Klassenverkleining

1. Klassenverkleining heeft een beperkt positief effect van gemiddeld +2 maanden. De meeste studies onderzochten het effect van 10 leerlingen minder in een klas. Een kleine vermindering van het aantal leerlingen in de klas (bijvoorbeeld van 30 naar 25) is waarschijnlijk niet kosteneffectief in vergelijking met andere aanpakken.
2. Er bestaat enig bewijs dat een kleinere klas voor jonge kinderen meer voordelen oplevert. Kleinere klassen zullen daarom waarschijnlijk effectiever zijn in de onderbouw van de basisschool.
3. Kleinere klassen hebben alleen effect op het leren als leraren daardoor ook anders gaan lesgeven, bijvoorbeeld doordat de interactie met de leerlingen van hogere kwaliteit is of verstoring van de les tot een minimum wordt beperkt.
4. De voordelen van kleinere klassen zitten hem vooral in een grotere flexibiliteit in het lesgeven en de hoeveelheid en de kwaliteit van de feedback die leerlingen krijgen (zie ook Feedback).
5. Als alternatief voor klassenverkleining is het wellicht mogelijk om personeel anders in te zetten (zowel leraren als onderwijsassistenten), zodat de leraren intensiever met kleinere groepen kunnen werken (zie ook Begeleiding in kleine groepen).

Het gemiddelde effect van klassenverkleining is ongeveer twee maanden extra vooruitgang in een schooljaar. Het bewijs is zeer beperkt en voorzichtigheid is dus geboden.

Waar het om gaat, is de vraag of de klas zo veel kleiner wordt dat de leraar zijn/haar manier van lesgeven kan aanpassen en of daardoor het leergedrag van de leerlingen ook verandert. Als er niet op een andere manier wordt lesgegeven, zullen de leerprestaties logischerwijs niet verbeteren. Als een kleinere klas er wel toe leidt dat de leraar anders gaat lesgeven (wat lastig blijkt, tenzij er minder dan 20 leerlingen in de klas overblijven), dan is er wel een aantoonbaar effect op de leerprestaties, naast een betere houding en beter leergedrag.

Internationale onderzoeksresultaten wijzen erop dat klassenverkleining een positief effect kan hebben op de leerresultaten van leerlingen met een sociaal-economische achterstand. Uit een aantal onderzoeken bleek ook dat kleinere klassen in het primair onderwijs een groter positief effect op leerlingen met een sociaal-economische achterstand kunnen hebben dan op hun klasgenoten.

Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat significante effecten van klassenverkleining pas optreden wanneer het aantal leerlingen aanzienlijk is teruggebracht (tot minder dan 20 of zelfs 15 leerlingen). Klassenverkleining heeft waarschijnlijk alleen effect als leraren daardoor anders gaan lesgeven op een manier die het leergedrag van de leerlingen verandert. Wanneer klassenverkleining goed wordt uitgevoerd, biedt dit de volgende voordelen:

• Extra mogelijkheden voor feedback aan leerlingen
• Tijd voor kwalitatieve interactie tussen leerlingen en leraren, bijv. door lesaanpak nauw af te stemmen op de leerlingen.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland.

De kosten voor klassenvermindering zijn erg hoog, omdat dit extra personeel vereist.

In 2020 was het gemiddelde salaris voor een leerkracht in het primair onderwijs € 4.470 per maand. Het gemiddelde salaris voor een leraar in het voortgezet onderwijs was € 5.330 per maand.

In deze schatting is geen rekening gehouden met de eventuele kosten voor de ruimte die nodig is om de extra lessen te geven die ontstaan door klassenverkleining. Ruimte om les te geven is daarom een voorwaarde voor klassenverkleining. Als die ruimte er niet is, zullen de kosten waarschijnlijk veel hoger uitvallen. 

De bewijskracht voor klassenverkleining wordt als erg beperkt aangemerkt. Er zijn 45 onderzoeken gevonden. Houd rekening met het volgende bij de onderzochte studies:

• Veel van deze onderzoeken zijn geen experimentele onderzoeken met controlegroep. Hoewel een andere onderzoeksopzet zeker belangrijke informatie kan opleveren over de effectiviteit van een aanpak, bestaat het risico dat de resultaten zijn beïnvloed door onbekende factoren die er geen van deel uitmaken.
• Een groot percentage van de onderzoeken is niet onafhankelijk geëvalueerd. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciële aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan van invloed zijn op het totale effect van de aanpak.
• De resultaten voor dit onderwerp laten een grote variatie zien, waarvoor geen verklaring is. Alle reviews laten enige variatie in de resultaten zien. Daarom is het belangrijk om achter het gemiddelde te kijken. Onverklaarde variatie (of heterogeniteit) maakt de resultaten onzekerder. We hebben deze onzekerheid niet kunnen wegnemen door te onderzoeken in hoeverre de context, de methodologie of de aanpak invloed heeft op het effect.

Net als bij andere overzichten van onderzoek laat de Toolkit het gemiddelde effect van de aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.