Studenten maken van alles in het mbo. De focus ligt daarbij vooral op het eindproduct. Het kan echter interessant zijn om ‘maken’ als didactisch principe in te zetten. Studenten leren dan vooral van het maakproces.
Bijdrage van Catelijne van Middelkoop (Rijksuniversiteit Groningen) , Rachelle van Harn (SintLucas) , Dirk Roebroek (SintLucas) Meer informatie
Gepubliceerd:
Studenten leren van alles te maken in het mbo. Denk aan metaal lassen, maaltijden bereiden, websites bouwen en begrotingen maken. De nadruk ligt daarbij vaak op het eindresultaat. Maken als didactisch principe legt de nadruk juist meer op het proces van maken: leren door te experimenteren en ontdekken. Deze manier van leren biedt veel mogelijkheden. Maken als
activerende didactiek kun je breed toepassen. Bijvoorbeeld bij vakken waarvoor studenten doorgaans moeilijk te motiveren zijn. Je kunt het als docent ook gebruiken bij de vormgeving van je onderwijs. Maar wat weten we precies over dit didactische principe?
In dit overzichtsartikel gaan we dieper in op maken als didactisch principe.
Wat we bedoelen met maken als didactisch principe
Maken als didactisch principe is een pedagogische strategie waarbij studenten diepere inzichten verwerven door te maken. Het principe bestaat uit twee componenten:
- Maken is het creatieve proces waarbij gestalte wordt gegeven aan een idee: iets abstracts of theoretisch wordt omgezet in een concrete en (ook voor anderen) ervaarbare vorm.
- Een didactisch principe is een basisregel of een fundamenteel uitgangspunt dat richting geeft aan het onderwijsproces. Didactische principes zijn bedoeld om de effectiviteit van het onderwijs te vergroten en om studenten beter en duurzaam te laten leren.
Maken als didactisch principe is een onderwijsbenadering waarbij het creëren van iets tastbaars of een ervaring het leerproces ondersteunt. Dit principe kun je toepassen binnen uiteenlopende vakken, van taal en geschiedenis tot rekenen en burgerschap. Het legt de nadruk op zintuiglijke en actieve betrokkenheid om abstracte concepten concreet te maken. Hierdoor kun je iets dat in eerste instantie (te) abstract, (te) theoretisch, of (te) complex lijkt, bespreekbaar maken
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.
. Maken speelt een cruciale rol in hoe we de wereld om ons heen ervaren en begrijpen
Ledoux, G. (2022,). Kennis van de wereld opbouwen: kerntaak van onderwijs, Onderwijskennis.nl (NRO). www.onderwijskennis.nl/node/3602
Hoe dit er in de praktijk uitziet, laat deze video zien:
Geraadpleegde bronnen
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.Ledoux, G. (2022,). Kennis van de wereld opbouwen: kerntaak van onderwijs, Onderwijskennis.nl (NRO). www.onderwijskennis.nl/node/3602
Maken als didactisch principe heeft raakvlakken met maakonderwijs, maar het zijn geen synoniemen. Maakonderwijs is een breder onderwijsconcept dat meer omvat dan alleen een didactische methode
Vossoughi, S., Hooper, P. K., & Escudé, M. (2016). Making through the lens of culture and power: Toward transformative visions for educational equity. Harvard Educational Review, 86(2), 206–232. https://doi.org/10.17763/0017-8055.86.2.206
De oorsprong van maken als didactisch principe
Verschillende leertheorieën ondersteunen het idee van leren door te doen. Deze theorieën verkiezen de praktische ervaring boven puur theoretisch leren en benadrukken de wisselwerking tussen praktijk en theorie
Kolb, D. A., Boyatzis, R. E., & Mainemelis, C. (2014). Experiential learning theory: Previous research and new directions. In L. F. Zhang, & R. J. Sternberg (Eds.) (2014), Perspectives on thinking, learning, and cognitive styles (pp. 227–247). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781410605986-9
Reese, W. J. (2011). America’s public schools: From the common school to “No Child Left Behind” (2nd ed.). Johns Hopkins University Press.
De belangrijkste pijlers van maken als didactisch principe zijn het constructivisme en constructionisme. Daarnaast zie je (elementen van) het 4E-cognitiemodel, design-based of ontwerpend leren en kritisch makerschap terug. Hieronder leggen we kort de verschillende theorieën en modellen uit en bespreken we wat ze hebben bijgedragen aan maken als didactisch principe.
Constructivisme en constructionisme
Piaget ontwikkelde in de jaren ’30 en ’40 het constructivisme, een theorie over cognitieve ontwikkeling. Leren wordt gezien als een actief proces waarbij studenten kennis creëren door interactie met hun omgeving
Piaget, J. (1970). Piaget's theory. In P. Mussen, Carmichaels' Manual of Child Psychology (Vol. 1, pp. 703–732). Wiley.
Papert ontwikkelde de theorie van constructionisme als doorontwikkeling van Piagets constructivisme. In zijn theorie staat het ‘maken’ als didactisch principe centraal
Papert, S., & Harel, I. (1991). Situating constructionism. In I. Harel & S. Papert (Eds.), Constructionism: Research reports and essays 1985-1990 by the Epistomology and Learning Research Group. MIT.
De constructivistische psychologie stelt (1) dat mensen beter leren door kennis zelf te construeren, in plaats van deze simpelweg over te nemen. En daarnaast (2) dat mensen het effectiefst leren wanneer dit plaatsvindt tijdens een activiteit waarbij de student iets waardevols creëert
Papert, S., & Harel, I. (1991). Situating constructionism. In I. Harel & S. Papert (Eds.), Constructionism: Research reports and essays 1985-1990 by the Epistomology and Learning Research Group. MIT Press.
Het resultaat van dit maakproces vormt de basis voor reflectie, interactie en samenwerking
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, computers, and powerful ideas. Basic Books.
4E-Cognitie
De theorie van 4E-cognitie benadrukt – net als Piaget die leren als een actief proces zag – dat menselijke cognitie niet uitsluitend in de hersenen plaatsvindt
Newen, A., De Bruin, L., & Galagher, S. (2018). The Oxford handbook of 4E cognition. Oxford University Press.
Deze theorie beschouwt denken en leren als dynamische processen die voortkomen uit de samenwerking van lichaam, omgeving, acties en hulpmiddelen
Hutchins, E. (1995). Cognition in the wild. MIT Press.
Hand en hoofd, maken en denken worden niet als tegenstellingen beschouwd, maar staan in relatie tot elkaar en versterken elkaar
Lehmann, A.S. (2018). Taking fingerprints: The indexical affordances of artworks’ material surfaces. In H. Haug, & M. Bushart (Hrsg.), Spur der Arbeit: Oberfläche und Werkprozess (pp. 199–218). Böhlau Verlag.
De vier pijlers van 4E-cognitie zijn
Newen, A., De Bruin, L., & Galagher, S. (2018). The Oxford handbook of 4E cognition. Oxford University Press.
