Wie schrijft, die blijft

Goed kunnen schrijven is belangrijk voor de ontwikkeling van de leesvaardigheid, voor de cognitieve ontwikkeling, en om zelfstandig deel te kunnen nemen aan de maatschappij (Janssen & Van Weijen, 2019). Janssen, T., & Van Weijen, D. V. (2019). Effectief schrijfonderwijs op de basisschool; een literatuurstudie. Levende Talen Tijdschrift, 20(2), 3-15.
 Toch verlaten veel leerlingen het basisonderwijs zonder het gewenste niveau van schrijfvaardigheid. 73 procent van de leerlingen haalt aan het einde van groep 8 referentieniveau 1F en slechts 28 procent behaalt het streefniveau 1S/2F. Op het sbo is dit 33 en 9 procent. Dit betekent dat 27 procent van de leerlingen aan het einde van het basisonderwijs niet in staat is een simpele boodschap schriftelijk over te brengen (Inspectie van het Onderwijs, 2021a). Inspectie van het Onderwijs (2021a). Peil.Schrijfvaardigheid. Einde (speciaal) basisonderwijs. 2018-2019. Inspectie van het Onderwijs.
 Dit werkt door in het voortgezet onderwijs. Ook hier hebben leerlingen moeite met schrijven en blijft schrijfonderwijs een aandachtspunt (Hoogeveen, 2018). Hoogeveen, M. (2018). Het schrijfonderwijs in primair en voortgezet onderwijs. Een stand van zaken en curriculaire aanbevelingen. SLO.

In dit overzichtsartikel gaan we in op verschillende aspecten van effectief schrijfonderwijs: de schrijfmogelijkheden (handschrift en typvaardigheid), de inhoud (leren stellen) De term ‘stellen’ wordt gebruikt om het inhoudelijke schrijven te onderscheiden van het vormen van de letters (schrijfmotoriek) of typen. Het ‘opstellen’ van een tekst.
 en hoe beide onderdelen met elkaar interacteren. Spellingsvaardigheid wordt niet hier, maar op een andere themapagina behandeld.

Lees ook 
Themapagina over spelling- en grammaticaonderwijs

Wat is schrijfonderwijs?

Dit citaat uit Leerlijnen Taal verwoordt hoe schrijven – en daarmee schrijfonderwijs – een complex geheel van activiteiten en vaardigheden is. De inspectie van het Onderwijs (2021b) Inspectie van het Onderwijs (2021b). Reflectiewijzer schrijfonderwijs. Inspectie van het Onderwijs.
 verdeelt schrijfonderwijs in de volgende vaardigheden: ideeën verzamelen en ordenen, gedachten verwoorden, genre- en structuurkenmerken toepassen, doel en publiek bereiken en verschillende schrijfmogelijkheden gebruiken. Grofweg valt dit onder te brengen in twee sporen: leren om te schrijven en schrijven om te leren (Nederlandse Taalunie, 2015). Nederlandse Taalunie. (2015). Schrijfonderwijs in de schijnwerpers. Naar een betere schrijfvaardigheid van Nederlandse en Vlaamse leerlingen.

Volgens het schrijfmodel van Graham (2018) Graham, S. (2018). A Revised Writer(s)-Within-Community Model of Writing. Educational Psychologist, 53, 258-279. https://doi.org/10.1080/00461520.2018.1481406
 is schrijven een samenspel tussen de schrijver en het lezerspubliek. Hij benadrukt daarmee dat schrijven zowel verbonden is met interne cognitieve aspecten als met externe sociaal-culturele aspecten. Vijf factoren beïnvloeden daarbij de ontwikkeling van schrijvers: leren door doen, door observeren, door bewust handelen, door opgebouwd kapitaal (kennis) en van anderen (Janssen & Van Weijen, 2017). Janssen, T., & Van Weijen, D. V. (2017). Effectief schrijfonderwijs op de basisschool: een didactisch kader ten behoeve van landelijk peilingonderzoek. Research Institute of Child Development and Education/Universiteit van Amsterdam. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kenmerken-van-effectief-schrijfonderwijs-review-405-17-925-Janssen-Van-Weijen.pdf
 Al deze vijf leermogelijkheden kun je als leraar inzetten om de schrijfontwikkeling van je leerlingen te bevorderen.

Schrijfonderwijs in kaart brengen en evalueren

Het Schrijfkader van Janssen en Van Weijen (2017) Janssen, T., & Van Weijen, D. V. (2017). Effectief schrijfonderwijs op de basisschool: een didactisch kader ten behoeve van landelijk peilingonderzoek. Research Institute of Child Development and Education/Universiteit van Amsterdam. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kenmerken-van-effectief-schrijfonderwijs-review-405-17-925-Janssen-Van-Weijen.pdf
 geeft een overzicht van de variabelen die een rol spelen in goed schrijfonderwijs. Dit kader bestaat uit drie hoofdcomponenten: algemene onderwijskwaliteit, algemeen leraargedrag en domein-specifieke kenmerken. Figuur 1 laat zien hoe je deze componenten concreet kunt inzetten om het schrijfonderwijs in kaart te brengen en te evalueren.

Uit verschillende meta-analyses blijken vier benaderingen bewezen effectief om de schrijfkwaliteit van leerlingen te vergroten (Janssen & Van Weijen, 2017): Janssen, T., & Van Weijen, D. V. (2017). Effectief schrijfonderwijs op de basisschool: een didactisch kader ten behoeve van landelijk peilingonderzoek. Research Institute of Child Development and Education/Universiteit van Amsterdam.* https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kenmerken-van-effectief-schrijfonderwijs-review-405-17-925-Janssen-Van-Weijen.pdf
 

• schrijfstrategieën onderwijzen en inzetten
• product- en/of procesdoelen stellen
• samen schrijven
• feedback ontvangen, van de leraar of medeleerlingen

