Video: Leraar-leerlingrelaties in het vo

In het eerste fragment benadert de leraar haar leerling proactief en toont oprechte interesse. Ze laat zien dat ze de leerling kent en gebruikt die kennis om de relatie te versterken. Doordat ze aan het begin van het schooljaar heeft geïnvesteerd in het contact met leerlingen, kan ze daar nu op voortbouwen. 

De leraar uit het tweede fragment knoopt een kort gesprek aan met een leerling over zijn rijbewijs. Hij laat zijn vertrouwen in de leerling zien door te zeggen dat hij zo bij hem in de auto zou stappen. 

Tips uit de leidraad: 

• Leer leerlingen zo snel mogelijk kennen. Zorg dat je hun namen weet, vraag naar hobby's en interesses en verwerk deze bijvoorbeeld in de les.
• Toon oprechte interesse voor iedere leerling. Die doe je door genegenheid en zorg te uiten en leerlingen proactief te benaderen.
• Maak tijd voor een-op-een contact met leerlingen. Door leerlingen voor, tijdens of na de les kort individueel aan te spreken, bouw je effectief aan een persoonlijke band.
• Maak ook buiten het klaslokaal op een positieve manier contact. Groet leerlingen bijvoorbeeld in de gang. 

De mentor laat haar leerlingen in deze les nadenken over waar ze trots op zijn. Zo creëert ze momenten waarin ze oprechte en welverdiende complimenten uit kan delen. Voor de leerling die het lastig vindt om iets te bedenken, neemt ze even de tijd. Ze vraagt door en moedigt de leerling aan om toch iets op te schrijven. “Volgens mij heb jij heel veel waar je trots op kunt zijn.” 

Tips uit de leidraad: 

• Bekrachtig positief gedrag van leerlingen. Benoem het gedrag en spreek je waardering uit met een specifiek, oprecht en welverdiend compliment.
• Creëer situaties waarin je leerlingen positief kunt bekrachtigen. Zorg ervoor dat leerlingen hun kwaliteiten kunnen laten zien en geef ze hier ook een podium voor.
• Wees je bewust van je sociale voorbeeldfunctie en ga respectvol met leerlingen om. Vriendelijk en respectvol gedrag van leraren lokt hetzelfde gedrag uit bij leerlingen. 

In dit fragment merkt de leraar dat niet iedereen zijn instructie begrijpt. Hij toont daarvoor begrip (“Dan ga ik iets te snel”) en begint opnieuw. Hij gebruikt begrijpelijke taal en vertelt duidelijk en gedetailleerd wat hij van zijn klas verwacht. Daarna controleert hij of alles duidelijk is. 

In het tweede fragment activeert de leraar de voorkennis van leerlingen en laat ze hen kiezen welk type inleiding ze willen gebruiken. Bij één leerling laat ze blijken dat ze haar goed kent: ze merkt op dat zij meestal een anekdote kiest en daagt haar uit om eens iets anders te proberen. Daarmee biedt ze ondersteuning die past bij het niveau van de leerling. 

Tips uit de leidraad: 

• Gebruik informatieve, uitnodigende taal.
• Creëer mogelijkheden voor leerlingen om eigen keuzes te maken, bijvoorbeeld over het niveau, tempo of onderwerp van een taak.
• Geef betekenisvolle uitleg en sluit aan bij de belevingswereld van leerlingen.
• Neem de meningen van leerlingen serieus
• Formuleer je verwachtingen duidelijk, begrijpelijk en gedetailleerd.
• Zorg voor een duidelijke en terugkerende organisatie in de les. 

Twee leerlingen hebben ruzie gehad en de leraren denken samen na hoe ze de situatie het beste kunnen aanpakken. Ze reflecteren op de situatie en vullen elkaar aan. Zo komen ze tot een plan van aanpak, dat ze samen gaan uitvoeren. 

Tips uit de leidraad:

• Reflecteer op je relatie met individuele leerlingen. Daag jezelf uit door problematische situaties te zien als relatieproblemen waar je zelf ook een aandeel in hebt.
• Reflecteer samen met collega’s op problematische interacties en relaties. Elke leraar heeft wel eens een problematische situatie met een leerling. Bespreek dit met elkaar in een open en veilige sfeer.
• Verplaats je in het perspectief van de leerling. Probeer het gedrag van een leerling objectief te observeren. Zo kun je meer inzicht krijgen in de achterliggen reden van het gedrag.

Door leerlingen bij binnenkomst vriendelijk te begroeten en duidelijk te instrueren waar ze mogen zitten (“We starten in de plattegrond”) voorkomt de leraar mogelijke onrust in de les. Wanneer een leerling klaagt, reageert ze positief en oplossingsgericht: ze geeft aan dat er later in de les misschien ruimte is voor een andere zitplek. Zo voorkomt ze dat de sfeer negatief wordt.

In het tweede fragment ziet de leraar dat de leerlingen afgeleid zijn van hun opdracht. In plaats van boos te worden, stuurt hij ze op positieve manier bij. Hij stelt gerichte vragen over de opdracht en helpt hen om weer aan de slag te gaan. Zo voorkomt hij dat het contact met de jongens negatief wordt.

