Gepersonaliseerd leren: regie over je eigen leren

Het bevorderen van eigenaarschap en motivatie, het verbeteren van leeropbrengsten, bredere onderwijsdoelen (zoals eigen verantwoordelijkheid van de leerlingen) en het bevorderen van gelijke kansen zijn onder andere doelen van gepersonaliseerd leren (Volman & Stikkelman, 2016). Volman, M., & Stikkelman, R. (2016). Startnotitie: de leerling centraal: Literatuurstudie naar effecten van pedagogische en didactische argumenten voor leerlingen studentgericht onderwijs. Universiteit van Amsterdam.
 In het mbo raakt gepersonaliseerd leren ook aan de noodzaak om flexibele leerroutes te bieden, waarin leren en werken op diverse manieren en momenten in de levensloop worden verbonden (mbo 2030). Maar wat is gepersonaliseerd leren? Weten we al wat het oplevert? Wat vraagt het van de leraar en de leerling? Hoe kan ict gepersonaliseerd leren ondersteunen? Hoe kan gepersonaliseerd leren op organisatieniveau vormkrijgen? Maar ook wat zijn valkuilen en risico's waar rekening mee gehouden moet worden?

In dit overzichtsartikel richten we ons op gepersonaliseerd leren in het po, vo en mbo. Waar nodig beschrijven we specifieke verschillen tussen het po, vo en mbo. We gebruiken de overkoepelende termen ‘leerling’ en ‘leraar’, maar daar kun je ook ‘student’ of ‘docent’ lezen. 

De leerling staat centraal bij de vormgeving én is eigenaar van het leerproces

Voor gepersonaliseerd leren zijn veel verschillende definities in omloop. Begrippen als flexibilisering, maatwerk of gepersonaliseerd leren worden vaak door elkaar gebruikt. Bij flexibilisering en maatwerk is het onderwijs afgestemd op de behoeften van de leerlingen (Bray & McClaskey, 2013). Bray, B., & McClaskey, K. (2013). Personalization vs. differentiation vs. individualization. http://kathleenmcclaskey.com/personalization-vs-differentiation-vs-individualization-chart/
 Bij gepersonaliseerd leren staan de behoeften, capaciteiten en interesses van leerlingen centraal én is de leerling mede-eigenaar van het eigen leerproces (Bartle, 2015; Bartle, E. (2015). Personalised learning: An overview (Discussion paper). Institute for Teaching and Learning Innovation. https://aux.ugz.mybluehost.me/wp-content/uploads/2020/11/Personalised-Learning-an-Overview.pdf
 Bray & McClaskey, 2013; Bray, B., & McClaskey, K. (2013). Personalization vs. differentiation vs. individualization. http://kathleenmcclaskey.com/personalization-vs-differentiation-vs-individualization-chart/
 FitzGerald et al., 2018). FitzGerald, E., Jones, A., Kucirkova, N., & Scanlon, E. (2018). A literature synthesis of personalised technology enhanced learning: what works and why. Research in Learning Technology, 26. https://doi.org/10.25304/rlt.v26.2095
 Het onderwijs krijgt vorm op basis van de betrokkenheid en zelfstandigheid van de leerling, met variatie in leerdoelen en/of -routes. Leerlingen krijgen de ruimte om het leren te sturen, te verbinden met eigen interesses en talenten en de verantwoordelijkheid te dragen voor het eigen leren (Bray & McClaskey, 2013; Bray, B., & McClaskey, K. (2013). Personalization vs. differentiation vs. individualization. http://kathleenmcclaskey.com/personalization-vs-differentiation-vs-individualization-chart/
 FitzGerald et al., 2018). FitzGerald, E., Jones, A., Kucirkova, N., & Scanlon, E. (2018). A literature synthesis of personalised technology enhanced learning: what works and why. Research in Learning Technology, 26. https://doi.org/10.25304/rlt.v26.2095
 Hierbij krijgen ze de ondersteuning en begeleiding die ze nodig hebben en wanneer ze die nodig hebben (Holmes et al., 2018). Holmes, W., Anastopoulou S., Schaumburg, H., & Mavrikis, M. (2018). Technology-enhanced personalized learning: untangling the evidence. Robert Bosch Stiftung. https://oro.open.ac.uk/56692/1/TEPL_en.pdf
 Dit kan bijvoorbeeld door variatie in onderwijsprogramma’s, differentiatie in inzet van leermiddelen en instructies (The Glossary of Education Reform, 2015) The Glossary of Education Reform (2015). The Glossary of Education Reform. https://www.edglossary.org/personalized-learning/
 of door een verscheidenheid aan leersituaties (Schouwenburg, 2015). Schouwenburg, F. (red.) (2015). Scholen om van te leren. Kennisnet.
 

Gepersonaliseerd leren is niet hetzelfde als individueel leren. Leren ontstaat juist in dialoog en interactie met anderen (Prain et al., 2013; Prain, V., Cox, P., Deed, C., Dorman, J., Edwards, D., Farrelly, C., Keeffe, M., Lovejoy, V., Mow, L., Sellings, B., Waldrip, B., & Yager, Z. (2013). Personalised learning: lessons to be learnt. British Educational Research Journal, 39(4), 1-23. https://doi.org/10.1080/01411926.2012.669747
 Russell & Riley, 2011; Russell, V., & Riley, T. (2011). Personalised learning in secondary schools: Gifted education leading the way. Applied Physics Express, 16(1).
 Volman, 2019). Volman, M. L. L. (2019). Pleidooi voor een onderwijskundige visie op gepersonaliseerd leren. Pedagogische Studiën, 96, 64-75. https://www.pedagogischestudien.nl/search?identifier=5f6f1259-b847-43c3-b9a8-fd7097f868b8
 

Dimensies van het personaliseren van leren

Leren kan op uiteenlopende manieren vorm krijgen. Hieraan liggen twee dimensies ten grondslag (Van Loon et al., 2016; Van Loon, A.-M., Van der Neut, I., De Ries, K., & Kral, M. (2016). Dimensies van gepersonaliseerd leren. De eerste bouwsteen voor het organiseren van gepersonaliseerd leren. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/dimensies-van-gepersonaliseerd-leren-de-eerste-bouwsteen-voor-het-organiseren-van-gepersonaliseerd-leren/
 2018; Van Loon, A.-M., Van der Neut, I., Kral, M., & De Ries, K. (2018). Het organiseren van gepersonaliseerd leren. Praktijkscenario’s op weg naar gepersonaliseerd leren. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/het-organiseren-van-gepersonaliseerd-leren-praktijkscenarios-op-weg-naar-gepersonaliseerd-leren/
 zie Figuur 1):

1. externe regie – zelfregie;
2. collectief belang – individueel belang.

De eerste dimensie heeft betrekking op de regie van de leerling op het leren. Dat wil zeggen: de invloed op en verantwoordelijkheid voor het leerproces als het gaat om wat, wanneer, waar, hoe, waarom, met wie en in welk tempo leerlingen leren. Aan de ene kant van de dimensie ligt de regie buiten de leerling, bijvoorbeeld bij de leraar, de methode of het ict-middel. Aan de andere kant van de dimensie heeft de leerling de volledige regie over zijn eigen leerproces. Leraar en leerling gaan dan in gesprek over de onderwijsbehoeften van de leerling en welke leerdoelen, leeractiviteiten en leermiddelen hiervoor nodig zijn (Kubow & Kinney, 2000). Kubow, P. K., & Kinney, M. B. (2000). Fostering democracy in middle school classrooms: Insights from a democratic institute in Hungary. The Social Studies, 91(6), 265-271. https://doi.org/10.1080/00377990009602476
 

Tussen de twee uitersten zijn allerlei mengvormen mogelijk, waarbij leerlingen in meer of mindere mate mede-eigenaar zijn van hun eigen leerproces. In het po bijvoorbeeld bepalen leerlingen bij rekenen zelf of zij een tweede instructie wel of niet willen volgen om hun leerdoel te bereiken. Later reflecteren zij samen met de leraar op de door hen gemaakte keuze (Van Loon et al., 2022). van Loon, A.-M., van der Neut, I., Bakker, M., Ackermans, K., Hulsen, M., & Kral, M. (2022). Eindrapportage iXperium Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict PO: Opbrengsten van vier jaar onderzoekend ontwerpen. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/wp-content/uploads/2022/11/Eindrapportage-OWP-PO_DEF.pdf
 Op Agora-scholen (vo) kiezen leerlingen eigen leerdoelen en gaan zij samen met hun coach na hoe zij deze het best kunnen bereiken. In het mbo gaan studenten bijvoorbeeld samen met hun coach na waar zij staan in hun ontwikkeling en welke vervolgstappen zij willen zetten in hun leerproces (Hulsen et al., in voorbereiding). Hulsen, M., Van der Neut, I., Kurver, B., Schobben, J., Gorissen, P., Kral, M., & Van der Meer, M. (in voorbereiding). Eindrapportage MBO Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict. iXperium Centre of Expertise Leren met ict.
 