Uit een literatuurstudie naar de kenmerken van effectief schrijfonderwijs in het voortgezet onderwijs volgen zeven didactische principes (Bouwer et al., 2022): Bouwer, R., Van Ockenburg, L., Van der Loo, J., & Van Weijen, D. (2022). Literatuurstudie naar de kenmerken van effectief schrijfonderwijs in het voortgezet onderwijs. Universiteit Utrecht. https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/Literatuurstudie%20schrijfonderwijs%20VO%2C%20Bouwer%202022.pdf

• strategie-instructie
• doelen stellen
• samen schrijven
• feedback van docent en peers
• instructie in tekst- en argumentatiestructuren
• ondersteuning voor, tijdens en na het schrijven
• digitale ondersteuning

Samen met bevindingen uit (inter)nationale wetenschappelijke en vakpublicaties leidt dit tot de volgende zes aanbevelingen die worden samengevat in Figuur 2 (Koster et al., 2015; Koster, M., Tribushinina, E., De Jong, P. F., & Van den Bergh, H. (2015). Teaching Children to Write: A Meta-Analysis of Writing Intervention Research. Journal of Writing Research, 7(2), 249-274. https://doi.org/10.17239/jowr-2015.07.02.2
 Dera et al., 2023): Dera, J., Gubbels, J., Van der Loo, J., & Van Rijt, J. (Red.). (2023). Vaardig met vakinhoud. Handboek vakdidactiek Nederlands. Uitgeverij Coutinho.

1. Zet in op handschriftonderwijs én op typvaardigheid om te leren schrijven.
2. Zorg voor een doorlopende leerlijn. Ga uit van de kern- en leerdoelen, en neem de kennis van leerlingen over schrijfstrategieën mee in alle vakken. Doe dit ook bij de overgang van het basis- naar het voortgezet onderwijs.
3. Bied doelgerichte, functionele en aansprekende schrijfopdrachten aan in een betekenisvolle context. Laat je leerlingen oefenen met verschillende tekstgenres, zodat je de schrijfmotivatie bevordert.
4. Integreer schrijfonderwijs met andere taaldomeinen en vakken. Afwisselend lezen, spreken en schrijven over een onderwerp in de taal- of zaakvakles vergroot de vaardigheid op alle domeinen.
5. Gebruik schrijfstrategieën en laat je leerlingen zien hoe deze helpen om tekststructuren te doorgronden. Laat leerlingen goede voorbeeldteksten lezen.
6. Volg en evalueer regelmatig de schrijfvaardigheid van je leerlingen. Feedback van de leraar én van medeleerlingen verhoogt de kwaliteit van de schrijfproducten.

Handschriftonderwijs én typvaardigheid

Tegenwoordig wordt er steeds meer getypt naast – en soms in plaats van – schrijven met de hand. Beide vaardigheden hebben een positief effect op de schrijfvaardigheid (Feng et al., 2019). Feng, L., Lindner, A., Ji, X.R., & Joshi, R.M. (2019). The Roles of Handwriting and Keyboarding in Writing: A Meta-Analytic Review. Reading and Writing, 32, 33-63. https://doi.org/10.1007/s11145-017-9749-x

Met de hand schrijven is een belangrijk onderdeel van de schrijfontwikkeling (Kennisrotonde, 2017; Kennisrotonde. (2017). Is het waar dat leren schrijven (handschrift) bijdraagt aan taalvaardigheidsontwikkeling op alle schriftelijke domeinen? (KR.130).  https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/draagt-handschrift-bij-aan-taalvaardigheidsontwikkeling
 Sülzenbruck et al., 2011). Sülzenbrück, S., Hegele, M., Rinkenauer, G., & Heuer, H. (2011). The Death of Handwriting: Secondary Effects of Frequent Computer use on Basic Motor Skills. Journal of Motor Behavior, 43(3), 247-251. https://doi.org/10.1080/00222895.2011.571727
 De daadwerkelijke handelingen zijn ondersteunend voor de ontwikkeling van de schrijfvaardigheid (Skar et al., 2022; Skar, G.B., Lei, P.W., Graham, S., Aasen, A.J., Johansen, M.B., & Kvistad, H. (2022). Handwriting Fluency and the Quality of Primary Grade Students’ Writing. Reading and Writing, 35, 509-538. https://doi.org/10.1007/s11145-021-10185-y
 Santangelo & Graham, 2016). Santangelo, T., & Graham, S.A. (2016). Comprehensive Meta-Analysis of Handwriting Instruction. Educational Psychology Review, 28, 225-265. https://doi.org/10.1007/s10648-015-9335-1
 Door met de hand te schrijven ontwikkelen leerlingen unieke motorische verbindingen in de hersenen, waardoor zij uiteindelijk niet meer na hoeven te denken over de schrijfbeweging (Francken, 2013; Francken, J. (2013). Schrijven versus typen: wat zegt de neurowetenschap? 4W Weten Wat Werkt en Waarom, 2(3), 6-13.
 Ose Askvik et al., 2020). Ose Askvik, E., Van der Weel, F. R., & Van der Meer, A. L. (2020). The Importance of Cursive Handwriting Over Typewriting for Learning in the Classroom: A High-Density EEG Study of 12-Year-old Children and Young Adults. Frontiers in Psychology, 1810. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01810
 Hierdoor komt geheugencapaciteit vrij die ze kunnen gebruiken voor de inhoud. Met de hand schrijven ondersteunt ook het herkennen en categoriseren van letters, de basis voor schrijven, spellen en lezen (Li & James, 2016). Li, J.X., & James, K.H. (2016). Handwriting Generates Variable Visual Output to Facilitate Symbol Learning. Journal of Experimental Psychology: General, 145(3), 298-313. https://doi.org/10.1037/xge0000134
 