- Embodied (belichaamd)
Ons denken is onlosmakelijk verbonden met ons lichaam. Hoe we de wereld begrijpen wordt sterk beïnvloed door onze lichamelijke ervaringen. Wat we voelen, zien en doen helpt ons bij het vormen van gedachten en ideeën. - Embedded (ingebed)
Denken en beslissingen nemen gebeurt nooit in isolatie, maar zijn altijd ingebed in een specifieke omgeving. Onze sociale en fysieke omgeving, zoals cultuur en interacties met anderen, beïnvloedt hoe we dingen waarnemen en problemen oplossen. - Enactive (handelend)
Begrip en leren ontstaan door actief met de wereld om te gaan. Door dingen te doen en te ontdekken, geven we betekenis aan onze ervaringen. - Extended (uitgebreid)
Ons denken wordt uitgebreid door hulpmiddelen zoals een notitieboek, smartphone of pen. Deze tools fungeren als verlengstukken van ons denken en ondersteunen ons bij onthouden, reflecteren en problemen oplossen.
Ontwerpend leren
Bij ontwerpend leren (design based learning) doorlopen studenten een cyclisch, gestructureerd stappenplan. Ze identificeren een probleem, ontwikkelen een ontwerp, testen hun ideeën en verbeteren hun oplossingen. Dit proces bevordert het creatief en kritisch denkvermogen. Het maakt abstracte concepten tastbaar door ze om te zetten in concrete resultaten
Razzouk, R., & Shute, V. (2012). What is design thinking and why is it important? Review of Educational Research, 82(3), 330–348. https://doi.org/10.3102/0034654312457429
De uitkomsten van dit proces gebruik je als instrumenten voor reflectie, evaluatie en verdere ontwikkeling. Hierdoor staat de vorm van het ‘gemaakte’ product niet vast, maar pas je het voortdurend aan om het te verbeteren.
Het eindproduct bij ontwerpend leren reikt vaak verder dan een opzichzelfstaand object. Het is een representatie van de ideeën, keuzes en uitdagingen die studenten tijdens het leerproces doorlopen
Goldman, S., Carroll, M., & Royalty, A. (2009). Destination, imagination & the fires within: Design thinking in a middle school classroom. In Proceedings of the seventh ACM conference on Creativity and cognition (pp. 371-372). https://doi.org/10.1145/1640233.1640306
Het doel van ontwerpend leren is om probleemoplossend denken, creativiteit en samenwerking te bevorderen. Hierbij ligt de nadruk op prototypes en iteratieve processen ontwikkelen.
Ontwerpend leren is een gestructureerde methode waarin een oplossing voor een complex probleem ontwerpen centraal staat. Maken als didactisch principe is daarentegen een bredere onderwijsbenadering waarbij iets tastbaars of een ervaring creëren het leerproces ondersteunt
Martinez, S. L., & Stager, G. S. (2013). Invent to learn: Makers in the classroom. The Education Digest, 79(4), 11–15.
Kritisch makerschap
Kritisch makerschap is een benadering waarbij je tijdens het maakproces bewust reflecteert op de sociale, ethische en maatschappelijke implicaties van wat je maakt. Het gaat niet alleen om de technische of esthetische aspecten van het eindproduct, juist de bredere impact en betekenis van het werk staan centraal
Ratto, M. (2011). Critical making: Conceptual and material studies in technology and social life. The Information Society, 27(4), 252–260. https://doi.org/10.1080/01972243.2011.583819
De kwaliteit van het gemaakte product is van secundair belang, waardoor kritisch makerschap goed aansluit bij maken als didactisch principe.
De effecten van maken als didactisch principe
Voordat je aan de slag gaat, is het belangrijk om te weten dat er nog weinig bekend is over de (langdurige) effecten van werken volgens dit principe. Daarnaast zien sommigen leren door te maken eerder als een houding dan als een didactische methode – een manier van kijken naar en omgaan met de wereld om je heen. Ook is het goed om te beseffen dat veel publicaties zich vooral richten op het ‘wat’ en ‘hoe’ van maken, en minder op het ‘waarom’
Resnick, M., & Rosenbaum, E. (2013). Designing for tinkerability. In M. Honey (Ed.), Design, make, play: Growing the next generation of STEM innovators (pp. 163–181). Routledge.
Verder zijn er zorgen over cognitieve overbelasting
Lillard, A. S. (2017). Montessori: The science behind the genius. Oxford University Press.
Kirschner, P., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why unguided learning does not work: An analysis of the failure of discovery learning, problem-based learning, experiential learning and inquiry-based learning. Educational Psychologist, 41(2), 75–86. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4102_1
Cognitieve overbelasting
Er zijn aanwijzingen dat zelfgestuurd leren – zoals beoogd bij maken als didactisch principe – leidt tot een hogere cognitieve belasting. Zo toonde een studie aan dat beroepsonderwijsstudenten meer zelfregulerende leerstrategieën gebruikten als hun taken moeilijker waren. Dit verband werd bovendien verklaard door de cognitieve belasting die zij ervaarden
Seufert, T., Hamm, V., Vogt, A. & Riemer, V. (2024). The Interplay of Cognitive Load, Learners’ Resources and Self-regulation. Educational Psychololy Review, 36(50). https://doi.org/10.1007/s10648-024-09890-1
Ook is bijvoorbeeld aangetoond dat leerlingen in het voortgezet onderwijs minder cognitieve belasting ervaren als ze begeleiding krijgen dan wanneer zij zelfgestuurd leerden
Glogger-Frey, I., Gaus, K., & Renkl, A. (2017). Learning from direct instruction: Best prepared by several self-regulated or guided invention activities?. Learning and Instruction, 51, 26-35. https://doi/10.1016/j.learninstruc.2016.11.002
Er lijkt dus een positief verband te zijn tussen zelfregulerend leren en cognitieve belasting.
Verder zijn er aanwijzingen dat zelfgestuurd leren voor beginners minder effectief en efficiënt kan zijn
Lillard, A. S. (2017). Montessori: The science behind the genius. Oxford University Press.
Kirschner, P., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why unguided learning does not work: An analysis of the failure of discovery learning, problem-based learning, experiential learning and inquiry-based learning. Educational Psychologist, 41(2), 75–86. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4102_1
De kritiek richt zich op het ontbreken van duidelijke instructie of begeleiding, waardoor onvoldoende rekening wordt gehouden met de beperkingen van het werkgeheugen. Volgens Kirschner en collega’s hebben beginners juist behoefte aan expliciete instructie en gestructureerde begeleiding om cognitieve overbelasting te voorkomen, vooral bij complexe of nieuwe leerstof
Kirschner, P., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why unguided learning does not work: An analysis of the failure of discovery learning, problem-based learning, experiential learning and inquiry-based learning. Educational Psychologist, 41(2), 75–86. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4102_1
Zulke gestructureerde begeleiding kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld met cue cards: kaarten waar hints op staan om de student verder te helpen. Een studie toonde aan dat middelbare scholieren meer leerden in minder tijd als zij zulke kaarten gebruikten, vooral als zij minder kennis hadden over het onderwerp
Schwonke, R., Ertelt, A., Otieno, C., Renkl, A., Aleven, V., & Salden, R. J. (2013). Metacognitive support promotes an effective use of instructional resources in intelligent tutoring. Learning and Instruction, 23, 136-150. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2012.08.003
Ook het gebruik van fysieke materialen tijdens leeractiviteiten, zoals bij leren door te maken, kan tot cognitieve overbelasting leiden. Wanneer studenten tegelijkertijd ingewikkelde materialen moeten hanteren én nieuwe concepten moeten leren, raakt het werkgeheugen overbelast. Hierdoor verloopt het verwerken en onthouden van informatie minder goed
Sweller, J., Van Merrienboer, J. J., & Paas, F. G. (1998). Cognitive architecture and instructional design. Educational Psychology Review, 10, 251-296. https://doi.org/023/a:1022193728205
In zulke gevallen kunnen de materialen afleiden van het eigenlijke leerdoel.