De tweede dimensie betreft afwegingen tussen het belang van de individuele leerling en het collectieve belang van de samenleving. Het collectieve belang gaat over brede doelen voor alle leerlingen, zoals de vorming van alle individuen tot reflectieve en kritische mensen (Biesta, 2015) Biesta, G. (2015). Het prachtige risico van onderwijs. Uitgeverij Phronese.
 en het toerusten van lerenden voor de maatschappij door het verwerven van kennis en vaardigheden (Gabrieli et al., 2015). Gabrieli, C., Ansel, D., & Krachman, S. B. (2015). Ready To Be Counted: The Research Case for Education Policy Action on Non-Cognitive Skills. Transforming Education.
 Het individuele belang gaat over het rekening houden met cognitieve, metacognitieve, motivationele en culturele verschillen tussen leerlingen, ofwel differentiatie. Differentiëren kan bijvoorbeeld naar onderwijsdoelen en -inhoud, het leertempo, het niveau, de werkvormen en de leerstof en de begeleiding van de leerling. Wanneer het onderwijs uitsluitend het collectieve belang dient, is het volledig gestandaardiseerd. Wanneer het onderwijs uitsluitend het individuele belang dient, heeft elke leerling een persoonlijke leerroute. Veel scholen zoeken naar de balans tussen deze twee uitersten. 

Bij het combineren van de twee dimensies ontstaan vier vlakken (zie Figuur 1, Van Loon et al., 2016; Van Loon, A.-M., Van der Neut, I., De Ries, K., & Kral, M. (2016). Dimensies van gepersonaliseerd leren. De eerste bouwsteen voor het organiseren van gepersonaliseerd leren. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/dimensies-van-gepersonaliseerd-leren-de-eerste-bouwsteen-voor-het-organiseren-van-gepersonaliseerd-leren/
 2018) Van Loon, A.-M., Van der Neut, I., Kral, M., & De Ries, K. (2018). Het organiseren van gepersonaliseerd leren. Praktijkscenario’s op weg naar gepersonaliseerd leren. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/het-organiseren-van-gepersonaliseerd-leren-praktijkscenarios-op-weg-naar-gepersonaliseerd-leren/
:

• Klassikaal onderwijs
  Klassikaal onderwijs kenmerkt zich door een sterke mate van collectief belang met externe regie. Alle leerlingen moeten aan dezelfde standaarden voldoen en voeren dezelfde leeractiviteiten uit. De leraar voert de regie.
• Groepsdifferentiatie en individuele leerlijnen
  Groepsdifferentiatie kenmerkt zich door een sterke mate van externe regie met aandacht voor het individuele belang. Leerlingen werken op hun eigen niveau en hebben zelf geen zeggenschap over wat ze willen leren en op welke wijze ze leerdoelen behalen. De leraar, methode of het ict-middel bepaalt de volgende stap die de leerling zet. Leerlingen kunnen hierbij ingedeeld worden in verschillende groepen, afhankelijk van hun leerbehoeften of -mogelijkheden.  Daarbinnen zijn ook individuele leerlijnen denkbaar, bijvoorbeeld voor leerlingen die tijdelijk maatwerk nodig hebben.
• Zelfregulerend leren in een vaststaand programma
  Zelfregulerend leren in een vaststaand programma kenmerkt zich door een sterke mate van collectief belang met zelfregie. Leerlingen kunnen invloed uitoefenen op hun leerproces en zijn daar mede-eigenaar van, maar de kaders van wat een leerling moet leren liggen vast. In overleg met de leraar bepalen leerlingen hoe ze de leerdoelen gaan bereiken en wanneer, met wie en/of in welke tijd ze dit doen. Een voorbeeld van zelfregulerend leren in een vaststaand programma is werken met ruimte in het rooster voor zelfstandig (vakoverstijgend) werken. Hierbij werken leerlingen uit verschillende leerjaren in een gezamenlijke ruimte aan eigen leerdoelen.
• Gepersonaliseerd leren
  Bij gepersonaliseerd leren speelt de leerling een actieve rol in zijn eigen leerproces. De leerling krijgt de ruimte om het leren te sturen en te verbinden met eigen interesses en talenten, door bijvoorbeeld een eigen leervraag en leeractiviteiten te bepalen.

Opbrengsten van gepersonaliseerd leren

Wat levert gepersonaliseerd leren op? Zorgt het voor meer motivatie bij leerlingen? En voor meer studiesucces? Er komt geleidelijk meer onderzoek beschikbaar over de opbrengsten van gepersonaliseerd leren. Een aandachtspunt hierbij is dat er veel variatie is in vormen van gepersonaliseerd leren (zie onder andere Walkington & Bernacki, 2020; Walkington, C., & Bernacki, M. L. (2020). Appraising research on personalized learning: Definitions, theoretical alignment, advancements, and future directions. Journal of Research on Technology in Education, 52(3), 235-252. https://doi.org/10.1080/15391523.2020.1747757
 Kennisrotonde, 2017) Kennisrotonde (2017). Verhoogt gepersonaliseerd onderwijs de resultaten van alle leerlingen in het primair onderwijs? (KR. 148). Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/gepersonaliseerd-leren
, waardoor het nog weinig systematisch is onderzocht (Van Eck et al., 2015). Van Eck, E., Heemskerk, I., & Pater, C. (2015). Effecten van flexibilisering en gepersonaliseerd leren. Den Haag: Onderwijsraad.
 Het is dan ook moeilijk om harde uitspraken te doen over de effecten van verschillende vormen van gepersonaliseerd leren en over eventuele verschillen daarin voor verschillende groepen leerlingen. 