Diepe verwerking van leerstof

Verschillende onderzoeken suggereren dat met de hand schrijven zorgt voor een diepere verwerking van leerstof. Dit komt onder andere door de motorische schrijfbewegingen en omdat de leerstof meer wordt gestructureerd en samengevat dan wanneer de aantekeningen worden getypt (Kennisrotonde, 2017; Kennisrotonde. (2017). Is het waar dat leren schrijven (handschrift) bijdraagt aan taalvaardigheidsontwikkeling op alle schriftelijke domeinen? (KR.130).  https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/draagt-handschrift-bij-aan-taalvaardigheidsontwikkeling
 Allen et al, 2020). Allen, M., LeFebvre, L., & Bourhis, J. (2020). Is the Pencil Mightier Than the Keyboard? A Meta-Analysis Comparing the Method of Notetaking Outcomes. Southern Communication Journal, 85(3), 143-154. https://doi.org/10.1080/1041794X.2020.1764613
 Aandacht voor schrijven met de pen is dus waardevol voor het schrijfonderwijs. Hierbij vraagt de leesbaarheid om aandacht (Santangelo & Graham, 2016; Santangelo, T., & Graham, S.A. (2016). Comprehensive Meta-Analysis of Handwriting Instruction. Educational Psychology Review, 28, 225-265. https://doi.org/10.1007/s10648-015-9335-1
 Engel et al., 2018). Engel, C., Lillie, K., Zurawski, S., & Travers, B.G. (2018). Curriculum-Based Handwriting Programs: A Systematic Review With Effect Sizes. American Journal of Occupational Therapy, 72(3), 1-8. https://doi.org/10.5014/ajot.2018.027110

Focus op inhoudelijk schrijfproces door typen

Typen op een computer is een vaardigheid die steeds vaker nodig is. Typen biedt bovendien mogelijkheden die met de hand schrijven niet heeft. Leerlingen die moeite hebben met de motorische vaardigheden van schrijven of die nog erg langzaam schrijven, kunnen hiervan nadeel ondervinden bij hun inhoudelijke schrijfproces (Skar et al., 2022; Skar, G.B., Lei, P.W., Graham, S., Aasen, A.J., Johansen, M.B., & Kvistad, H. (2022). Handwriting Fluency and the Quality of Primary Grade Students’ Writing. Reading and Writing, 35, 509-538. https://doi.org/10.1007/s11145-021-10185-y
 Mueller & Oppenheimer, 2014). Mueller, P.A., & Oppenheimer, D.M. (2014). The pen is Mightier Than the Keyboard: Advantages of Longhand Over Laptop Note Taking. Psychological Science, 25(6), 1159-1168. https://doi.org/10.1177/0956797614524581
 Voor deze leerlingen is typen soms makkelijker. Hierdoor kunnen ze beter oefenen met de inhoudelijke kant van het stellen, terwijl ze daarnaast werken aan hun motorische vaardigheden.

Een goede typevaardigheid kan ook een positief effect hebben op spelling- en stelvaardigheden (Van der Meijden & Tesselhof, 2015). Van der Meijden, H., & Tesselhof, M. (2015). Met blind typen beter spellen en stellen op de computer. Levende Talen Tijdschrift, 16(4), 3-15.
 Bij leerlingen met dyslexie helpt de spellingcontrole schrijffouten te herstellen, zodat de focus op de inhoud van de schrijfopdracht ligt (Henneman et al., 2013; Henneman, K., Bekebrede, J., Cox, A., & De Krosse, H. (2013). Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs. Masterplan Dyslexie.
 Morphy & Graham, 2012). Morphy, P., & Graham, S. (2012). Word Processing Programs and Weaker Writers/Readers: A Meta-Analysis of Research Findings. Reading and Writing, 25(3), 641-678. https://doi.org/10.1007/s11145-010-9292-5
 Daarnaast helpt typen bij andere vaardigheden, zoals digitale leermiddelen gebruiken of online onderzoek doen voor schoolvakken.

Zowel voor het handschrift als voor typvaardigheid geldt dus dat vloeiend en snel kunnen schrijven de kwaliteit van teksten vergroot (Skar et al., 2022; Skar, G.B., Lei, P.W., Graham, S., Aasen, A.J., Johansen, M.B., & Kvistad, H. (2022). Handwriting Fluency and the Quality of Primary Grade Students’ Writing. Reading and Writing, 35, 509-538. https://doi.org/10.1007/s11145-021-10185-y
 Van Weerdenburg et al., 2018). Van Weerdenburg, M., Tesselhof, M., & van der Meijden, H. (2019). Touch‐Typing for Better Spelling and Narrative‐Writing Skills on the Computer. Journal of Computer Assisted Learning, 35(1), 143-152. https://doi.org/10.1111/jcal.1232
 

Doorlopende leerlijn

Doelgericht werken vanuit een doorlopende leerlijn zorgt ervoor dat leerlingen vaardige schrijvers kunnen worden en het motiveert leerlingen om te schrijven. Dit geldt voor het primair en het voortgezet onderwijs (Graham & Hebert, 2010). Graham, S., & Hebert, M.A. (2011). Writing to Read: A Meta-Analysis of the Impact of Writing and Writing Instruction on Reading. Harvard Educational Review, 81(4), 710-744. https://doi.org/10.17763/haer.81.4.t2k0m13756113566
 Houd bij de doorlopende leerlijn de kern- en leerdoelen voor ogen: waar werk je naartoe? Hiervoor kun je de leerstoflijnen Schrijven volgen, die in het referentiekader verder zijn uitgewerkt (Van Gelderen et al., 2010). Van Gelderen, A., Paus, H., & Oosterloo, A. (2010). Leerstoflijnen schrijven beschreven: uitwerking van het referentiekader Nederlandse taal voor het schrijfonderwijs op de basisschool. SLO.