Onderzoek naar experimentevideo-docent-over-maken-als-didactisch-principeren in het techniekonderwijs onderstreept het belang van gerichte instructie en begeleiding
Spaan, W., Oostdam, R., Schuitema, J., & Pijls, M. (2023). Thinking-back-and-forth in practical work experienced by students: identifying evidence-informed characteristics of good practices in secondary education. Research in Science & Technological Education, 43(1), 294–311. https://doi.org/10.1080/02635143.2023.2268005
Er zijn signalen dat een bepaalde mate van instructie in experimenteren effectiever is dan volledig ontdekkend leren. Gestructureerde begeleiding helpt studenten bij het ontwikkelen van onderzoeksstrategieën en voorkomt dat zij verdwalen in de complexiteit van het experiment
Gijsel, M., Van der Graaf, J., & Van de Sande, E. (2018). Onderzoekend leren. Leren experimenteren en redeneren.
Bekijk de volledige publicatie
Een relatief nieuw theoretisch model van
Wirth, J., Leutner, D., & Sembill, D. (2021). An interactive layers model of self-regulated learning and cognitive load. Educational Psychology Review, 33(1), 1–22. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09568-4
suggereert echter dat zelfgestuurd leren niet per definitie zwaar hoeft te zijn voor het werkgeheugen. De auteurs onderscheiden bewuste processen, die actieve cognitieve inspanning vereisen, en onbewuste, automatische processen, die minder mentale belasting veroorzaken. De onderzoekers maken onderscheid tussen twee manieren van leren: een bewuste vorm, waarbij je actief nadenkt en keuzes maakt (die veel denkkracht vraagt), en een onbewuste, automatische vorm (die nauwelijks mentale inspanning vergt). Volgens Wirth en collega’s verloopt leren in lagen: je leert over de inhoud, over hoe je leert, én je denkt na over je eigen leerproces. Die lagen kunnen bewust of onbewust samenwerken. Dit zou betekenen dat zelfgestuurd leren – zoals bij maken – wel degelijk effectief kan zijn, mits er goed wordt nagedacht over de mate van begeleiding die nodig is.
Mogelijke voordelen van maken als didactisch principe
Om de voordelen van maken als didactisch principe te benutten zonder de nadelen van cognitieve overbelasting, is een balans nodig tussen zelfstandigheid en begeleiding. Dit betekent dat docenten duidelijke instructies en structuur bieden, terwijl ze ruimte laten voor creativiteit en experimenteren.
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.
evalueerden de opbrengsten van deze methode en onderscheidden de volgende mogelijke voordelen:
- Betrokkenheid
Actief deelnemen aan een maakproces vergroot de betrokkenheid en stimuleert diepere cognitieve verwerking. - Holistisch leren
Maken integreert kennis uit verschillende vakgebieden en helpt studenten verbanden te leggen en kennis toe te passen. - Probleemoplossend vermogen
Obstakels in het proces stimuleren kritisch denken, experimenteren en het omgaan met onzekerheid. - Creativiteit en innovatie
Experimenteren en fouten maken bevorderen het zelfvertrouwen, wat leidt tot nieuwe ideeën en unieke oplossingen. - Eigenaarschap
Makers bepalen zelf hoe ze een taak aanpakken, wat motivatie en procesmatig werken stimuleert. - Reflectie
Het maakproces en de resultaten bieden een concrete basis voor zelfevaluatie en feedback. - Samenwerking
Samen maken bevordert sociale interactie, communicatieve vaardigheden en teamwork.
Kernelementen van maken als didactisch principe
Maken integreren in het onderwijs biedt allerlei mogelijkheden, omdat het studenten actief betrekt bij hun leerproces
Halverson, E. R., & Sheridan, K. M. (2014). The maker movement in education. Harvard Educational Review, 84(4), 495–504. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.312
Vossoughi, S., & Bevan, B. (2014). Making and tinkering: A review of the literature. National Research Council Committee on out of School Time STEM.
We bespreken hieronder de kernelementen die essentieel zijn voor de toepassing van maken als didactisch principe in de praktijk.
Tastbare materialen
Door abstracte ideeën om te zetten in concrete vormen, krijgen studenten beter inzicht in wat ze wel en niet begrijpen. Werken met materialen biedt ervaringen, waardoor complexe begrippen toegankelijker worden. De materialen zelf – zoals hout, klei of digitale elementen – versterken de betekenis en waarde van wat een student maakt. Dit ondersteunt embodied learning, waarin kennis zowel mentaal als fysiek wordt ervaren. Deze benadering stimuleert studenten om actief deel te nemen, creatief te experimenteren en problemen zelfstandig op te lossen. De zintuiglijke interactie met materialen verankert kennis en bevordert kritisch denken en creativiteit
Marshall, P. (2007). Do tangible interfaces enhance learning?. In TEI ’07 Proceedings of the 1st international conference on tangible and embedded interaction (pp. 163–170). ACM Press. https://doi.org/10.1145/1226969.1227004
Dewey, J. (1986). Experience and education. The Educational Forum, 50(3), 241–252. https://doi.org/10.1080/00131728609335764
Het creatieve proces
Fases in het creatieve proces, zoals ideeën genereren, experimenteren, creëren en reflecteren moedigen probleemoplossend denken aan. Het leert studenten flexibel omgaan met wat wel en niet werkt. Dit proces bevordert veerkracht en doorzettingsvermogen, doordat studenten leren omgaan met fouten en groeien door reflectie. Het helpt ze bovendien om theorie en praktijk te verbinden en kritisch te reflecteren op zowel hun eigen werk als dat van anderen. Deze aanpak geeft studenten dieper inzicht en versterkt hun gevoel van eigenaarschap over hun leerproces
Sawyer, R. K., & Henriksen, D. (2024). Explaining creativity: The science of human innovation. Oxford University Press.
Clapp, E. P., Ross, J., Ryan, J. O., & Tishman, S. (2016). Maker-centered learning: Empowering young people to shape their worlds. John Wiley & Sons.
Halverson, E. R., & Sheridan, K. M. (2014). The maker movement in education. Harvard Educational Review, 84(4), 495–504. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.312
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, computers, and powerful ideas. Basic Books.
Duckworth, E. (2006). The having of wonderful ideas and other essays on teaching and learning. Teachers College Press.
Bronnen gebruiken
Bronnen spelen een cruciale rol bij creatief denken en kritische reflectie stimuleren. Kunstbronnen, zoals schilderijen en beeldhouwwerken, inspireren studenten om nieuwe materialen, vormen en technieken te verkennen. Het verdiept hun begrip van visuele en creatieve processen. Het gebruik van ready-mades – bestaande objecten die een nieuwe betekenis krijgen – leert studenten om anders naar materialen te kijken en waarde toe te voegen door deze te bewerken of de context te veranderen. Dit versterkt creatief denken, stimuleert duurzame denkpatronen en verlaagt de drempel voor creatie. Door met alledaagse voorwerpen te werken, kunnen studenten sneller experimenteren, hun zelfvertrouwen vergroten en de basisprincipes van conceptontwikkeling leren
Piazzoli, E. (2018). Embodying language in action: The artistry of process drama in second language education. Springer.