Bijdrage aan leerresultaten

Hoewel onderzoek naar gepersonaliseerd leren wisselende resultaten laat zien, lijkt gepersonaliseerd leren bij te dragen aan betere leerresultaten (Bernacki et al., 2021). Bernacki, M., Greene, M., & Lobczowski, N. (2021). A Systematic Review of Research on Personalized Learning: Personalized by Whom, to What, How, and for What Purpose(s)? Educational Psychology Review, 33, 1-41. https://doi.org/10.1007/s10648-021-09615-8
 Uit Amerikaans onderzoek op po- en vo-scholen blijkt dat gepersonaliseerd leren na twee jaar op de meeste scholen leidde tot hogere leerresultaten voor wiskunde en leesvaardigheid. Leerlingen die startten op een laag niveau lieten meer progressie zien dan hun medeleerlingen (Pane et al., 2015). Pane, J. F., Steiner, E. D., Baird, M. D., & Hamilton, L. S. (2015). Continued Progress: Promising Evidence on Personalized Learning. RAND Corporation. https://doi.org/10.7249/RR1365
 De meest succesvolle scholen deelden leerlingen in flexibele groepen in op basis van studiedata en aansluitend bij hun behoeften, bediscussieerden studiedata met leerlingen in relatie tot hun leerdoelen en boden een ondersteunende leeromgeving. In het po kan gepersonaliseerd leren met ict bij rekenen bijdragen aan de ontwikkeling van de rekenprestaties (Van Loon, et al., 2022). van Loon, A.-M., van der Neut, I., Bakker, M., Ackermans, K., Hulsen, M., & Kral, M. (2022). Eindrapportage iXperium Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict PO: Opbrengsten van vier jaar onderzoekend ontwerpen. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/wp-content/uploads/2022/11/Eindrapportage-OWP-PO_DEF.pdf
 Andere onderzoeken tonen ook positieve effecten van gepersonaliseerd leren op de leerprestaties van leerlingen (Devolder et al., 2012; Devolder, A., Van Braak, J., & Tondeur, J. (2012). Supporting self-regulated learning in computer-based learning environments: systematic review of effects of scaffolding in the domain of science education. Journal of Computer Assisted Learning, 28(6), 557-573. https://doi.org/10.1111/j.1365-2729.2011.00476.x
 Pintrich, 2000; Pintrich, P. R. (2000). The role of goal orientation in self-regulated learning. In M. Boekaerts, P. Pintrich, & M. Zeidner (Eds.), Handbook of self-regulation (pp. 451-502). Academic Press.
 Patall et al., 2008). Patall, E., Cooper, H., & Robinson, J. (2008). The Effects of Choice on Intrinsic Motivation and Related Outcomes: A Meta-Analysis of Research Findings. Psychological Bulletin, 134, 270-300. https://doi.org/10.1037/0033-2909.134.2.270
  

Inspelen op verschillen tussen leerlingen is een belangrijk aspect van gepersonaliseerd leren. Uit onderzoek blijkt dat onvoldoende aandacht voor verschillen tussen leerlingen bij de minst en de best presterende leerlingen de kans kan vergroten op sociale en emotionele isolatie, het ervaren van (meta)cognitieve leerproblemen, demotivatie, lastig of storend gedrag, zittenblijven en het verlaten van de school zonder diploma (Mooij, 2016). Mooij, T. (2016). Onderwijsdifferentiatie en leerlingproblemen in Nederland, 1916-2015. Mens & Maatschappij, 91(3), 235-269. https://doi.org/10.5117/MEM2016.3.MOOI
 

Bijdrage aan motivatie en zelfregulatie

De motivatie, zelfregulatie en de cognitieve leerprestaties van leerlingen in po en vo blijken te verbeteren wanneer de leerling en leraar samen het leerproces aansturen (Kester et al., 2018). Kester, L., Cviko, A., Janssen, C., De Jonge, M. O., Louws, M. L., Nouwens, S., Paas, T., Van der Ven, F., Admiraal, W., Post, L., Lockhorst, D., Buynsters, M., & Damstra, G. (2018). Docent en leerling aan het stuur: Onderzoek naar leren op maat met ict. Landelijk onderzoek Doorbraak Onderwijs & ICT. Universiteit Utrecht/Universiteit Leiden/Oberon. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Doorbraakproject-Onderwijs-ICT_Eindrapport.pdf
 Vier interventiekenmerken spelen daarbij een rol: (1) schoolbreed werken aan gepersonaliseerd leren, (2) differentiëren, (3) binnen gestelde grenzen leerlingen controle geven over het eigen leerpad en (4) adaptieve software gebruiken in combinatie met leraargestuurd leren (po). Andere onderzoeken tonen ook positieve effecten van gepersonaliseerd leren op schoolmotivatie (Devolder et al., 2012; Devolder, A., Van Braak, J., & Tondeur, J. (2012). Supporting self-regulated learning in computer-based learning environments: systematic review of effects of scaffolding in the domain of science education. Journal of Computer Assisted Learning, 28(6), 557-573. https://doi.org/10.1111/j.1365-2729.2011.00476.x
 Pintrich, 2000; Pintrich, P. R. (2000). The role of goal orientation in self-regulated learning. In M. Boekaerts, P. Pintrich, & M. Zeidner (Eds.), Handbook of self-regulation (pp. 451-502). Academic Press.
 Patall et al., 2008). Patall, E., Cooper, H., & Robinson, J. (2008). The Effects of Choice on Intrinsic Motivation and Related Outcomes: A Meta-Analysis of Research Findings. Psychological Bulletin, 134, 270-300. https://doi.org/10.1037/0033-2909.134.2.270
  Het is nog onduidelijk of gepersonaliseerd leren eenzelfde positief effect heeft voor leerlingen met lagere metacognitieve en zelfregulerende vaardigheden (Marquenie et al., 2014). Marquenie, E., Opsteen, J., Ten Brummelhuis, A., & Van der Waals, J. (2014). Elk talent een kans. Verkenning van gepersonaliseerd leren met ict. Onderzoeksnotitie ten behoeve van project Leerling 2020. In opdracht van Schoolinfo voor de VO-raad.

Het is belangrijk dat scholen die het leren willen personaliseren aandacht besteden aan de ontwikkeling van zelfregulerende vaardigheden. Wanneer leerlingen over goede metacognitieve en zelfregulerende vaardigheden beschikken, kunnen ze hun leerproces beter volgen, zetten ze betere leerstrategieën in (Kester et al., 2018) Kester, L., Cviko, A., Janssen, C., De Jonge, M. O., Louws, M. L., Nouwens, S., Paas, T., Van der Ven, F., Admiraal, W., Post, L., Lockhorst, D., Buynsters, M., & Damstra, G. (2018). Docent en leerling aan het stuur: Onderzoek naar leren op maat met ict. Landelijk onderzoek Doorbraak Onderwijs & ICT. Universiteit Utrecht/Universiteit Leiden/Oberon. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Doorbraakproject-Onderwijs-ICT_Eindrapport.pdf
 en presteren daardoor beter (Nota et al., 2004; Nota, L., Soresi, S., & Zimmerman, B. J. (2004). Self-regulation and academic achievement and resilience: A longitudinal study. International Journal of Educational Research, 41(3), 198-215. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2005.07.001
 Robson et al., 2020; Robson, D. A., Allen, M. S., & Howard, S. J. (2020). Self-regulation in childhood as a predictor of future outcomes: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 146(4), 324-354. http://dx.doi.org/10.1037/bul0000227
 Sins, 2023). Sins, P. H. M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf: maar hoe dan wel? Openbare les. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/onderzoek/kcto/lectoren/openbare-les-patrick-sins.pdf
 Aandacht voor zelfregulerende vaardigheden is al nodig in het po, aangezien zelfregulatie in de kindertijd kan zorgen voor meer schoolmotivatie en betere prestaties op latere leeftijd en de kans verkleint op probleemgedrag (Robson et al., 2020; Robson, D. A., Allen, M. S., & Howard, S. J. (2020). Self-regulation in childhood as a predictor of future outcomes: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 146(4), 324-354. http://dx.doi.org/10.1037/bul0000227
 Skibbe et al., 2019). Skibbe, L. E., Montroy, J. J., Bowles, R. P., & Morrison, F. J. (2019). Self-regulation and the development of literacy and language achievement from preschool through second grade. Early Childhood Research Quarterly, 46(1), 240-251. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2018.02.005
 

Wat betekent gepersonaliseerd leren voor leraren en leerlingen?

Gepersonaliseerd leren heeft gevolgen voor de rol en benodigde competenties van leraren en leerlingen en voor de manier waarop zij met elkaar omgaan. Hieronder gaan we nader in op wat dit vraagt van leraren en leerlingen.