Schrijfonderwijs begint bij de schrijfvoorbereiding in groep 1 en 2. Leerlingen worden zich bewust van de functies van geschreven taal en de relatie tussen gesproken en geschreven taal. Ze raken bekend met de klank-tekenkoppeling en hun fijne motoriek wordt gestimuleerd door bijvoorbeeld te tekenen of voorbereidende schrijfoefeningen te doen. Vanaf groep 3 worden de technische aspecten van schrijfonderwijs, waaronder spellen en motorische vaardigheden, belangrijk om de schrijfvaardigheid te ontwikkelen (Expertisecentrum Nederlands, 2010b). Expertisecentrum Nederlands. (2010b). Functies van geschreven taal.  https://www.leerlijnentaal.nl/page/146/functies-van-geschreven-taal.html

Blijven oefenen

Schrijfonderwijs stopt niet bij technisch kunnen schrijven, maar ontwikkelt verder met het leren stellen. Om schrijfvaardig te worden en te blijven, moeten leerlingen van alle onderwijsniveaus blijven oefenen. Vanaf de middenbouw doen leerlingen kennis op over schrijfstrategieën en -vaardigheden die ook bruikbaar zijn in het voortgezet onderwijs en daarna (Bonset et al., 2014). Bonset, H., Jansma, N.M., Meestringa, T., & Ravesloot, C.J.M. (2014). Schrijfonderwijs in het vo: analyse van drie methoden en interviews met ervaren leraren. SLO.
 Goed kunnen schrijven is essentieel bij het vreemdetalenonderwijs en zaakvakken, bijvoorbeeld bij een verslag schrijven voor aardrijkskunde of open vragen beantwoorden bij geschiedenis.

Om het schrijfonderwijs goed vorm te geven, bedenk je als team of sectie hoe je de kern- en leerdoelen wilt aanbieden, wat de opbouw daarvan is, welke methodes je wilt gebruiken en wat verder de afspraken zijn rondom schrijfonderwijs. Zo kun je samen doelgericht werken aan een doorgaande leerlijn.

Doelgerichte, functionele schrijfopdrachten in een betekenisvolle context

Schrijven heeft drie verschillende functies (Janssen & Van Weijen, 2017). Janssen, T., & Van Weijen, D. V. (2017). Effectief schrijfonderwijs op de basisschool: een didactisch kader ten behoeve van landelijk peilingonderzoek. Research Institute of Child Development and Education/Universiteit van Amsterdam. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kenmerken-van-effectief-schrijfonderwijs-review-405-17-925-Janssen-Van-Weijen.pdf
 De expressieve functie gebruik je om ideeën, gevoelens en ervaringen te uiten. De communicatieve functie zet je in om een doel te bereiken bij de lezer. De conceptualiserende functie ondersteunt je om te denken en te redeneren over de leerstof (Inspectie van het Onderwijs, 2021b). Inspectie van het Onderwijs (2021b). Reflectiewijzer schrijfonderwijs. Inspectie van het Onderwijs.
 Leerkrachten in het (speciaal) basisonderwijs vinden de expressieve en communicatieve functie vaak het belangrijkst. Toch geven zij vooral feedback in correctheidsaspecten zoals spelling en grammatica, en blijft inhoudelijke feedback beperkt (Inspectie van het Onderwijs, 2021a). Inspectie van het Onderwijs (2021a). Peil.Schrijfvaardigheid. Einde (speciaal) basisonderwijs. 2018-2019. Inspectie van het Onderwijs.

Lees ook
Leidraad over betekenisvol en functioneel taalonderwijs in groep 3-8

Vijf principes voor een leerzame omgeving

Bij schrijfonderwijs is het zinvol om aandacht te besteden aan álle functies van schrijven. Je kunt stilstaan bij diverse tekstgenres en -soorten en functionele schrijfopdrachten in een betekenisvolle context aanbieden, met een duidelijk product- en procesdoel (Koster et al., 2015). Koster, M., Tribushinina, E., De Jong, P.F., & Van den Bergh, H. (2015). Teaching Children to Write: A Meta-Analysis of Writing Intervention Research. Journal of Writing Research, 7(2), 249-274. https://doi.org/10.17239/jowr-2015.07.02.2
 Merrill (2002) Merrill, M.D. (2002). First Principles of instruction. Education Technology Research and Development, 50, 43-59. https://www.researchgate.net/publication/242222147_First_Principles_of_Instruction_A_synthesis
 benadrukt het belang van authentiek, probleemgericht leren. Hij benoemt hierbij vijf principes die samen een leerzame omgeving bieden. Leren wordt bevorderd wanneer:

1. leerlingen zich bezighouden met het oplossen van aansprekende problemen uit de echte wereld;
2. bestaande kennis als fundament voor nieuwe kennis wordt geactiveerd;
3. nieuwe kennis aan de leerling wordt gedemonstreerd;
4. nieuwe kennis door de leerling wordt toegepast;
5. nieuwe kennis in de wereld van de leerling wordt geïntegreerd.

In het schrijfonderwijs komen functionele schrijfopdrachten Deze aanwijzingen geeft het SLO (z.d.) bij het geven van functionele schrijfopdrachten:

“Geef schrijfopdrachten die ook in de werkelijkheid schrijftaken zijn. Geef kortom functionele opdrachten met een duidelijk omschreven doel en publiek. Als een tekst echt buiten de klas nodig is, dan willen leerlingen dat het er goed uitziet.”
 bijvoorbeeld naar voren bij de behandeling van verschillende tekstsoorten. Er bestaan veel tekstgenres en tekstsoorten, met elk hun eigen aandachtspunten voor het schrijven ervan. Denk bijvoorbeeld aan een betoog opbouwen versus een creatief verhaal schrijven, waarbij leerlingen hun eigen gevoelens en ideeën als uitgangspunt kunnen nemen (Barbot et al., 2012). Barbot, B., Tan, M., Randi, J., Santa-Donato, G., & Grigorenko, E.L. (2012). Essential Skills for Creative Writing: Integrating Multiple Domain-Specific Perspectives. Thinking Skills and Creativity, 7(3), 209-223. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2012.04.006
 Door functionele schrijfopdrachten te geven met verschillende soorten teksten, leren leerlingen hun schrijfvaardigheden en kennis toe te passen in verschillende situaties (Graham et al., 2012). Graham, S., Mckeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K.R. (2012). A Meta-Analysis of Writing Instruction for Students in the Elementary Grades. Journal of Educational Psychology, 104(4), 879-896. https://doi.org/10.1037/a0029185