Sawyer, R. K. (2022). The dialogue of creativity: Teaching the creative process by animating student work as a collaborating creative agent. Cognition and Instruction, 40(4), 459–487. https://doi.org/10.1080/07370008.2021.1958219
Robinson, K., & Lee, J. R. (2011). Out of our minds: Learning to be creative. Tantor Media.
Barrett, T. (1994). Criticizing art: understanding the contemporary. Mayfield Publishing Company.
Dewey, J. (1986). Experience and education. The Educational Forum, 50(3), 241–252. https://doi.org/10.1080/00131728609335764
Technologie inzetten
Technologie verandert hoe we ons lichaam voelen en hoe we met de wereld om ons heen omgaan. Denk bijvoorbeeld aan VR-brillen of slimme horloges: zulke technologieën maken het mogelijk om ons lichaam op nieuwe manieren te gebruiken en te ervaren. Ze zorgen ervoor dat ons lichaam niet alleen iets fysieks is, maar ook een soort schakel wordt tussen ons en digitale systemen. Zo verandert technologie hoe we dingen zien, voelen en doen
Hansen, M. (2012). Bodies in code: Interfaces with digital media. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203942390
Hayles, N. K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics. The University of Chicago Press.
Haraway, D. J. (1985). A manifesto for Cyborgs: Science, technology, and socialist feminism for the 1980s. Socialist Review, 15(2): 65–107. https://doi.org/10.1080/08164649.1987.9961538
Verbeek, P. P. (2005). What things do: Philosophical reflections on technology, agency, and design. Penn State Press. https://doi.org/10.1007/s11948-007-9010-0
De combinatie van oude en nieuwe technologieën zorgt voor een veelzijdig leerproces. Oude technologieën, zoals handgereedschap of analoge druktechnieken, leggen de basis in techniek en ambacht. Nieuwe technologieën, zoals 3D-printers en digitale ontwerpsoftware, stimuleren de ontwikkeling van moderne vaardigheden en innovaties. Deze integratie geeft studenten inzicht in de evolutie van technieken. Het helpt ze om nauwkeurigheid en vakmanschap te combineren met creatief experimenteren. Dit holistische proces levert studenten de competenties voor een toekomst waarin traditionele ambachten en digitale innovaties samengaan
Sheridan, K., Halverson, E. R., Litts, B., Brahms, L., Jacobs-Priebe, L., & Owens, T. (2014). Learning in the making: A comparative case study of three makerspaces. Harvard Educational Review, 84(4), 505–531. https://doi.org/10.17763/haer.84.4.brr34733723j648u
Petrich, M., Wilkinson, K., & Bevan, B. (2013). It looks like fun, but are they learning? In M. Honey (Ed.), Design, make, play: Growing the Next Generation of STEM Innovators (pp. 50–70). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203108352
Blikstein, P. (2013). Digital fabrication and ’making’ in education: The democratization of invention. In C. Büching, & J. Walter-Herrmann (Eds.), FabLabs: Of machines, makers, and inventors (pp. 203–223). Transcript Publishers. https://doi.org/10.14361/transcript.9783839423820.203
Gauntlett, D. (2011). Making is connecting: The social power of creativity, from craft and knitting to digital everything. Polity Press.
Aan de slag met maken als didactisch principe
Onderzoekers van het project Curious Hands hebben vier structurerende principes geïdentificeerd: de taak, het materiaal, de omgeving en het proces. Deze vormen de basis van leren door maken, en geven inzicht in wat dit vraagt van docenten en welke begeleidende interventies zij kunnen inzetten
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
De taak
In het kunstonderwijs zijn diverse uitgangspunten voor taakontwerp te vinden. Denk aan het maken van een kopie, iteratief werken of improvisatie, waarbij studenten hun kennis toepassen in nieuwe projecten
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Variëren op een bestaand product opent nieuwe mogelijkheden, zoals materiaaltransformatie
Harrison, L., Earl, C., & Eckert, C. (2015). Exploratory making: Shape, structure and motion. Design Studies, 41, 51–78. https://doi.org/10.1016/j.destud.2015.08.003
Beperkingen kunnen creativiteit en innovatie juist stimuleren hierbij
Groenendijk, T., & Heijnen, E. (2018). Trans-disciplinaire ontwerplabs: een ontwerponderzoek naar lesmateriaal op het snijvlak van kunst, wetenschap en technologie. Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.
Een veelgebruikte aanpak is studenten eerst objecten of materialen te laten verzamelen om nieuwe inzichten te verwerven
Marshall, J. (2019). Transdisciplinariteit en art integration: Naar een nieuw begrip van vakoverstijgend kunstintrinsiek leren. Cultuur+Educatie, 18(51), 17–33.
Bekijk de volledige publicatie
Je ondersteunt het proces door met eenvoudige taken te beginnen en geleidelijk complexere opdrachten toe te voegen
Van Merriënboer, J., & Kirschner, P. (2007). Ten steps to complex learning: A systematic approach to four-component instructional design. Lawrence Erlbaum Associates.
Nieuwsgierigheid kun je stimuleren door aandacht te geven aan cognitieve conflicten, zoals experimenten met onverwachte resultaten
Martinez, S. L., & Stager, G. S. (2013). Invent to learn: Makers in the classroom. The Education Digest, 79(4), 11–15.
Het materiaal
De eigenschappen van materialen lokken acties uit, moedigen deze aan of beperken ze juist
Gibson, J. J. (1977). The theory of affordances. In R. Shaw, & J. Bransford (Eds.), Perceiving acting and knowing: Toward an ecological psychology (pp. 67-82). Lawrence Erlbaum Associates.
Als materialen anders reageren dan verwacht, worden studenten gedwongen hun oorspronkelijke idee los te laten en een nieuwe richting te zoeken
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Dit proces vereist reflection in action: leren omgaan met onverwachte situaties tijdens het maken, en reflection on action: achteraf reflecteren voor diepgaand inzicht
Schön, D. A. (1983). The reflective practitioner: How professionals think in action. Basic Books.
Experimenteren en fouten maken zijn essentieel voor effectief leren
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
De omgeving
De leeromgeving beïnvloedt hoe studenten materialen gebruiken. Een goede leeromgeving biedt affordances: mogelijkheden die het leren bevorderen
Zitter, I., Beausaert, S., & Kyndt, E. (2021). Conclusion: On principles for connectivity between education and work. Developing Connectivity between Education and Work. In E. Kyndt, S. Beausaert, & I. Zitter (Eds.), Developing Connectivity between Education and Work: Principles and Practices (pp. 230–236). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003091219
Toegang tot verschillende materialen en kennis van de mogelijkheden is cruciaal om experimenten te stimuleren
Van Middelkoop, C., & Van Harn, R. (2023). Leren van zink? De rol van grensmateriaal in tegenspel. In M. Buizer, J. Schueler, & L. van Arkel (Eds.), Transitiezones: navigeren op weerstand. Accelerating the Circular Economy Zuid-Holland (ACCEZ).