Differentiëren

Differentiëren kan op verschillende manieren: bijvoorbeeld door variatie in wat en hoe leerlingen leren, met wie ze leren of door verschillende instructies (Bartle, 2015; Bartle, E. (2015). Personalised learning: An overview (Discussion paper). Institute for Teaching and Learning Innovation. https://aux.ugz.mybluehost.me/wp-content/uploads/2020/11/Personalised-Learning-an-Overview.pdf
 Bray & McClaskey, 2013; Bray, B., & McClaskey, K. (2013). Personalization vs. differentiation vs. individualization. http://kathleenmcclaskey.com/personalization-vs-differentiation-vs-individualization-chart/
 Van Loon et al., 2018). Van Loon, A.-M., Van der Neut, I., Kral, M., & De Ries, K. (2018). Het organiseren van gepersonaliseerd leren. Praktijkscenario’s op weg naar gepersonaliseerd leren. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/het-organiseren-van-gepersonaliseerd-leren-praktijkscenarios-op-weg-naar-gepersonaliseerd-leren/
 Ook kunnen leraren variëren in de mate waarin ze leerlingen zelfregie geven en hen hierbij ondersteunen. Differentiëren is een cyclisch proces (Bosker, 2005). Bosker, R. J. (2005). De grenzen van gedifferentiëerd onderwijs. Rijksuniversiteit Groningen.
 De eerste stap is het signaleren en diagnosticeren waarmee leerlingen moeite hebben en het vaststellen van de beginsituatie van leerlingen (Bosker, 2005) Bosker, R. J. (2005). De grenzen van gedifferentiëerd onderwijs. Rijksuniversiteit Groningen.
, zie figuur 2. Daarbij is het belangrijk dat leraren bepalen waarop zij willen differentiëren: alleen op cognitieve aspecten en behoeften, op de mate van zelfregie of breder (zoals interesse)? Op al deze aspecten moeten zij zicht krijgen om te kunnen aansluiten bij de leerlingen. Vervolgens bieden leraren leerlingen leer- en ontwikkelpaden op maat (De Bruijn, 2006) de Bruijn, E. (2006). Adaptief beroepsonderwijs. Leren en opleiden in transitie. Cinop.
 en bij hen passende ruimte en ondersteuning voor zelfregie. Hiervoor moeten ze een diversiteit aan gepersonaliseerde leersituaties met ict kunnen ontwerpen, begeleiden en evalueren (van Casteren et al., 2017; Van Casteren, W., Bendig-Jacobs, J., Wartenbergh-Cras, F., van Essen, M., & Kurver, B. (2017). Differentiëren en differentiatievaardigheden in het primair onderwijs. ResearchNed.
 van Loon et al., 2018). Van Loon, A.-M., Van der Neut, I., Kral, M., & De Ries, K. (2018). Het organiseren van gepersonaliseerd leren. Praktijkscenario’s op weg naar gepersonaliseerd leren. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/het-organiseren-van-gepersonaliseerd-leren-praktijkscenarios-op-weg-naar-gepersonaliseerd-leren/
 De leraar verzamelt informatie over het leerproces en hoe ver leerlingen zijn (Gulikers et al., 2021), Gulikers, J., Veugen, M., & Baartman, L. (2021). What are we really aiming for? Identifying concrete student behavior in co-regulatory formative assessment processes in the classroom. Frontiers in Education, 6, 415. https://doi.org/10.3389/feduc.2021.750281
 door bijvoorbeeld onderwijsleergesprekken te voeren, leerlingen te observeren en te toetsen (Bosker et al., 2021) Bosker, R., Durgut, F., Edzes, H., Jol, M., Van Tuijl, C., & Van der Vegt, A. L. (2021). Leidraad: Differentiatie als sleutel voor gelijke kansen. Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek.
 en door data uit adaptieve systemen te analyseren (Van Schoors et al., 2021). Van Schoors, R., Elen, J., Raes, A., & Depaepe, F. (2021). An overview of 25 years of research on digital personalised learning in primary and secondary education: A systematic review of conceptual and methodological trends. British Journal of Educational Technology, 52(5), 1798-1822. https://doi.org/10.1111/bjet.13148
 Dit is een vorm van data-geïnformeerd werken. Als het doel niet is bereikt, kan de leraar de leerling passende vervolgactiviteiten aanbieden. De leerling kan ook zelf deze stappen (leren) zetten, eventueel in samenspraak met de leraar.  

Er zijn een rapport en een leidraad beschikbaar met praktische tips over wat werkt rondom differentiatie in de klas. Als je meer zicht wilt op je eigen differentiatievaardigheden, die van collega’s of hier samen over wilt praten, kun je het ADAPT instrument gebruiken.

Zelfregulerende vaardigheden zijn een voorwaarde voor én uitkomst van gepersonaliseerd leren

Zelfregulerende vaardigheden van leerlingen zijn nodig om eigenaarschap te nemen over het leren (Van der Vegt, 2021). Van der Vegt, A.L. (2021). Zelfregulatie en eigenaarschap in het voortgezet onderwijs. Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek. https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/stap-voor-stap-op-weg-naar-zelfregulatie
 Zelfregulerend leren valt uiteen in voorbereidende processen, zoals plannen en oriënteren op de taak, uitvoerende processen, zoals zelf observeren en toepassen van leerstrategieën, en reflectieprocessen, zoals zelf beoordelen op prestatie maar ook op motivatie (Zimmerman & Schunk, 2001). Zimmerman, B. J., & Schunk, D. H. (Eds.). (2001). Self-regulated learning and academic achievement: Theoretical perspectives. Routledge.
 Zelfregulatie vraagt om drie soorten leerstrategieën: 

• Cognitieve strategieën richten zich op het organiseren van de lesstof, het activeren van voorkennis en informatieverwerking (Sins, 2023). Sins, P. H. M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf: maar hoe dan wel? Openbare les. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/onderzoek/kcto/lectoren/openbare-les-patrick-sins.pdf
   
• Metacognitieve strategieën hebben betrekking op het checken en doelgericht reguleren van het leerproces, zoals een taak kunnen plannen, de voortgang kunnen monitoren en kunnen evalueren (Pintrich, 2000; Pintrich, P. R. (2000). The role of goal orientation in self-regulated learning. In M. Boekaerts, P. Pintrich, & M. Zeidner (Eds.), Handbook of self-regulation (pp. 451-502). Academic Press.
   Sins, 2023). Sins, P. H. M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf: maar hoe dan wel? Openbare les. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/onderzoek/kcto/lectoren/openbare-les-patrick-sins.pdf
  
• Motivationele of affectieve strategieën gaan over het reguleren van gedrag en emoties. Bijvoorbeeld het doorzetten bij complexe taken, uitstellen van beloning, organiseren van tijd en materialen, jezelf kalmeren, herkennen en evalueren van gevoelens (Murray et al., 2015) Murray, D. W., Rosanbalm, K., Chrisopoulos, C., & Hamoudi, A. (2015). Self-Regulation and Toxic Stress: Foundations for Understanding Self-Regulation From an Applied Developmental Perspective. OPRE Report #2015-21. Office of Planning, Research and Evaluation, Administration for Children and Families, US Department of Health and Human Services.
   en jezelf motiveren (Sins, 2023). Sins, P. H. M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf: maar hoe dan wel? Openbare les. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/onderzoek/kcto/lectoren/openbare-les-patrick-sins.pdf
   