Schrijfmotivatie bevorderen

Werken met functionele opdrachten in een betekenisvolle context bevordert ook de schrijfmotivatie. Voor leerlingen kan het demotiverend zijn om schrijfopdrachten te maken die niet interessant of nuttig lijken (Harris et al., 2006). Harris, K.R., Graham, S., & Mason, L.H. (2006). Improving the Writing, Knowledge, and Motivation of Struggling Young Writers: Effects of Self-Regulated Strategy Development With and Without Peer Support. American Educational Research Journal, 43(2), 295-340. https://doi.org/10.3102/00028312043002295
 Als de schrijfopdracht gerelateerd is aan hun eigen ervaringen of een thema dat in een bepaalde periode centraal staat, dan gaat de tekst leven voor de leerlingen. Ze zien eerder het nut in van de opdracht, ze leren meer van de opdracht en ze oefenen met schrijfsituaties die ook buiten de schoolcontext voorkomen (Nielsen, 2015). Nielsen, K. (2015). Teaching Writing in Adult Literacy: Practices to Foster Motivation and Persistence and Improve Learning Outcomes. Adult Learning, 26(4), 143-150. https://doi.org/10.1177/1045159515594178

Schrijfonderwijs integreren met andere taaldomeinen en vakken

De ontwikkeling van schrijfvaardigheid hangt samen met de ontwikkeling van andere taaldomeinen, zoals leesvaardigheid (Graham & Hebert, 2010; Graham, S. & Hebert, M.A. (2010). Writing to Read: Evidence for how Writing can Improve Reading (A Carnegie Corporation Time to Act Report). Alliance for Excellent Education.
 Kim, 2020). Kim, YS.G. (2020). Interactive dynamic literacy model: An Integrative Theoretical Framework for Reading-Writing Relations. In R. Alves, T. Limpo, & R. Joshi (Eds.), Reading-writing connections. Towards Integrative Literacy Studies (19th edition). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-38811-9_2
 Zo vergroot (leren) schrijven de leesvaardigheid van leerlingen en ondersteunt leesvaardigheid weer de ontwikkeling van schrijfvaardigheid (Graham & Hebert, 2011). Graham, S., & Hebert, M.A. (2011). Writing to Read: A Meta-Analysis of the Impact of Writing and Writing Instruction on Reading. Harvard Educational Review, 81(4), 710-744. https://doi.org/10.17763/haer.81.4.t2k0m13756113566
 Het is daarom belangrijk om deze domeinen gezamenlijk te integreren in het onderwijsaanbod.

Net als bij lezen en spreken zijn er ook bij schrijven verschillende cognitieve processen die op elkaar inwerken. Naast talige kennis, zoals woordenschat, spelling en grammatica, spelen ook executieve functies zoals inhibitie  Impulsen kunnen onderdrukken.
en cognitieve flexibiliteit Snel kunnen aanpassen aan een nieuwe situatie.
 een rol.  Verder is kennis van de wereld aansluitend bij de schrijfopdracht van invloed (Drijbooms et al., 2017; Drijbooms, E., Groen, M.A., & Verhoeven, L. (2017). De rol van executieve functies bij de ontwikkeling van schrijfvaardigheid. Pedagogische Studiën, 94(4), 216-232.
 Hayes & Olinghouse, 2015; Hayes, J.R., & Olinghouse, N.G. (2015). Can Cognitive Writing Models Inform the Design of the Common Core State Standards? The Elementary School Journal, 115(4), 480-497. https://doi.org/10.1086/681909
 Shanahan, 2019). Shanahan, T. (2019). Reading-Writing Connections. In S. Graham, C. A. MacArthur, & M. Hebert (Eds.), Best Practices in Writing Instruction (pp. 309-332). Guilford Press.

Schrijfmodel: verschillende factoren van het schrijfproces

Het schrijfmodel van Hayes (2012) Hayes, J.R. (2012). Modeling and remodeling writing. Written Communication, 29(3), 369-388. https://doi.org/10.1177/0741088312451260
 in Figuur 3 geeft een helder beeld van de verschillende factoren die betrokken zijn bij het schrijfproces. Het model bestaat uit drie niveaus (Leijten et al., 2014). Leijten, M., Van Waes, L., Schriver, K., & Hayes, J.R. (2014). Writing in the Workplace: Constructing Documents Using Multiple Digital Sources. Journal of Writing Research, 5(3), 285-337. https://doi.org/10.17239/jowr-2014.05.03.3
 Het onderste niveau verbeeldt algemene cognitieve bronnen waar schrijvers uit kunnen putten. Op dit niveau ligt nadrukkelijk de relatie met lezen. Het middelste niveau geeft de cognitieve schrijfprocessen weer die schrijvers kunnen gebruiken om teksten te schrijven. Dit niveau bevat ook elementen van de taakomgeving waarbinnen de cognitieve schrijfprocessen optreden. Het bovenste niveau omvat de factoren die het procesniveau controleren en beïnvloeden (Hayes & Berninger, 2014). Hayes, J.R., & Berninger, V. (2014). Cognitive Processes in Writing: A Framework. In B. Arfé, J. Dockrell, & V. Berninger, (Eds.), Writing Development and Instruction in Children With Hearing, Speech, and Language Disorders (pp. 3-15). Oxford University Press. http://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199827282.003.0001

Omdat lezen en schrijven sterk met elkaar verbonden zijn, is het belangrijk om ook de instructie aan elkaar te verbinden (SLO, 2021). SLO. (2021). Geïntegreerd lees- en schrijfonderwijs in het vo. https://www.slo.nl/thema/vakspecifieke-thema/nederlands/geintegreerd-lees/
 Bijvoorbeeld schrijven naar aanleiding van datgene wat leerlingen lezen, samenvattingen maken of een tekst schrijven op basis van bronnen, vergroten het leesbegrip (Hebert et al., 2013; Hebert, M., Gillespie, A., & Graham, S. (2013). Comparing Effects of Different Writing Activities on Reading Comprehension: A Meta-Analysis. Reading and Writing: An Interdisciplinary Journal, 26(1), 111-138. https://doi.org/10.1007/s11145-012-9386-3
 Alkema et al., 2024; Alkema, E., Braaksma, M., Holdinga, L., & Van Ockenburg, L. (2024). Alle vakken zijn taalvakken: Taalvaardigheidsontwikkeling op het hoogste niveau. Levende Talen Magazine, 111(4), 8-13.
 Van Ockenburg et al., 2023). Van Ockenburg, L., Van Weijen, D., & Rijlaarsdam, G. (2023). Een systematische evaluatie van het ontwerp van een lessenreeks voor leerlingen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Levende Talen Tijdschrift, 24(1), 3-14.