Tips uit de leidraad:

• Wees je bewust van wat en hoe je communiceert. Doorbreek een negatieve spiraal door vriendelijk en ondersteunend te reageren op vijandig gedrag van leerlingen.
• Let op je non-verbale communicatie. Zorg dat dit overeenkomt met je verbale communicatie.
• Stuur het gedrag van leerlingen op een positieve manier bij. Corrigeer leerlingen snel en onopvallend en geef een alternatief voor het gedrag.
• Behandel leerlingen eerlijk. Zorg dat je consequent bent en leerlingen gelijk beloont.
• Zorg voor soepele overgangen tussen lesactiviteiten, zodat leerlingen meer kansen krijgen om het gewenste gedrag te laten zien.

In dit fragment helpt de mentor haar leerling beter met stress om te gaan. Het gesprek is dit keer niet bedoeld om de relatie te herstellen, maar om het welzijn van de leerling te versterken en toekomstige spanningen rondom school en huiswerk te verminderen. De leraar ziet dat de leerling gespannen is over de toetsweek en helpt haar om weer tot rust te komen. Ze toont begrip voor haar gevoelens en ondersteunt haar om meer grip te krijgen op haar emoties. Daarbij maakt ze de leerling mede-eigenaar van de oplossing: ze stelt vragen en laat de leerling hardop nadenken over een plan van aanpak.

Tips uit de leidraad:

• Help leerlingen om hun emoties te reguleren. Geef leerlingen het gevoel dat je begrip hebt voor hun emoties, ook als die negatief zijn. Zo krijgen leerlingen zelf meer zicht op hun emoties.
• Compenseer een negatieve interactie met meerdere positieve interacties. Zo voorkom je een negatieve spiraal.
• Maak de leerling mede-eigenaar van de oplossing. Leerlingen hebben vaak goede ideeën over waarom een conflictsituatie ontstaat en wat zijzelf of jij anders kunnen doen. Ook ervaart de leerling hierdoor meer autonomie.

Geïnspireerd om verder te praten over positieve relaties met leerlingen? Hieronder vind je bij de verschillende fragmenten kijk- en discussievragen. Gebruik ze bijvoorbeeld in een teamvergadering, intervisiebijeenkomst of op de lerarenopleiding.

Algemene kijkvragen: 
Op welke manieren werken de leraren uit de video aan positieve relaties met leerlingen?
Op welke momenten zou jij het anders zou hebben aangepakt, en waarom? 
Welke verschillen in aanpak zie je tussen de leraren?
Welke momenten uit de video herken je uit je eigen praktijk?

Aanbeveling 1:
Wat heb je nodig om een laagdrempelig gesprekje te voeren?
Hoe proberen de leraren uit de video contact met leerlingen te maken? Hoe doe jij dat?
Op welke manier kun je aan het begin van het jaar leerlingen snel leren kennen?
Hoe kun je een band opbouwen met leerlingen met wie je (in eerste instantie) lastiger contact krijgt?
Welke werkvormen kun je inzetten om meer over jouw leerlingen te weten te komen? Wat past het beste bij jouw vak?

Aanbeveling 2:
Waarom is het belangrijk momenten te creëren voor positief gedrag?
Hoe maakt de leraar gebruik van de opdracht?
Hoe zorg je ervoor dat je leerlingen voldoende complimenteert en aanmoedigt? 
Op welke manier kun je in jouw les situaties creëren waarin leerlingen zich van hun beste kant kunnen laten zien? 

Aanbeveling 3:
Wat zijn volgens jou goede manieren om te controleren of leerlingen je instructie begrijpen?
Hoe kun je leerlingen keuzemogelijkheden geven in jouw vak?  
Wat verwacht jij van je leerlingen tijdens de les? Denk je dat je verwachtingen duidelijk zijn? 

Aanbeveling 4:
Wat valt je op aan het overleg tussen de twee leraren? 
Hoe komen zij samen tot een oplossing? 
In welke situaties werk jij graag samen met collega's? 

Aanbeveling 5:
Op welke manier verwelkomt de leraar de leerlingen? Wat valt je op aan haar verbale en non-verbale communicatie? 
Hoe reageert ze op de negatieve opmerking van de leerling? 
Wat zijn volgens jou goede manieren om leerlingen op een positieve manier bij te sturen? 
Hoe zorgt de leraar ervoor dat de leerlingen weer aan het werk gaan?

Aanbeveling 6:
Hoe reageert de leraar op wat de leerling vertelt? 
Welke vragen stelt ze? 
Hoe betrekt ze de leerling bij de oplossing? 
Hoe ziet een herstelgesprek er voor jou uit?
Hoe kun je leerlingen helpen omgaan met stress?

Algemene discussievragen: 
Wat is een goede leraar–leerlingrelatie voor jou? 
Hoe kun je ook in grote klassen investeren in relaties? 
Hoe werk je aan een relatie met leerlingen met moeilijk of grensoverschrijdend gedrag? 
Welke tip uit de leidraad kun je morgen al toepassen in je les?