Goede zelfregulerende vaardigheden zijn een voorwaarde voor en uitkomst van gepersonaliseerd leren (Habermehl et al., 2018). Habermehl, M., Lockhorst, D., Admiraal, W., & Kester, L. (2018). Destilleren van kennis rond het thema gepersonaliseerd leren met ict. Universiteit Utrecht/Universiteit Leiden/Oberon Onderzoek/Advies. https://www.researchgate.net/profile/Wilfried-Admiraal/publication/334723984_Destilleren_van_kennis_rond_het_thema_gepersonaliseerd_leren_met_ict/links/5d3c40e692851cd0468b0799/Destilleren-van-kennis-rond-het-thema-gepersonaliseerd-leren-met-ict.pdf
 Zelfregulerend leren moet je leren (Sins, 2023) Sins, P. H. M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf: maar hoe dan wel? Openbare les. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/onderzoek/kcto/lectoren/openbare-les-patrick-sins.pdf
 en hiervoor is ondersteuning van de leraar nodig (Kester et al., 2018; Kester, L., Cviko, A., Janssen, C., De Jonge, M. O., Louws, M. L., Nouwens, S., Paas, T., Van der Ven, F., Admiraal, W., Post, L., Lockhorst, D., Buynsters, M., & Damstra, G. (2018). Docent en leerling aan het stuur: Onderzoek naar leren op maat met ict. Landelijk onderzoek Doorbraak Onderwijs & ICT. Universiteit Utrecht/Universiteit Leiden/Oberon. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Doorbraakproject-Onderwijs-ICT_Eindrapport.pdf
 Sins, 2023). Sins, P. H. M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf: maar hoe dan wel? Openbare les. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/onderzoek/kcto/lectoren/openbare-les-patrick-sins.pdf
 Door als leraar na te gaan in welke mate leerlingen zelfregulerende vaardigheden bezitten, kun je beter inschatten in hoeverre je bepaalde leerlingen vrij kunt laten en waar nog ondersteuning nodig is (Khaled, 2014; Khaled, A. (2014). Innovations in hands-on simulations for competence development: Authenticity and ownership of learning and their effects on student learning in secondary and higher vocational education [Proefschrift]. Wageningen University & Research. https://edepot.wur.nl/315818
 Voskamp et al., 2022).  Voskamp, A., Kuiper, E., & Volman, M. (2022). Teaching practices for self-directed and self-regulated learning: case studies in Dutch innovative secondary schools. Educational Studies, 48, 772-789. https://doi.org/10.1080/03055698.2020.1814699

Wat werkt om zelfregulerende vaardigheden aan te leren is directe instructie, gekoppeld aan het vak en de specifieke lesstof. Leraren kunnen (1) de strategie voordoen, (2) het wat, wanneer, waarom en hoe van een strategie uitleggen, (3) aan leerlingen vragen om een bepaalde strategie te gebruiken, en (4) leerlingen vragen waarom, wanneer en hoe zij een bepaalde strategie gebruiken (Sins, 2023). Sins, P. H. M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf: maar hoe dan wel? Openbare les. Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/onderzoek/kcto/lectoren/openbare-les-patrick-sins.pdf

Kwalitatief goede feedback van leraren, waarbij zij leerlingen uitdagen zelf te reflecteren kan eveneens zelfregulatie bevorderen (Kennisrotonde, 2021). Kennisrotonde (2021). Welke onderwijsvormen bevorderen zelfsturend leren onder entreestudenten? (KR. 1049). Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/zelfsturend-leren-onder-entreestudenten-bevorderen
 Het gaat niet alleen om feedback op het geleverde werk, maar juist ook om feedback op het leerproces en de zelfregulatievaardigheden van leerlingen (Kennisrotonde, 2017/2021; Kennisrotonde (2017/2021). In hoeverre is een gemiddelde puber/tiener in staat om de verantwoordelijkheid te nemen voor zijn schoolwerk, zowel wat vorm als inhoud betreft? (KR. 322). Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/pubers-en-verantwoordelijkheid-nemen
 Kennisrotonde, 2021). Kennisrotonde (2021). Welke onderwijsvormen bevorderen zelfsturend leren onder entreestudenten? (KR. 1049). Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/zelfsturend-leren-onder-entreestudenten-bevorderen
 

Lees ook
Themapagina over het aanleren van zelfregulerende vaardigheden

Geleidelijke overgang van sturing door leraar naar zelfregulatie

Leraren bevorderen zelfregulatie door hun begeleiding geleidelijk te verminderen en daarbij de verantwoordelijkheid van de leerling steeds een beetje te vergroten (Khaled, 2014; Khaled, A. (2014). Innovations in hands-on simulations for competence development: Authenticity and ownership of learning and their effects on student learning in secondary and higher vocational education [Proefschrift]. Wageningen University & Research. https://edepot.wur.nl/315818
 Kennisrotonde, 2017/2021; Kennisrotonde (2017/2021). In hoeverre is een gemiddelde puber/tiener in staat om de verantwoordelijkheid te nemen voor zijn schoolwerk, zowel wat vorm als inhoud betreft? (KR. 322). Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/pubers-en-verantwoordelijkheid-nemen
 Marquenie et al., 2014). Marquenie, E., Opsteen, J., Ten Brummelhuis, A., & Van der Waals, J. (2014). Elk talent een kans. Verkenning van gepersonaliseerd leren met ict. Onderzoeksnotitie ten behoeve van project Leerling 2020. In opdracht van Schoolinfo voor de VO-raad.
 Leerlingen hebben tijd nodig om zelfregulerende vaardigheden te ontwikkelen. Het is daarom belangrijk dat er een geleidelijke overgang is van sturing door de leraar, via gedeelde sturing, naar zelfregulatie (Brand-Gruwel et al., 2014; Brand-Gruwel, S., Kester, L., Kicken, W., & Kirschner, P. A. (2014). Learning Ability Development in Flexible Learning Environments. In J. M. Spector, M. D. Merrill, J. Elen, & M. J. Bishop (Eds.), Handbook of Research on Educational Communications and Technology (pp. 363-372). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-3185-5_29
 Jossberger et al., 2010; Jossberger, H., Brand‐Gruwel, S., Boshuizen, H., & Van de Wiel, M. (2010). The challenge of self‐directed and self‐regulated learning in vocational education: A theoretical analysis and synthesis of requirements. Journal of Vocational Education & Training, 62(4), 415-440. https://doi.org/10.1080/13636820.2010.523479
 Marquenie et al., 2014). Marquenie, E., Opsteen, J., Ten Brummelhuis, A., & Van der Waals, J. (2014). Elk talent een kans. Verkenning van gepersonaliseerd leren met ict. Onderzoeksnotitie ten behoeve van project Leerling 2020. In opdracht van Schoolinfo voor de VO-raad.
  

Leraren kunnen hiervoor een autonomie-ondersteunende aanpak hanteren. Dat houdt in dat de leraar de interesses en leerbehoeften van leerlingen identificeert (wat wil de leerling nu echt?), open opdrachten geeft en leerlingen de kans biedt om problemen op een zelfgekozen manier op te lossen (Ros et al., 2020). Ros, A., Castelijns, J., Van Loon, A.-M., & Verbeeck, K. (2020). Gemotiveerd leren en lesgeven. De kracht van intrinsieke motivatie (2e druk). Coutinho.
 Ook kan de leraar het aantal keuzemomenten vermeerderen (Kicken et al., 2008). Kicken, W., Brand‐Gruwel, S., & Van Merriënboer, J. J. G. (2008). Scaffolding advice on task selection: a safe path toward self‐directed learning in on‐demand education. Journal of Vocational Education & Training, 60(3), 223-239. https://doi.org/10.1080/13636820802305561

Bovendien kan co-regulatie bij formatief handelen ondersteuning bieden bij zelfregie. Als eerste stap verheldert de leraar het leerdoel. Leraar en leerling bespreken vervolgens wanneer een leerdoel behaald is en aan welke succescriteria het moet voldoen. Leerlingen bespreken daarna hun eigen en elkaars vorderingen aan de hand van de succescriteria, waarbij ze samen met de leraar kunnen analyseren wat er wel en niet goed gaat (Gulikers et al., 2021). Gulikers, J., Veugen, M., & Baartman, L. (2021). What are we really aiming for? Identifying concrete student behavior in co-regulatory formative assessment processes in the classroom. Frontiers in Education, 6, 415. https://doi.org/10.3389/feduc.2021.750281
 De leraar doet dan voor hoe je aan succescriteria gerelateerde feedback kunt geven. Leerlingen kunnen zo gevoel voor kwaliteit ontwikkelen en elkaar feedback geven. Tot slot bespreekt de leraar met de leerling wat verder nodig is om het leerdoel te bereiken. Ook geeft hij tips die de leerling kan gebruiken om een volgende stap te zetten (Gulikers et al., 2021). Gulikers, J., Veugen, M., & Baartman, L. (2021). What are we really aiming for? Identifying concrete student behavior in co-regulatory formative assessment processes in the classroom. Frontiers in Education, 6, 415. https://doi.org/10.3389/feduc.2021.750281
 Stapsgewijs kunnen leerlingen zo met meer zelfregie aan de slag.