Schrijfonderwijs bij andere vakken

Naast de integratie van lees- en schrijfonderwijs, is het zinvol om ook bij andere vakken aandacht te besteden aan schrijfonderwijs. Leerlingen leren bij de schrijfles immers kennis en vaardigheden die ze kunnen toepassen bij zaakvakken, bijvoorbeeld als het gaat om tekststructuur (Den Boer, 2024). Den Boer, H. S. (2024). Door lezen de wereld ontdekken: Natuur & Techniek als functionele context voor tekststructuuronderwijs. [Doctoral thesis (Research UU / Graduation UU), Universiteit Utrecht]. Universiteit Utrecht. https://doi.org/10.33540/2536
 Kennis over de opbouw van een betoog kunnen ze bijvoorbeeld gebruiken bij geschiedenis en een onderwerp helder verwoorden is ook nuttig bij economie. Als leraar is het daarom goed om te kijken welke schrijfstrategieën leerlingen kunnen inzetten bij andere vakken. Anderzijds is het ook belangrijk dat leerlingen leren om de kennis die ze opdoen bij zaakvakken zelf talig uit te drukken (Swain, 1985). Swain, M. (1985). Communicative Competence: Some Roles of Comprehensible Input and Comprehensible Output in its Development. In: S.M. Gass & C.G. Madden (Eds.). Input in Second Language Acquisition.
 

Lees ook
Overzichtsartikel over taal in zaakvak- en beroepsonderwijs

Lees ook
Overzichtsartikel over taal in andere leergebieden

Schrijfstrategieën en voorbeelden gebruiken

Schrijfstrategieën zijn een effectief hulpmiddel bij het schrijfonderwijs (Braaksma & Janssen, 2015; Braaksma, M., & Janssen, T. (2015). Vier effectieve schrijfdidactieken. Voortgezet of secundaire onderwijs. Taalunie.
 Steenbakkers et al., 2023). Steenbakkers, J., Baaijen, V., Stukker, N., & De Glopper, K. (2023). Vernieuwend formuleer- en schrijfstijlonderwijs voor klas 3 en 4 havo/vwo. Een effectstudie. Tijdschrift voor Taalbeheersing, 45(2/3), 97-143. https://doi.org/10.5117/TVT2023.0203.001.STEE
 Deze strategieën richten zich hoofdzakelijk op het plannen, structureren, formuleren en reviseren van een tekst, iets waar leerlingen vaak moeite mee hebben. Met strategieën gericht op zelfregulatie zijn leerlingen beter in staat om tekststructuren te herkennen en deze kennis in te zetten als ze een tekst schrijven (De Smedt, 2015). De Smedt, F. (2015). Vier effectieve schrijfdidactieken. De bovenbouw van het basisonderwijs. Taalunie.

Braaksma en Janssen (2015) Braaksma, M., & Janssen, T. (2015). Vier effectieve schrijfdidactieken. Voortgezet of secundaire onderwijs. Taalunie.
 beschrijven hoe schrijfstrategieën leerlingen effectief ondersteunen bij het schrijfproces. Door middel van expliciete instructie leren leerlingen in strategiegericht stelonderwijs om:

• strategieën toe te passen bij het plannen, structureren, formuleren en reviseren van teksten;
• zelfregulerende strategieën toe te passen, zoals doel bepalen, jezelf monitoren en jezelf instructies geven;
• tekststructuren te herkennen en zelf toe te passen;

Instructiefases voor schrijfles

Een schrijfles kan op verschillende manieren opgebouwd worden, afhankelijk van het doel en de inhoud. Voor een les over het aanleren van een schrijfstrategie adviseert De Smedt (2015) De Smedt, F. (2015). Vier effectieve schrijfdidactieken. De bovenbouw van het basisonderwijs. Taalunie.
 de volgende instructiefases voor een schrijfles in de bovenbouw van het basisonderwijs:

1. achtergrondkennis aanbrengen
2. de strategie bespreken
3. de strategie voordoen
4. de strategie memoriseren
5. de strategie ondersteund gebruiken
6. de strategie zelfstandig gebruiken

Effectieve strategieën

Mason en collega's (2011) Mason, L.H., Harris, K.R., & Graham, S. (2011). Self-Regulated Strategy Development for Students With Writing Difficulties. Theory into Practice, 50(1), 20-27. https://doi.org/10.1080/00405841.2011.534922
 geven in Tabel 1 verschillende bewezen effectieve strategieën die het zelfregulerend vermogen van leerlingen vergroten. Deze strategieën kunnen gericht zijn op een bepaald genre tekst, maar ook in het algemeen worden ingezet. Leerlingen moeten zich de verschillende strategieën en vaardigheden eigen maken, zodat zij deze zelf op verschillende schrijfsituaties kunnen toepassen. Schrijfstrategieën aanleren is dus geen doel op zich, maar een middel om effectief te schrijven en sterke teksten op te leveren. 

