor het primair onderwijs en €5.500 per jaar (€30 per dag) voor het voortgezet onderwijs. Als het schooljaar met twee weken wordt verlengd, kost dat ongeveer €190 per leerling per jaar voor het primair onderwijs en ongeveer €300 per leerling per jaar voor het voortgezet onderwijs. Naschoolse activiteiten kosten naar schatting gemiddeld €8 per leerling per dag. Als leerlingen één keer per week een naschools programma volgen, kost dat dus €312, uitgaand van een schooljaar van 39 weken.

De bewijskracht voor de effectiviteit van leertijduitbreiding is redelijk sterk. Er werden 74 studies gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit.

Houd bij de interpretatie rekening met het volgende: veel van deze onderzoek hebben geen experimentele opzet met een controlegroep. Dit betekent dat we niet met zekerheid kunnen zeggen dat de gevonden effecten het resultaat zijn van de onderzochte aanpak.

Net als bij andere reviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.