De rol van ict bij gepersonaliseerd leren

Ict kan gepersonaliseerd leren op verschillende manieren mogelijk maken (Booij & van Bruggen, 2022; Booij, E., & van Bruggen, W. (2022). De toekomst van mens-computerinteractie in het onderwijs. https://www.kennisnet.nl/de-toekomst-van-mens-computerinteractie-in-het-onderwijs/
 Xie et al., 2019). Xie, H., Chu, H.-C., Hwang, G.-J., & Wang, C.-C. (2019). Trends and development in technology-enhanced adaptive/personalized learning: A systematic review of journal publications from 2007 to 2017. Computers & Education, 140, 103599. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.compedu.2019.103599
  

Ict om te differentiëren

Adaptieve software past het leermateriaal tijdens het leerproces aan op de leerbehoeften en het niveau van de leerling (Rus et al., 2014; Rus, V., Stefanescu, D., Baggett, W., Niraula, N., Franceschetti, D., Graesser, A.C. (2014). Macro-adaptation in Conversational Intelligent Tutoring Matters. In: Trausan-Matu, S., Boyer, K.E., Crosby, M., Panourgia, K. (eds) Intelligent Tutoring Systems. ITS 2014. Lecture Notes in Computer Science, vol 8474. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-07221-0_29
 Sottilare & Goldberg, 2012). Sottilare, R. A., & Goldberg, B. S. (2012). Designing adaptive computer-based tutoring systems to accelerate learning and facilitate retention. Cognitive Technology, 17(1), 19-33.
 Leraren kunnen informatie uit dergelijke systemen over de prestaties en het leergedrag van een leerling benutten om hun vervolgaanpak toe te spitsen op de onderwijsbehoeften van de leerling. Wanneer de leerling inspraak heeft in de vervolgaanpak, en daarmee zelfregie kan nemen, is er sprake van gepersonaliseerd leren. Adaptieve oefenprogramma’s kunnen de leeromgeving verrijken, omdat leerlingen vaker en meer (specifieke) feedback krijgen (Onderwijsraad, 2022). Onderwijsraad. (2022). Inzet van intelligentie technologie. [The use of artifical intelligence]. Onderwijsraad.
 Ze leveren leraren ook sneller en meer up-to-date informatie op over de voortgang van hun leerlingen (Keuning & van Geel, 2021). Keuning, T., & van Geel, M. (2021). Differentiated teaching with adaptive learning systems and teacher dashboards: the teacher still matters most. *IEEE Transactions on Learning Technologies, 14(*2), 201-210.
 

Leraren kunnen data ook gebruiken om instructie en feedback af te stemmen op de individuele leerling. De leraar stelt lesstof beschikbaar en de leerling kiest welke inhoud hij gaat leren, op welk niveau en/of wanneer hij zich laat toetsen (Kester et al., 2018). Kester, L., Cviko, A., Janssen, C., De Jonge, M. O., Louws, M. L., Nouwens, S., Paas, T., Van der Ven, F., Admiraal, W., Post, L., Lockhorst, D., Buynsters, M., & Damstra, G. (2018). Docent en leerling aan het stuur: Onderzoek naar leren op maat met ict. Landelijk onderzoek Doorbraak Onderwijs & ICT. Universiteit Utrecht/Universiteit Leiden/Oberon. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Doorbraakproject-Onderwijs-ICT_Eindrapport.pdf
 Dit vraagt een actieve, begeleidende rol van de leraar. Het gebruik van ict draagt er daarnaast aan bij dat leerlingen hun ervaringen, werk en talenten op een bij hen passende wijze kunnen presenteren en delen. 

Ict kan ondersteunen bij zelfregulatie

Ict kan leerlingen ondersteunen bij de regulatie van het leerproces (Keuning & van Geel, 2021; Keuning, T., & van Geel, M. (2021). Differentiated teaching with adaptive learning systems and teacher dashboards: the teacher still matters most. *IEEE Transactions on Learning Technologies, 14(*2), 201-210.
 Spanjers et al., 2015), Spanjers, I. & Könings, K. D. & Leppink, J., & Van Merrienboer, J. J. G. (2015). Blended learning effectiever met regelmatig online toetsen. https://wij-leren.nl/blended-learning-online-toetsen.php
 bijvoorbeeld middels digitale doelenboekjes en planningstools. De meeste leraren gebruiken software en oefenprogramma's om leerlingen op eigen niveau te laten werken, maar weinig leraren gebruiken data om zicht te krijgen op het leerproces van de leerlingen en hen feedback op maat te geven (Bakker et al., 2022; Bakker, M., Van Rens, C., De Korte, K., Kurver, B., & Kral, M. (2021). Leren en lesgeven met ict samenwerkingspartners iXperium PO: Meting 2021. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/monitor-leren-en-lesgeven-met-ict-samenwerkingspartners-ixperium-po/
 Kurver et al., 2022). Kurver, B., De Korte, K., Van Rens, C., Timmermans, M., Willems F., Kral, M. (2022). Leren en lesgeven met ict in het mbo 2022. Katern A | Stand van zaken. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/leren-en-lesgeven-met-ict-in-het-mbo-2022-katern-a/
  