Bekijk de volledige publicatie
Het proces
Ontwerpmodellen helpen studenten en docenten het maakproces te begrijpen en reflectie te stimuleren
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Maar hoewel een ontwerpcyclus structuur biedt, kan dit soms botsen met de onverwachte wendingen tijdens het maakproces. Een balans tussen structuur en ruimte voor experiment is essentieel om creativiteit te bevorderen.
De rol van de docent bij maken als didactisch principe
Maken als didactisch principe vraagt van docenten een begeleidende en flexibele rol. Je moet bereid zijn de leiding deels los te laten en studenten zelfstandig te laten experimenteren en ontdekken. Dit betekent dat je je studenten ondersteunt door kritisch denken, vragen stellen en creatieve oplossingen verkennen te stimuleren
Sawyer, R. K. (Ed.). (2005). The Cambridge handbook of the learning sciences. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511816833
Het is belangrijk dat je een veilige omgeving creëert waarin studenten fouten kunnen maken en waarin je experimenteren en itereren aanmoedigt. Dit kun je bijvoorbeeld doen door te benadrukken dat de focus ligt op het proces en niet op het eindresultaat
Duckworth, E. (2006). The having of wonderful ideas and other essays on teaching and learning. Teachers College Press.
Daarnaast vraagt deze aanpak dat je verschillende materialen en technologieën introduceert en de mogelijkheden ervan toelicht. Begin je bijvoorbeeld met een bestaande vorm of ready-made, of juist met onbewerkt materiaal? Als docent ondersteun je dit proces effectiever als je zelf hebt ervaren wat maken als didactisch principe betekent
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.
Je begeleidt je studenten ook bij de reflectie, zowel tijdens als na het maakproces. Zo kunnen ze ervaringen analyseren en leerinhouden beter begrijpen. Het is daarnaast essentieel dat je de leerdoelen flexibel kunt aanpassen en dat je openstaat voor de unieke routes die studenten bewandelen, afhankelijk van hun achtergrond en context
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.
Begeleidende interventies
Onderzoek naar maakonderwijs benadrukt het belang van verschillende docentstrategieën om onderzoekend, ontwerpend en samenwerkend leren te faciliteren in technologierijke onderwijsomgevingen
Kajamaa, A., Kumpulainen, K., & Olkinuora, H. R. (2020). Teacher interventions in students’ collaborative work in a technology‐rich educational makerspace. British Journal of Educational Technology, 51(2), 371–386. https://doi.org/10.1111/bjet.12837
Ook voor docenten die maken als didactisch principe willen integreren in hun eigen onderwijspraktijk, zijn deze strategieën waardevol.
Drie typen interventies ondersteunen het leerproces van studenten
Van de Pol, J., Volman, M., & Beishuizen, J. (2010). Scaffolding in teacher–student interaction: A decade of research. Educational Psychology Review, *22(*3), 271–296. https://doi.org/10.1007/s10648-010-9127-6
- Autoritatieve interventies
Als docent geef je directe instructies of je corrigeert het gedrag van studenten om hen op het juiste spoor te houden. Dit kun je doen door stap voor stap uit te leggen hoe ze een probleem met bijvoorbeeld de constructie kunnen oplossen. Bij elke stap controleer je of de student begrijpt wat er gebeurt. - Orkestrerende interventies
Als docent coördineer en begeleid je groepsprocessen. Je stimuleert samenwerking en helpt bij het structureren van taken. Bijvoorbeeld door rond te lopen in de klas, goed te kijken naar wat er gebeurt en gerichte vragen te stellen. Zo kunnen studenten ideeën makkelijker met elkaar verbinden en actief bijdragen aan de dialoog. - Ontketenende interventies
Als docent moedig je studenten aan om zelfstandig te exploreren, creatief te denken en verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leerproces. Bijvoorbeeld door ze te stimuleren om de mogelijkheden van materialen te ontdekken of ongebruikelijke technieken te combineren. Je stelt open vragen en treedt hierbij op als facilitator, niet als directe instructeur.
Onderzoekend, ontwerpend en samenwerkend leren effectief ondersteunen – in het bijzonder in maakplaatsen – vraagt om een verschuiving van autoritaire naar meer collaboratieve interacties tussen docenten en studenten
Kajamaa, A., Kumpulainen, K., & Olkinuora, H. R. (2020). Teacher interventions in students’ collaborative work in a technology‐rich educational makerspace. British Journal of Educational Technology, 51(2), 371–386. https://doi.org/10.1111/bjet.12837
Dit vereist niet alleen een gezamenlijke inspanning, maar ook een culturele verandering binnen de onderwijspraktijk. Hierbij staan samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid tussen docenten en studenten centraal
Sawyer, R. K. (2004). Creative teaching: Collaborative discussion as disciplined improvisation. Educational Researcher, 33(2), 12-20. https://doi.org/10.3102/0013189X033002012
Geraadpleegde bronnen
Vossoughi, S., Hooper, P. K., & Escudé, M. (2016). Making through the lens of culture and power: Toward transformative visions for educational equity. Harvard Educational Review, 86(2), 206–232. https://doi.org/10.17763/0017-8055.86.2.206Kolb, D. A., Boyatzis, R. E., & Mainemelis, C. (2014). Experiential learning theory: Previous research and new directions. In L. F. Zhang, & R. J. Sternberg (Eds.) (2014), Perspectives on thinking, learning, and cognitive styles (pp. 227–247). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781410605986-9
Reese, W. J. (2011). America’s public schools: From the common school to “No Child Left Behind” (2nd ed.). Johns Hopkins University Press.
Piaget, J. (1970). Piaget's theory. In P. Mussen, Carmichaels' Manual of Child Psychology (Vol. 1, pp. 703–732). Wiley.
Papert, S., & Harel, I. (1991). Situating constructionism. In I. Harel & S. Papert (Eds.), Constructionism: Research reports and essays 1985-1990 by the Epistomology and Learning Research Group. MIT.
Papert, S., & Harel, I. (1991). Situating constructionism. In I. Harel & S. Papert (Eds.), Constructionism: Research reports and essays 1985-1990 by the Epistomology and Learning Research Group. MIT Press.
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, computers, and powerful ideas. Basic Books.
Newen, A., De Bruin, L., & Galagher, S. (2018). The Oxford handbook of 4E cognition. Oxford University Press.
Hutchins, E. (1995). Cognition in the wild. MIT Press.
Lehmann, A.S. (2018). Taking fingerprints: The indexical affordances of artworks’ material surfaces. In H. Haug, & M. Bushart (Hrsg.), Spur der Arbeit: Oberfläche und Werkprozess (pp. 199–218). Böhlau Verlag.
Newen, A., De Bruin, L., & Galagher, S. (2018). The Oxford handbook of 4E cognition. Oxford University Press.
Razzouk, R., & Shute, V. (2012). What is design thinking and why is it important? Review of Educational Research, 82(3), 330–348. https://doi.org/10.3102/0034654312457429
Goldman, S., Carroll, M., & Royalty, A. (2009). Destination, imagination & the fires within: Design thinking in a middle school classroom. In Proceedings of the seventh ACM conference on Creativity and cognition (pp. 371-372). https://doi.org/10.1145/1640233.1640306
Martinez, S. L., & Stager, G. S. (2013). Invent to learn: Makers in the classroom. The Education Digest, 79(4), 11–15.