De onderwijsleercyclus

De onderwijsleercyclus beschrijft vijf stappen om leerlingen op een grondige manier te laten schrijven en ze tegelijkertijd beter te laten worden in lezen (Stichting lezen, 2017). Stichting Lezen (2017). ‘Zo fijn dat het niet fout kan zijn.’ De invloed van (re)creatief schrijven op lezen. Stichting Lezen.
 De stappen in de klas zijn: 

1. Oriënteer op het onderwerp en de vorm van de tekst. Geef duidelijke instructies en denk samen hardop na over het onderwerp.
2. Analyseer een vergelijkbare tekst. Stuur de aandacht van leerlingen naar specifieke kenmerken van de tekst door hardop na te denken. Zo doe je voor hoe je tot een analyse komt (modeling). De klas ontdekt samen hoe een tekst is opgebouwd en welke kenmerken typerend zijn.
3. Schrijf gezamenlijk (een deel van) een tekst. Oefen met de kenmerkende tekstelementen.
4. Laat leerlingen zelfstandig een tekst schrijven. Dit kan alleen of in kleine groepjes. Door de vorige fasen is het voor de leerlingen helder wat de bedoeling is.
5. Evalueer de tekst en schrijf een revisie. Geef opbouwende kritiek of laat andere leerlingen dit doen. Hierdoor gaan de leerlingen na wat ze kunnen verbeteren aan de tekst. Laat ze die verbeteringen vervolgens doorvoeren.

Leerlingen moeten leren om strategieën en vaardigheden breed toe te passen. Daarom moet er niet alleen aandacht zijn voor schrijven tijdens de taalles, maar moeten leerlingen ook breed en veel oefenen om deze vaardigheden te internaliseren (Hoogeveen, 2018).  Hoogeveen, M. (2018). Het schrijfonderwijs in primair en voortgezet onderwijs. Een stand van zaken en curriculaire aanbevelingen. SLO.

Goed voorbeeld doet goed volgen

Onderdeel van schrijfstrategieën aanleren, is laten zien hoe het moet. Leerlingen leren goed schrijven door goede voorbeelden te zien. Dit kan bijvoorbeeld door modelteksten te gebruiken, oftewel voorbeeldteksten van goede schrijvers of verbeterde eigen teksten (Hoogeveen & Van Gelderen, 2018). Hoogeveen, M. & Van Gelderen, A. (2018). Writing With Peer Response Using Different Types of Genre Knowledge: Effects on Linguistic Features and Revisions of Sixth-Grade Writers. The Journal of Educational Research, 111(1), 66-80, https://doi.org/10.1080/00220671.2016.1190913
 Door deze teksten te lezen en te bestuderen kunnen ze leren om de kenmerken van deze teksten zelf toe te passen. Bij het schrijven van een tekst met behulp van modelteksten zijn verschillende factoren van belang: de kwaliteit van de modelteksten, de mogelijkheden binnen de opdracht voor intentioneel leren en oefenen, teksten construeren (met behulp van modelteksten) en gerichte feedback geven (na het schrijven van een eigen tekst) (De Smedt, 2015). De Smedt, F. (2015). Vier effectieve schrijfdidactieken. De bovenbouw van het basisonderwijs. Taalunie.

Lees ook
Overzichtsartikel over feedback geven

Volgen, evalueren en differentiëren

Schrijfonderwijs blijkt niet makkelijk te onderwijzen en te organiseren in de klas. Met name het beoordelen, monitoren en evalueren van de schrijfvaardigheid is lastig (Inspectie van het Onderwijs, 2021a). Inspectie van het Onderwijs (2021a). Peil.Schrijfvaardigheid. Einde (speciaal) basisonderwijs. 2018-2019. Inspectie van het Onderwijs.
 Toch is het belangrijk dat je de ontwikkeling van de schrijfvaardigheid blijft volgen en evalueren, om waar nodig te kunnen differentiëren in het lesaanbod (Inspectie van het Onderwijs, 2021a; Inspectie van het Onderwijs (2021a). Peil.Schrijfvaardigheid. Einde (speciaal) basisonderwijs. 2018-2019. Inspectie van het Onderwijs.
 Tomlinson et al., 2003). Tomlinson, C.A., Brighton, C., Hertberg, H., Callahan, C.M., Moon, T.R., Brimijoin, K., Conover, L.A., & Reynolds, T. (2003). Differentiating Instruction in Response to Student Readiness, Interest and Learning Profile in Academically Diverse Classrooms: A Review of Literature. Journal for the Education of the Gifted, 27(2/3), 119-145.
 Wat heeft de klas nodig? Hoe staat het ervoor met de schrijfvaardigheid van een individuele leerling? Op welke gebieden is aanvullende aandacht of instructie nodig? Hierbij kunnen zowel feedback van de leraar, van klasgenoten en van de leerling zelf waardevol zijn (Hoogeveen, 2018; Hoogeveen, M. (2018). Het schrijfonderwijs in primair en voortgezet onderwijs. Een stand van zaken en curriculaire aanbevelingen. SLO.
 Graham et al., 2012). Graham, S., Mckeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K.R. (2012). A Meta-Analysis of Writing Instruction for Students in the Elementary Grades. Journal of Educational Psychology, 104(4), 879-896. https://doi.org/10.1037/a0029185
 Wanneer een leerling achter lijkt te lopen op het streefniveau is het extra belangrijk om helder te hebben waar wel vooruitgang is en waar de leerling stagneert. Zo kun je tijdig ingrijpen. 