Dankzij de inzet van digitale dashboards, e-portfolio’s en planningstools krijgen leerlingen zicht op hun eigen leerproces en ontwikkeling. Hierbij gaat het onder andere om het registreren, monitoren, analyseren en rapporteren van de voortgang van het leerproces (Mooij, 2009). Mooij, T. (2009). Education and ICT-based self-regulation in learning: Theory, design and implementation. Education and Information Technologies, 14, 3-27. https://doi.org/10.1007/s10639-008-9066-8
 Gebruik van e-portfolio’s die fasen van zelfregulatie ondersteunen, kan ervoor zorgen dat leerlingen meer aspecten van zelfregulerend leren toepassen, waaronder doelen stellen, plannen, strategieën gebruiken, feedback verwerken en het eigen leerproces evalueren (Abrami et al., 2013; Abrami, P. C., Venkatesh, V., Meyer, E. J., & Wade, A. C. (2013). Using electronic portfolios to foster literacy and self-regulated learning skills in elementary students. Journal of Educational Psychology, 105, 1188-1209. https://doi.org/10.1037/a0032448
 Abrami et al., 2008; Abrami, P. C., Wade, A., Pillay, V., Aslan, O., Bures, E. M., & Bentley, C. (2008). Encouraging self-regulated learning through electronic portfolios. Canadian Journal of Learning and Technology, 34, 93-117. https://doi.org/10.21432/T2630W
 Lam, 2022; Lam, R. (2022). E-Portfolios for self-regulated and co-regulated learning: A review. Frontiers in Psychology, 13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.1079385
 Meyer et al., 2010). Meyer, E., Abrami, P. C., Wade, A., Aslan, O., & Deault, L. (2010). Improving literacy and metacognition with electronic portfolios: Teaching and learning with ePEARL. Computers and Education, 55, 84-91. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2009.12.005
 Dergelijke ict-toepassingen maken het leerproces en mogelijke vervolgstappen inzichtelijk voor leerlingen en leraren (Azevedo et al., 2006; Azevedo, R., Cromley, J. G., Winters, F. I., Moos, D. C., Greene, J. A. (2006). Using computers as metacognitive tools to foster students’ self-regulated learning. Technology Instruction Cognition and Learning, 3(1/2), 97.
 Voogt & Knezek, 2008; Voogt J. & Knezek G., (Eds.) (2008). International Handbook of Information Technology in Primary and Secondary Education. Springer.
 Zacharia et al., 2015). Zacharia, Z. C., Manoli, C., Xenofontos, N., De Jong, T., Pedaste, M., Van Riesen, S. A., Kamp, E. T., Mäeots, M., Siiman, L., & Tsourlidaki, E. (2015). Identifying potential types of guidance for supporting student inquiry when using virtual and remote labs in science: A literature review. Educational Technology Research and Development, 63(2), 257-302. https://doi.org/10.1007/s11423-015-9370-0
 De data uit de dashboards geven informatie over het leerproces en de ontwikkeling van de leerling. Ze bieden handvatten voor leraren en leerlingen om in samenspraak de volgende stap te bepalen en leerdoelen vast te stellen (Faber et al., 2017). Faber, J. M., Luyten, H., & Visscher, A. J. (2017). The effects of a digital formative assessment tool on mathematics achievement and student motivation: Results of a randomized experiment. Computers & Education, 106, 83-96.
 Uit onderzoeken in het po en mbo blijkt dat leraren het nog lastig vinden om ict in te zetten om zelfregie te bevorderen (Bakker et al., 2021; Bakker, M., Van Rens, C., De Korte, K., Kurver, B., & Kral, M. (2021). Leren en lesgeven met ict samenwerkingspartners iXperium PO: Meting 2021. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/monitor-leren-en-lesgeven-met-ict-samenwerkingspartners-ixperium-po/
 Hulsen et al., in voorbereiding; Hulsen, M., Van der Neut, I., Kurver, B., Schobben, J., Gorissen, P., Kral, M., & Van der Meer, M. (in voorbereiding). Eindrapportage MBO Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict. iXperium Centre of Expertise Leren met ict.
 Kurver et al., 2022; Kurver, B., De Korte, K., Van Rens, C., Timmermans, M., Willems F., Kral, M. (2022). Leren en lesgeven met ict in het mbo 2022. Katern A | Stand van zaken. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/leren-en-lesgeven-met-ict-in-het-mbo-2022-katern-a/
 Van Loon et al., 2022). van Loon, A.-M., van der Neut, I., Bakker, M., Ackermans, K., Hulsen, M., & Kral, M. (2022). Eindrapportage iXperium Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict PO: Opbrengsten van vier jaar onderzoekend ontwerpen. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/wp-content/uploads/2022/11/Eindrapportage-OWP-PO_DEF.pdf

Een risico van de inzet van adaptieve software of intelligente leersystemen is dat deze een te groot deel van de regulatie van het leerproces kunnen overnemen en bepalen welke vervolgstappen de leerling neemt (Devolder et al., 2012; Devolder, A., Van Braak, J., & Tondeur, J. (2012). Supporting self-regulated learning in computer-based learning environments: systematic review of effects of scaffolding in the domain of science education. Journal of Computer Assisted Learning, 28(6), 557-573. https://doi.org/10.1111/j.1365-2729.2011.00476.x
 Marquenie et al., 2014; Marquenie, E., Opsteen, J., Ten Brummelhuis, A., & Van der Waals, J. (2014). Elk talent een kans. Verkenning van gepersonaliseerd leren met ict. Onderzoeksnotitie ten behoeve van project Leerling 2020. In opdracht van Schoolinfo voor de VO-raad.
 Vandewaetere et al., 2011). Vandewaetere, M., Desmet, P., & Clarebout, G. (2011). The contribution of learner characteristics in the development of computer-based adaptive learning environments. Computers in Human Behavior, 27(1), 118-130. https://doi.org/10.1016/j.chb.2010.07.038
 Als de leerling hierbij zijn eigen leerproces niet kan reguleren, is er geen sprake van gepersonaliseerd leren. 

Gepersonaliseerd leren met ict vereist digitale competenties van leraren en leerlingen

Leraren moeten ict-geletterdheid zijn, zichzelf op de hoogte houden van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van lesgeven met ict, durven experimenteren met ict en vaardig zijn in het pedagogisch-didactisch gebruik van ict (Bakker et al., 2021; Bakker, M., Van Rens, C., De Korte, K., Kurver, B., & Kral, M. (2021). Leren en lesgeven met ict samenwerkingspartners iXperium PO: Meting 2021. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/monitor-leren-en-lesgeven-met-ict-samenwerkingspartners-ixperium-po/
 Kurver et al., 2022). Kurver, B., De Korte, K., Van Rens, C., Timmermans, M., Willems F., Kral, M. (2022). Leren en lesgeven met ict in het mbo 2022. Katern A | Stand van zaken. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/leren-en-lesgeven-met-ict-in-het-mbo-2022-katern-a/
 De juiste interpretatie van de data van leerlingen vraagt van leraren dat zij datageletterd zijn (van Schoors et al., 2021). Van Schoors, R., Elen, J., Raes, A., & Depaepe, F. (2021). An overview of 25 years of research on digital personalised learning in primary and secondary education: A systematic review of conceptual and methodological trends. British Journal of Educational Technology, 52(5), 1798-1822. https://doi.org/10.1111/bjet.13148
 Leraren moeten voldoende ict-geletterd zijn om hun leerlingen ict-vaardigheden te kunnen aanleren en om ict doordacht in te kunnen zetten (Schenke & Meijer, 2018) Schenke, W. & Meijer, J. (2018). Datagebruik in het onderwijs: Problematiek uiteengezet. Kohnstamm Instituut. https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2018/11/1011-Datagebruik-in-het-onderwijs.pdf
, maar beschikken nog lang niet altijd over de benodigde ict-competenties (Bakker et al., 2021; Bakker, M., Van Rens, C., De Korte, K., Kurver, B., & Kral, M. (2021). Leren en lesgeven met ict samenwerkingspartners iXperium PO: Meting 2021. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/monitor-leren-en-lesgeven-met-ict-samenwerkingspartners-ixperium-po/
 Kurver et al., 2022). Kurver, B., De Korte, K., Van Rens, C., Timmermans, M., Willems F., Kral, M. (2022). Leren en lesgeven met ict in het mbo 2022. Katern A | Stand van zaken. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/leren-en-lesgeven-met-ict-in-het-mbo-2022-katern-a/
 Hier vind je een handreiking voor effectieve docentprofessionalisering op dit punt. Deze is gericht op het hoger onderwijs, maar geeft bruikbare aanknopingspunten voor po, vo en mbo. 

Ook leerlingen moeten ict-geletterd zijn voor gepersonaliseerd leren met ict. De vereiste competenties voor digitale geletterdheid zijn voor het funderend onderwijs beschreven door SLO. Voor het mbo wordt vaak gebruik gemaakt van het Digcomp-raamwerk (Van Zanten & Gorissen, 2023). Van Zanten, M., & Gorissen, P. (2023). DigComp 2.2 in het Nederlands Vertaling van het Digital Competence Framework for Citizens (DigComp) Met voorbeelden van kennis, vaardigheden en attitudes. iXperium Centre of Expertise Leren met ict.
 Leerlingen beschikken niet zondermeer over deze competenties (Ackermans et al 2023, submitted; Ackermans, K, Bakker, M. Gorissen, P., Van Loon, A-M., Kral, M. & Camp, G. (2023, Submitted). Development and Validation of a Test for Measuring Primary School Students’ ICT Skills Needed for Personalised Learning: the PLICT Test. Journal of Computer Assisted Learning,
 Hulsen et al., in voorbereiding; Hulsen, M., Van der Neut, I., Kurver, B., Schobben, J., Gorissen, P., Kral, M., & Van der Meer, M. (in voorbereiding). Eindrapportage MBO Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict. iXperium Centre of Expertise Leren met ict.
 Van Loon et al., 2022). van Loon, A.-M., van der Neut, I., Bakker, M., Ackermans, K., Hulsen, M., & Kral, M. (2022). Eindrapportage iXperium Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict PO: Opbrengsten van vier jaar onderzoekend ontwerpen. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/wp-content/uploads/2022/11/Eindrapportage-OWP-PO_DEF.pdf
 

Het is van belang dat scholen aandacht voor de ontwikkeling van deze competenties, die voor een groot deel ook van belang zijn voor gepersonaliseerd leren met ict, expliciet in het onderwijs opnemen. Rekening houden met (verschillen in) digitale competenties van leerlingen is ook van belang bij de vormgeving van gepersonaliseerd leren met ict.