Ratto, M. (2011). Critical making: Conceptual and material studies in technology and social life. The Information Society, 27(4), 252–260. https://doi.org/10.1080/01972243.2011.583819
Resnick, M., & Rosenbaum, E. (2013). Designing for tinkerability. In M. Honey (Ed.), Design, make, play: Growing the next generation of STEM innovators (pp. 163–181). Routledge.
Lillard, A. S. (2017). Montessori: The science behind the genius. Oxford University Press.
Kirschner, P., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why unguided learning does not work: An analysis of the failure of discovery learning, problem-based learning, experiential learning and inquiry-based learning. Educational Psychologist, 41(2), 75–86. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4102_1
Seufert, T., Hamm, V., Vogt, A. & Riemer, V. (2024). The Interplay of Cognitive Load, Learners’ Resources and Self-regulation. Educational Psychololy Review, 36(50). https://doi.org/10.1007/s10648-024-09890-1
Glogger-Frey, I., Gaus, K., & Renkl, A. (2017). Learning from direct instruction: Best prepared by several self-regulated or guided invention activities?. Learning and Instruction, 51, 26-35. https://doi/10.1016/j.learninstruc.2016.11.002
Lillard, A. S. (2017). Montessori: The science behind the genius. Oxford University Press.
Kirschner, P., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why unguided learning does not work: An analysis of the failure of discovery learning, problem-based learning, experiential learning and inquiry-based learning. Educational Psychologist, 41(2), 75–86. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4102_1
Kirschner, P., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why unguided learning does not work: An analysis of the failure of discovery learning, problem-based learning, experiential learning and inquiry-based learning. Educational Psychologist, 41(2), 75–86. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4102_1
Schwonke, R., Ertelt, A., Otieno, C., Renkl, A., Aleven, V., & Salden, R. J. (2013). Metacognitive support promotes an effective use of instructional resources in intelligent tutoring. Learning and Instruction, 23, 136-150. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2012.08.003
Sweller, J., Van Merrienboer, J. J., & Paas, F. G. (1998). Cognitive architecture and instructional design. Educational Psychology Review, 10, 251-296. https://doi.org/023/a:1022193728205
Spaan, W., Oostdam, R., Schuitema, J., & Pijls, M. (2023). Thinking-back-and-forth in practical work experienced by students: identifying evidence-informed characteristics of good practices in secondary education. Research in Science & Technological Education, 43(1), 294–311. https://doi.org/10.1080/02635143.2023.2268005
Gijsel, M., Van der Graaf, J., & Van de Sande, E. (2018). Onderzoekend leren. Leren experimenteren en redeneren.
Bekijk de volledige publicatie Wirth, J., Leutner, D., & Sembill, D. (2021). An interactive layers model of self-regulated learning and cognitive load. Educational Psychology Review, 33(1), 1–22. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09568-4
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.
Halverson, E. R., & Sheridan, K. M. (2014). The maker movement in education. Harvard Educational Review, 84(4), 495–504. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.312
Vossoughi, S., & Bevan, B. (2014). Making and tinkering: A review of the literature. National Research Council Committee on out of School Time STEM.
Marshall, P. (2007). Do tangible interfaces enhance learning?. In TEI ’07 Proceedings of the 1st international conference on tangible and embedded interaction (pp. 163–170). ACM Press. https://doi.org/10.1145/1226969.1227004
Dewey, J. (1986). Experience and education. The Educational Forum, 50(3), 241–252. https://doi.org/10.1080/00131728609335764
Sawyer, R. K., & Henriksen, D. (2024). Explaining creativity: The science of human innovation. Oxford University Press.
Clapp, E. P., Ross, J., Ryan, J. O., & Tishman, S. (2016). Maker-centered learning: Empowering young people to shape their worlds. John Wiley & Sons.
Halverson, E. R., & Sheridan, K. M. (2014). The maker movement in education. Harvard Educational Review, 84(4), 495–504. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.312
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, computers, and powerful ideas. Basic Books.
Duckworth, E. (2006). The having of wonderful ideas and other essays on teaching and learning. Teachers College Press.
Piazzoli, E. (2018). Embodying language in action: The artistry of process drama in second language education. Springer.
Sawyer, R. K. (2022). The dialogue of creativity: Teaching the creative process by animating student work as a collaborating creative agent. Cognition and Instruction, 40(4), 459–487. https://doi.org/10.1080/07370008.2021.1958219
Robinson, K., & Lee, J. R. (2011). Out of our minds: Learning to be creative. Tantor Media.
Barrett, T. (1994). Criticizing art: understanding the contemporary. Mayfield Publishing Company.
Dewey, J. (1986). Experience and education. The Educational Forum, 50(3), 241–252. https://doi.org/10.1080/00131728609335764
Hansen, M. (2012). Bodies in code: Interfaces with digital media. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203942390
Hayles, N. K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics. The University of Chicago Press.
Haraway, D. J. (1985). A manifesto for Cyborgs: Science, technology, and socialist feminism for the 1980s. Socialist Review, 15(2): 65–107. https://doi.org/10.1080/08164649.1987.9961538
Verbeek, P. P. (2005). What things do: Philosophical reflections on technology, agency, and design. Penn State Press. https://doi.org/10.1007/s11948-007-9010-0
Sheridan, K., Halverson, E. R., Litts, B., Brahms, L., Jacobs-Priebe, L., & Owens, T. (2014). Learning in the making: A comparative case study of three makerspaces. Harvard Educational Review, 84(4), 505–531. https://doi.org/10.17763/haer.84.4.brr34733723j648u
Petrich, M., Wilkinson, K., & Bevan, B. (2013). It looks like fun, but are they learning? In M. Honey (Ed.), Design, make, play: Growing the Next Generation of STEM Innovators (pp. 50–70). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203108352
Blikstein, P. (2013). Digital fabrication and ’making’ in education: The democratization of invention. In C. Büching, & J. Walter-Herrmann (Eds.), FabLabs: Of machines, makers, and inventors (pp. 203–223). Transcript Publishers. https://doi.org/10.14361/transcript.9783839423820.203
Gauntlett, D. (2011). Making is connecting: The social power of creativity, from craft and knitting to digital everything. Polity Press.
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Harrison, L., Earl, C., & Eckert, C. (2015). Exploratory making: Shape, structure and motion. Design Studies, 41, 51–78. https://doi.org/10.1016/j.destud.2015.08.003
Groenendijk, T., & Heijnen, E. (2018). Trans-disciplinaire ontwerplabs: een ontwerponderzoek naar lesmateriaal op het snijvlak van kunst, wetenschap en technologie. Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.
Marshall, J. (2019). Transdisciplinariteit en art integration: Naar een nieuw begrip van vakoverstijgend kunstintrinsiek leren. Cultuur+Educatie, 18(51), 17–33.
Bekijk de volledige publicatie Van Merriënboer, J., & Kirschner, P. (2007). Ten steps to complex learning: A systematic approach to four-component instructional design. Lawrence Erlbaum Associates.
Martinez, S. L., & Stager, G. S. (2013). Invent to learn: Makers in the classroom. The Education Digest, 79(4), 11–15.