Peerfeedback en coöperatieve werkvormen

Als leerlingen samenwerken aan een schrijfopdracht, heeft dit een positief effect op de schrijfkwaliteit (Bouwer & Koster, 2016; Bouwer, R. & Koster, M. (2016). Bringing Writing Research in the Classroom: The Effectiveness of Tekster, a Newly Developed Writing Program for Elementary Students. Proefschrift Universiteit Utrecht.
 Koster et al., 2015; Koster, M., Tribushinina, E., De Jong, P.F., & Van den Bergh, H. (2015). Teaching Children to Write: A Meta-Analysis of Writing Intervention Research. Journal of Writing Research, 7(2), 249-274. https://doi.org/10.17239/jowr-2015.07.02.2
 Landrieu et al., 2023). Landrieu, Y., De Smedt, F., Van Keer, H., De Wever, B. (2023). Argumentation in Collaboration: The Impact of Explicit Instruction and Collaborative Writing on Secondary School Students’ Argumentative Writing. Reading and Writing, 37, 1407-1434. https://doi.org/10.1007/s11145-023-10439-x
 Omdat de leerlingen elkaars schrijfgedrag kunnen observeren, krijgen ze impliciet instructie over tekstkwaliteit. Dit is met name het geval wanneer leerlingen hardop denken als ze schrijven (Rijlaarsdam et al., 2008). Rijlaarsdam, G., Braaksma, M., Couzijn, M., Janssens, T., Kieft, M., Raedts, M., (...) & Van den Bergh, H. (2008). Observation of Peers in Learning to Write, Practice and Research. Journal of Writing Research, 1(1), 53-83. https://doi.org/10.17239/jowr-2008.01.01.3
 Ook kunnen coöperatieve werkvormen leiden tot betere argumentatieve teksten (Prata et al., 2018). Prata, M.J., De Sousa, B., Festas, I., & Oliveira, A.L. (2018). Cooperative Methods and SRSD as a Tool to Implement Argumentative Writing Skills. The Journal of Educational Research, 112(1), 1-16. https://doi.org/10.1080/00220671.2018.1427037
 Je kunt ook peerfeedback gebruiken bij schrijfonderwijs. Kan een klasgenoot het verhaal volgen, is de beschrijving duidelijk en worden er overtuigende argumenten gebruikt? Een tekst reviseren heeft een positief effect op de tekstkwaliteit, met name naar aanleiding van peerfeedback (Stuulen et al., 2024). Stuulen, J., Bouwer, R., & Van den Bergh, H. (2024). Effects of a Comparative Feedback Method on Peer Feedback Characteristics and Revision Quality . L1-Educational Studies in Language and Literature, 24(1), 1-21. https://doi.org/10.21248/l1esll.2024.24.1.671

Toetsen en checklists

Je kunt de schrijfontwikkeling ook door middel van verschillende toetsen en hulpmiddelen volgen. De schrijfopdrachten in de les geven al snel een eerste beeld van de vaardigheid van een leerling. Voor handschrift zijn bijvoorbeeld de QuickScan startklaar voor het schrijven, de QuickScan Handschrift en de SQT (School Questionnaire for Teachers) ontwikkeld. 

Bij schrijfopdrachten evalueer en beoordeel je niet alleen op spelling en grammatica, maar ook op het doel van de schrijfles en de boodschap in de tekst (Bouwer et al., 2017). Bouwer, R., Koster, M., & Van den Bergh, H. (2017). Leren schrijven met Tekster: een wetenschappelijk beproefde lesmethode voor het basisonderwijs. Pedagogische Studiën, 94, 304-329.
 Voldoet de beschrijvende tekst aan de kenmerken van dit genre? Geef expliciet feedback hierop, individueel of klassikaal. Een rubric kan hierbij ondersteunen, omdat het richting geeft aan de criteria van de beoordeling. Daarnaast is het helpend voor zelfevaluatie van de leerling (Andrade et al., 2008). Andrade, H.L., Du, Y., & Wang, X. (2008). Putting Rubrics to the Test: The Effect of a Model, Criteria Generation, and Rubric-Referenced Self-Assessment on Elementary School Students' Writing. Educational Measurement, 27(2), 3-13. https://doi.org/10.1111/j.1745-3992.2008.00118.x
 Ook holistisch beoordelen kan een betrouwbare en snelle manier van beoordelen zijn. Hierbij beoordeel je met behulp van model- of anker teksten niet de deelaspecten, maar juist de totaalvaardigheid en het schrijfproduct als geheel (Van der Linden, 2025). Van der Linden, J. (2025). Dat moet toch anders kunnen? Op zoek naar een betrouwbare én efficiënte beoordelingsmethode voor schoolexamens schrijfvaardigheid. Levende Talen Magazine, 112(2), 14-18.

Leerlingen met speciale onderwijsbehoeften

Voor leerlingen met leerproblemen zijn in eerste instantie dezelfde schrijfonderwijsbenaderingen als voor reguliere leerlingen effectief. Wel kunnen specifieke schrijfstrategieën en interventies deze leerlingen ondersteunen bij hun schrijfontwikkeling. Door differentiatie kun je extra aandacht geven aan specifieke onderdelen waar een leerling moeite mee heeft. De volgende interventies zijn effectief voor leerlingen met leerproblemen: strategie-instructie, dicteren, doelen stellen en processchijven (Gillespie & Graham, 2014). Gillespie, A., & Graham, S. (2014). A Meta-Analysis of Writing Interventions for Students With Learning Disabilities. Exceptional Children, 80(4), 454-473. https://doi.org/10.1177/0014402914527238
 

Twee benaderingen lijken specifiek waardevol voor leerlingen met leerproblemen: dicteren en 'procedurele prompts' aanbieden (Janssen & Van Weijen, 2017). Janssen, T., & Van Weijen, D. V. (2017). Effectief schrijfonderwijs op de basisschool: een didactisch kader ten behoeve van landelijk peilingonderzoek. Research Institute of Child Development and Education/Universiteit van Amsterdam. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Kenmerken-van-effectief-schrijfonderwijs-review-405-17-925-Janssen-Van-Weijen.pdf
 Bij dicteren schrijven de leerlingen eerst niet zelf, maar dicteren zij de tekst aan de leraar of een medeleerling. Zo kunnen ze oefenen met het formuleren van de inhoud en structuur, zonder dat spelling-, handschrift- en andere transcriptieproblemen in de weg staan. Niet vloeiend kunnen schrijven beïnvloedt namelijk ook de kwaliteit van de tekst (Skar et al., 2022). Skar, G.B., Lei, P.W., Graham, S., Aasen, A.J., Johansen, M.B., & Kvistad, H. (2022). Handwriting Fluency and the Quality of Primary Grade Students’ Writing. Reading and Writing, 35, 509-538. https://doi.org/10.1007/s11145-021-10185-y
 De volgende stap is dan om zelf ook te schrijven. Procedurele prompts zijn mondelinge of schriftelijke aanwijzingen die de leerling ondersteunen met het plannen, schrijven of herschrijven van een tekst. Dit kan helpen om bepaalde tekstonderdelen of schrijfstrategieën toe te passen.

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.