Wat betekent gepersonaliseerd leren voor de schoolorganisatie?

Scholen die stappen willen zetten op weg naar meer gepersonaliseerd leren moeten hun onderwijsorganisatie daarop inrichten. In de schoolorganisatie spelen verschillende actoren (zoals leraren, leerlingen, ouders) en factoren (zoals leermiddelen en ict-toepassingen, groeperingsvormen, tijd en plaats van leren, rooster) een rol bij het personaliseren van leren. Deze actoren en factoren staan in Figuur 3 (Van Loon et al., 2018). Van Loon, A.-M., Van der Neut, I., Kral, M., & De Ries, K. (2018). Het organiseren van gepersonaliseerd leren. Praktijkscenario’s op weg naar gepersonaliseerd leren. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/het-organiseren-van-gepersonaliseerd-leren-praktijkscenarios-op-weg-naar-gepersonaliseerd-leren/
 

De wijze waarop een school invulling geeft aan gepersonaliseerd leren heeft onder andere gevolgen voor het curriculum, de pedagogisch-didactische aanpak, de toetsing, de professionele ontwikkeling van het team, de ontwikkeling van de schoolcultuur en de ict-inzet. Keuzes ten aanzien van gepersonaliseerd leren moeten samengaan met veranderingen in de organisatie. Andersom geldt ook dat factoren en actoren in de schoolorganisatie mede bepalen hoe gepersonaliseerd leren in de praktijk gerealiseerd kan worden (Van Loon et al., 2022; van Loon, A.-M., van der Neut, I., Bakker, M., Ackermans, K., Hulsen, M., & Kral, M. (2022). Eindrapportage iXperium Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict PO: Opbrengsten van vier jaar onderzoekend ontwerpen. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/wp-content/uploads/2022/11/Eindrapportage-OWP-PO_DEF.pdf
 Hulsen et al., in voorbereiding). Hulsen, M., Van der Neut, I., Kurver, B., Schobben, J., Gorissen, P., Kral, M., & Van der Meer, M. (in voorbereiding). Eindrapportage MBO Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict. iXperium Centre of Expertise Leren met ict.
 

Gepersonaliseerd leren vraagt flexibiliteit van de organisatie. Een flexibele organisatie kan zich aanpassen aan veranderingen, leerlingen individueel begeleiden en differentiëren afhankelijk van de vraag van de leerling (Van den Hurk & Verburgh, 2011). Van den Hurk, J. & Verburgh, L. (2011). Standaardiseren om te flexibiliseren. https://docplayer.nl/42640-Standaardiseren-om-te-flexibiliseren.html
 Bij een organisatie met een grote mate van flexibiliteit: 

• is het lesrooster niet bindend;
• bestaan meerdere groeperingsvormen naast elkaar;
• is er een grote diversiteit aan leerbronnen;
• hebben leraren meerdere rollen en niet allemaal dezelfde rol;
• is er variatie in de onderwijsruimtes;
• is er variatie in online en offline leren. 

In de onderzoekswerkplaatsen Gepersonaliseerd leren met ict in het po en mbo hebben scholen veranderingen doorgevoerd in hun schoolorganisatie om het leren meer te personaliseren. Hoe scholen dat precies hebben aangepakt, staat in verschillende publicaties (Hulsen et al., in voorbereiding; Hulsen, M., Van der Neut, I., Kurver, B., Schobben, J., Gorissen, P., Kral, M., & Van der Meer, M. (in voorbereiding). Eindrapportage MBO Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict. iXperium Centre of Expertise Leren met ict.
 Van Loon et al., 2022; van Loon, A.-M., van der Neut, I., Bakker, M., Ackermans, K., Hulsen, M., & Kral, M. (2022). Eindrapportage iXperium Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict PO: Opbrengsten van vier jaar onderzoekend ontwerpen. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/wp-content/uploads/2022/11/Eindrapportage-OWP-PO_DEF.pdf
 Van der Neut et al., 2022). Van der Neut, I., van Loon, A.-M., Hulsen, M., & Kral, M. (2022). Gepersonaliseerd leren met ict: Scholen in beeld. iXperium Centre of Expertise Leren met ict. https://www.ixperium.nl/onderzoeken-en-ontwikkelen/publicaties/gepersonaliseerd-leren-met-ict-scholen-in-beeld/
 Dit biedt ook interessante inzichten voor het vo.

Wat zijn valkuilen en risico’s van gepersonaliseerd leren?

Als je aan de slag gaat met gepersonaliseerd leren zijn er een aantal valkuilen en risico's waar rekening mee gehouden moet worden. 

Onvoldoende metacognitieve en zelfregulerende vaardigheden

Gepersonaliseerd leren vereist van leerlingen goede metacognitieve en zelfregulerende vaardigheden. Niet elke leerling bezit deze vaardigheden al voldoende om gepersonaliseerd leren goed vorm te kunnen geven. In het po zijn scholen op zoek naar handvatten om met name metacognitieve vaardigheden voor gepersonaliseerd leren te stimuleren. Voorbeelden zijn een doorlopende leerlijn metacognitieve vaardigheden en een lessenserie hierover (te vinden op Onderzoekswerkplaats Gepersonaliseerd leren met ict po). Ook leerlingen in het vo hebben sturing, inspiratie en feedback nodig van leraren, ouders en anderen. Gedurende de tienertijd en adolescentie is het brein in ontwikkeling en nieuwe ervaringen en uitdagingen zorgen in combinatie ervoor dat hersengebieden zich doorontwikkelen (Kennisrotonde, 2017/2021). Kennisrotonde (2017/2021). In hoeverre is een gemiddelde puber/tiener in staat om de verantwoordelijkheid te nemen voor zijn schoolwerk, zowel wat vorm als inhoud betreft? (KR. 322). Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/pubers-en-verantwoordelijkheid-nemen
 In het mbo kunnen zelfregulerende vaardigheden met name voor mbo-leerlingen in entree- en niveau 2-opleidingen een uitdaging zijn (Kennisrotonde, 2021). Kennisrotonde (2021). Welke onderwijsvormen bevorderen zelfsturend leren onder entreestudenten? (KR. 1049). Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/zelfsturend-leren-onder-entreestudenten-bevorderen
 

Maatschappelijk belang in gedrang

Als het centraal stellen van individuele belangen van leerlingen verregaand wordt doorgevoerd, komen maatschappelijke doelen mogelijk in het gedrang. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om kennis en vaardigheden die nodig zijn om te kunnen functioneren in sociale gemeenschappen en om waarden die ten grondslag liggen aan een democratische rechtsstaat (Onderwijsraad, 2017). Onderwijsraad (2017). De leerling centraal? Een verkenning naar het centraal stellen van de leerling vanuit het perspectief van het publieke belang van onderwijs. Onderwijsraad.
 Bij gepersonaliseerd leren moet de school zicht houden op maatschappelijke belangen en de socialisatie van leerlingen en waken voor verregaande individualisatie. 

Aan de slag met gepersonaliseerd leren met ict

Bij gepersonaliseerd leren met ict krijgen leerlingen meer regie over hun eigen leerproces. Het is daarbij van belang dat scholen doordacht keuzes maken bij het vormgeven ervan en gebruik maken van bestaande kennis en ervaring (evidence-informed werken). Ook is aandacht nodig voor de competenties van leraren en leerlingen  en de vereiste randvoorwaarden. Op die manier kan de potentie van gepersonaliseerd leren met ict optimaal worden benut. 

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.