Gibson, J. J. (1977). The theory of affordances. In R. Shaw, & J. Bransford (Eds.), Perceiving acting and knowing: Toward an ecological psychology (pp. 67-82). Lawrence Erlbaum Associates.
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Schön, D. A. (1983). The reflective practitioner: How professionals think in action. Basic Books.
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Zitter, I., Beausaert, S., & Kyndt, E. (2021). Conclusion: On principles for connectivity between education and work. Developing Connectivity between Education and Work. In E. Kyndt, S. Beausaert, & I. Zitter (Eds.), Developing Connectivity between Education and Work: Principles and Practices (pp. 230–236). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003091219
Van Middelkoop, C., & Van Harn, R. (2023). Leren van zink? De rol van grensmateriaal in tegenspel. In M. Buizer, J. Schueler, & L. van Arkel (Eds.), Transitiezones: navigeren op weerstand. Accelerating the Circular Economy Zuid-Holland (ACCEZ).
Bekijk de volledige publicatie Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Sawyer, R. K. (Ed.). (2005). The Cambridge handbook of the learning sciences. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511816833
Duckworth, E. (2006). The having of wonderful ideas and other essays on teaching and learning. Teachers College Press.
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit. SintLucas.
Kajamaa, A., Kumpulainen, K., & Olkinuora, H. R. (2020). Teacher interventions in students’ collaborative work in a technology‐rich educational makerspace. British Journal of Educational Technology, 51(2), 371–386. https://doi.org/10.1111/bjet.12837
Van de Pol, J., Volman, M., & Beishuizen, J. (2010). Scaffolding in teacher–student interaction: A decade of research. Educational Psychology Review, *22(*3), 271–296. https://doi.org/10.1007/s10648-010-9127-6
Kajamaa, A., Kumpulainen, K., & Olkinuora, H. R. (2020). Teacher interventions in students’ collaborative work in a technology‐rich educational makerspace. British Journal of Educational Technology, 51(2), 371–386. https://doi.org/10.1111/bjet.12837
Sawyer, R. K. (2004). Creative teaching: Collaborative discussion as disciplined improvisation. Educational Researcher, 33(2), 12-20. https://doi.org/10.3102/0013189X033002012
Barrett, T. (1994). Criticizing art: understanding the contemporary. Mayfield Publishing Company.
Buurke, I., & Van ’t Hoogt, V. (2020). Curious Hands: Maken en leren maken. Cultuur+Educatie, 19(54), 46–63.
Blikstein, P. (2013). Digital fabrication and ’making’ in education: The democratization of invention. In C. Büching, & J. Walter-Herrmann (Eds.), FabLabs: Of machines, makers, and inventors (pp. 203–223). Transcript Publishers. https://doi.org/10.14361/transcript.9783839423820.203
Clapp, E. P., Ross, J., Ryan, J. O., & Tishman, S. (2016). Maker-centered learning: Empowering young people to shape their worlds. John Wiley & Sons.
Dewey, J. (1986). Experience and education. The Educational Forum, 50(3), 241–252. https://doi.org/10.1080/00131728609335764
Dewey, J. (1916). Democracy and education. An introduction to the philosophy of education. MacMillan.
Duckworth, E. (2006). The having of wonderful ideas and other essays on teaching and learning. Teachers College Press.
Gauntlett, D. (2011). Making is connecting: The social power of creativity, from craft and knitting to digital everything. Polity Press.
Gibson, J. J. (1977). The theory of affordances. In R. Shaw, & J. Bransford (Eds.), Perceiving acting and knowing: Toward an ecological psychology (pp. 67-82). Lawrence Erlbaum Associates.
Gijsel, M., Van der Graaf, J., & Van de Sande, E. (2018). Onderzoekend leren. Leren experimenteren en redeneren. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/gijsel-graaf-sande-leren-experimenteren-en-redeneren.pdf
Glogger-Frey, I., Gaus, K., & Renkl, A. (2017). Learning from direct instruction: Best prepared by several self-regulated or guided invention activities?. Learning and Instruction, 51, 26-35. https://doi/10.1016/j.learninstruc.2016.11.002
Goldman, S., Carroll, M., & Royalty, A. (2009). Destination, imagination & the fires within: Design thinking in a middle school classroom. In Proceedings of the seventh ACM conference on Creativity and cognition (pp. 371-372). https://doi.org/10.1145/1640233.1640306.
Groenendijk, T., & Heijnen, E. (2018). Trans-disciplinaire ontwerplabs: een ontwerponderzoek naar lesmateriaal op het snijvlak van kunst, wetenschap en technologie. Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.
Halverson, E. R., & Sheridan, K. M. (2014). The maker movement in education. Harvard Educational Review, 84(4), 495–504. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.312
Hansen, M. (2012). Bodies in code: Interfaces with digital media. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203942390
Haraway, D. J. (1985). A manifesto for Cyborgs: Science, technology, and socialist feminism for the 1980s. Socialist Review, 15(2): 65–107. https://doi.org/10.1080/08164649.1987.9961538
Harrison, L., Earl, C., & Eckert, C. (2015). Exploratory making: Shape, structure and motion. Design Studies, 41, 51–78. https://doi.org/10.1016/j.destud.2015.08.003
Hayles, N. K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics. The University of Chicago Press.
Hutchins, E. (1995). Cognition in the wild. MIT Press.
Kajamaa, A., Kumpulainen, K., & Olkinuora, H. R. (2020). Teacher interventions in students’ collaborative work in a technology‐rich educational makerspace. British Journal of Educational Technology, 51(2), 371–386. https://doi.org/10.1111/bjet.12837
Kirschner, P., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why unguided learning does not work: An analysis of the failure of discovery learning, problem-based learning, experiential learning and inquiry-based learning. Educational Psychologist, 41(2), 75–86. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4102_1
Kolb, D. A., Boyatzis, R. E., & Mainemelis, C. (2014). Experiential learning theory: Previous research and new directions. In L. F. Zhang, & R. J. Sternberg (Eds.) (2014), Perspectives on thinking, learning, and cognitive styles (pp. 227–247). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781410605986-9
Latour, B. (2007). Reassembling the social: An introduction to actor-network-theory. Oxford University Press.
Ledoux, G. (2022,). Kennis van de wereld opbouwen: kerntaak van onderwijs, Onderwijskennis.nl (NRO). www.onderwijskennis.nl/node/3602
Lehmann, A.S. (2018). Taking fingerprints: The indexical affordances of artworks’ material surfaces. In H. Haug, & M. Bushart (Hrsg.), Spur der Arbeit: Oberfläche und Werkprozess (pp. 199–218). Böhlau Verlag.
Lillard, A. S. (2017). Montessori: The science behind the genius. Oxford University Press.
Marshall, J. (2019). Transdisciplinariteit en art integration: Naar een nieuw begrip van vakoverstijgend kunstintrinsiek leren. Cultuur+Educatie, 18(51), 17–33.
Marshall, P. (2007). Do tangible interfaces enhance learning?. In TEI ’07 Proceedings of the 1st international conference on tangible and embedded interaction (pp. 163–170). ACM Press. https://doi.org/10.1145/1226969.1227004
Martinez, S. L., & Stager, G. S. (2013). Invent to learn: Makers in the classroom. The Education Digest, 79(4), 11–15.
Newen, A., De Bruin, L., & Galagher, S. (2018). The Oxford handbook of 4E cognition. Oxford University Press.
Papert, S. (1980). Mindstorms: Children, computers, and powerful ideas. Basic Books.
Papert, S., & Harel, I. (1991). Situating constructionism. In I. Harel & S. Papert (Eds.), Constructionism: Research reports and essays 1985-1990 by the Epistomology and Learning Research Group. MIT Press.
Petrich, M., Wilkinson, K., & Bevan, B. (2013). It looks like fun, but are they learning? In M. Honey (Ed.), Design, make, play: Growing the Next Generation of STEM Innovators (pp. 50–70). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203108352
Piaget, J. (1970). Piaget's theory. In P. Mussen, Carmichaels' Manual of Child Psychology (Vol. 1, pp. 703–732). Wiley.
Piazzoli, E. (2018). Embodying language in action: The artistry of process drama in second language education. Springer.
Ratto, M. (2011). Critical making: Conceptual and material studies in technology and social life. The Information Society, 27(4), 252–260. https://doi.org/10.1080/01972243.2011.583819
Razzouk, R., & Shute, V. (2012). What is design thinking and why is it important? Review of Educational Research, 82(3), 330–348. https://doi.org/10.3102/0034654312457429
Reese, W. J. (2011). America’s public schools: From the common school to “No Child Left Behind” (2nd ed.). Johns Hopkins University Press.
Resnick, M., & Rosenbaum, E. (2013). Designing for tinkerability. In M. Honey (Ed.), Design, make, play: Growing the next generation of STEM innovators (pp. 163–181). Routledge.
Robinson, K., & Lee, J. R. (2011). Out of our minds: Learning to be creative. Tantor Media.
Sawyer, R. K. (2004). Creative teaching: Collaborative discussion as disciplined improvisation. Educational Researcher, 33(2), 12-20. https://doi.org/10.3102/0013189X033002012
Sawyer, R. K. (Ed.). (2005). The Cambridge handbook of the learning sciences. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511816833
Sawyer, R. K. (2022). The dialogue of creativity: Teaching the creative process by animating student work as a collaborating creative agent. Cognition and Instruction, 40(4), 459–487. https://doi.org/10.1080/07370008.2021.1958219
Sawyer, R. K., & Henriksen, D. (2024). Explaining creativity: The science of human innovation. Oxford University Press.
Schön, D. A. (1983). The reflective practitioner: How professionals think in action. Basic Books.
Schwonke, R., Ertelt, A., Otieno, C., Renkl, A., Aleven, V., & Salden, R. J. (2013). Metacognitive support promotes an effective use of instructional resources in intelligent tutoring. Learning and Instruction, 23, 136-150. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2012.08.003
Seufert, T., Hamm, V., Vogt, A. & Riemer, V. (2024). The Interplay of Cognitive Load, Learners’ Resources and Self-regulation. Educational Psychololy Review, 36(50). https://doi.org/10.1007/s10648-024-09890-1
Sheridan, K., Halverson, E. R., Litts, B., Brahms, L., Jacobs-Priebe, L., & Owens, T. (2014). Learning in the making: A comparative case study of three makerspaces. Harvard Educational Review, 84(4), 505–531. https://doi.org/10.17763/haer.84.4.brr34733723j648u
Spaan, W., Oostdam, R., Schuitema, J., & Pijls, M. (2023). Thinking-back-and-forth in practical work experienced by students: identifying evidence-informed characteristics of good practices in secondary education. Research in Science & Technological Education, 43(1), 294–311. https://doi.org/10.1080/02635143.2023.2268005
Sweller, J., Van Merrienboer, J. J., & Paas, F. G. (1998). Cognitive architecture and instructional design. Educational Psychology Review, 10, 251-296. https://doi.org/023/a:1022193728205
Van de Pol, J., Volman, M., & Beishuizen, J. (2010). Scaffolding in teacher–student interaction: A decade of research. Educational Psychology Review, 22(3), 271–296. https://doi.org/10.1007/s10648-010-9127-6
Van Merriënboer, J., & Kirschner, P. (2007). Ten steps to complex learning: A systematic approach to four-component instructional design. Lawrence Erlbaum Associates.
Van Middelkoop, C., & Van Harn, R. (2023). Leren van zink? De rol van grensmateriaal in tegenspel. In M. Buizer, J. Schueler, & L. van Arkel (Eds.), Transitiezones: navigeren op weerstand. Accelerating the Circular Economy Zuid-Holland (ACCEZ).
Van Middelkoop, C., Van Harn, R., Roebroek, D., & Koenen, L. (2024). ‘Maken’ als didactisch principe. Practoraat Betekenisvolle Creativiteit, SintLucas.
Verbeek, P. P. (2005). What things do: Philosophical reflections on technology, agency, and design. Penn State Press. https://doi.org/10.1007/s11948-007-9010-0
Vossoughi, S., Hooper, P. K., & Escudé, M. (2016). Making through the lens of culture and power: Toward transformative visions for educational equity. Harvard Educational Review, 86(2), 206–232. https://doi.org/10.17763/0017-8055.86.2.206
Vossoughi, S., & Bevan, B. (2014). Making and tinkering: A review of the literature. National Research Council Committee on out of School Time STEM.
Wirth, J., Leutner, D., & Sembill, D. (2021). An interactive layers model of self-regulated learning and cognitive load. Educational Psychology Review, 33(1), 1–22. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09568-4
Zitter, I., Beausaert, S., & Kyndt, E. (2021). Conclusion: On principles for connectivity between education and work. Developing Connectivity between Education and Work. In E. Kyndt, S. Beausaert, & I. Zitter (Eds.), Developing Connectivity between Education and Work: Principles and Practices (pp. 230–236). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003091219
Volledige referentie: Van Middelkoop, C. (2025). Maken als didactisch principe. Onderwijskennis.nl. Geraadpleegd op [dag maand jaar], van https://www.onderwijskennis.nl/node/6659
Korte verwijzing in de tekst: (Van Middelkoop, 2025)
Meer informatie: bekijk de disclaimer.
Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.
Bijdrage van
Kenmerken
Gerelateerd in de kennisbank
Antwoord op praktijkvraag
Is zelfregulerend leren te onderwijzen in het mbo?
mboLees verder bij De KennisrotondeHet is aannemelijk dat mbo-studenten zelfregulerend leren kunnen aanleren. Dat moet dan wel gebeuren in de context van het vak en via expliciete strategie-instructie. De docent legt uit, doet voor...
Handvat
Webinar Zelfregulerend leren in het mbo
mboBekijk het Kennisrotonde-webinarKijk het webinar terug: Patrick Sins (lector Leren) en Jeroen Rozendaal (lector Samen onderzoekend werken) in gesprek over hoe je zelfregulerend leren in het mbo kunt bevorderen.
Antwoord op praktijkvraag
Dragen challenges en design thinking bij aan de ontwikkeling van mbo-studenten?
mboLees verder bij De KennisrotondeChallenges en design thinking zijn relatief nieuwe manieren om onderzoekend en ontwerpend te leren. Omdat er weinig effectonderzoek beschikbaar is, is niet goed te zeggen of mbo-studenten er...