Het ontwikkelen van een goede woordenschat is essentieel. De meeste woorden leer je in een rijke context waarin zowel het geschreven als gesproken aanbod gevarieerd en betekenisvol is.
Bijdrage van Nicole Swart (Expertisecentrum Nederlands) , Annelies van der Lee (Expertisecentrum Nederlands) Meer informatie
Gepubliceerd:
Woorden vormen de basis van onze taal; met woorden zijn we in staat om zowel schriftelijk als mondeling met elkaar te communiceren, informatie uit te wisselen en nieuwe kennis op te doen. Een goed ontwikkelde woordenschat vormt daarmee een belangrijke vereiste om zowel op school als in de maatschappij te kunnen functioneren
Qian, D. D., & Lin, L. H. (2019). The relationship between vocabulary knowledge and language proficiency. In S. Webb (Ed.), The Routledge handbook of vocabulary studies (pp. 66-80). Taylor & Francis.
Wat zijn woorden?
Voordat we het hebben over woordenschatonderwijs, is het belangrijk om stil te staan bij het begrip ‘woord’. Want wat is nou eigenlijk een woord? En waarom is het hebben van een grote woordenschat van belang?
Een woord bestaat uit twee onderdelen: het label en het concept. Het label verwijst naar de combinatie van letters/klanken die we gebruiken om ergens naar te verwijzen. Het concept verwijst naar de betekenis van het woord. Zo wordt het label ‘stoel’ gebruikt om te verwijzen naar een meubel met rugleuning en (meestal) vier poten waar je op kunt zitten (het concept). Hoewel er grote overlap is in kennis over labels en concepten kan het zijn dat je slechts een van de twee kent. Zo zijn er woorden waarvan je het label herkent, maar niet goed weet wat het betekent (bijvoorbeeld dividend) en woorden waarvan je het concept kent, maar niet weet welk label erbij hoort (bijvoorbeeld het metalen stukje tussen een potlood en gum, een ferrule). Tenslotte zijn er woorden waarvan je zowel het label als het concept niet kent.
Leren van nieuwe woorden
Er bestaat een groot verschil tussen leerlingen in hun woordenschat. Al aan het begin van de basisschool verschillen leerlingen in de hoeveelheid woorden die zij kennen. De thuisomgeving is hierbij van groot belang: groeien leerlingen op in een rijke taalomgeving? Worden er bijvoorbeeld veel boeken voorgelezen en praten ouders met hun kinderen over veel verschillende onderwerpen? Schermtijd en sociale media spelen hier ook een rol, zowel negatief (meer schermtijd betekent vaak minder woorden leren) maar ook positief (denk aan digitale prentenboeken en de mogelijkheden die deze boeken bieden).
Voor leerlingen met een andere thuistaal dan Nederlands en voor leerlingen die in een taalarme omgeving opgroeien, geldt dat de Nederlandse woordenschat relatief klein is. Deze verschillen worden gaandeweg de basisschoolperiode, zeker bij onvoldoende focus op woordenschat en kennisontwikkeling in het onderwijs, alleen maar groter
Verhoeven, L., Vermeer, A. (1992). Woordenschat van leerlingen in het Basis- en MLKonderwijs. Pedagogische Studiën, 69. 218-234. https://www.researchgate.net/publication/293481266_Woordenschat_van_leerlingen_in_het_Basis-_en_MLK-onderwijs
Vermeer, A. (2014). Ontwikkeling van mondelinge vaardigheden. In F. Kuiken, & A. Vermeer (Eds.), Nederlands als tweede taal in het basisonderwijs (3e ed., pp. 29-59). Thieme/Meulenhoff
Dit wordt ook wel het Mattheüseffect genoemd. Het verschil in grootte van woordenschat tussen leerlingen wordt alleen maar groter, omdat het voor leerlingen met een relatief grote woordenschat en dus vaak meer kennis gemakkelijker is om nieuwe woorden te leren dan voor leerlingen met een relatief kleine woordenschat. Het is voor deze leerlingen dus extra belangrijk dat er bewust aan het vergroten van de woordenschat in al zijn facetten wordt gewerkt.
Impliciet en expliciet woordleren
Er zijn grofweg twee manieren te onderscheiden waarop leerlingen nieuwe woorden leren, namelijk impliciet en expliciet woordleren. Bij impliciet woordleren leren leerlingen nieuwe woorden doordat ze informatie uit de context kunnen gebruiken om (onbewust) de betekenis van een onbekend woord te achterhalen. Dit doen ze terwijl ze hoofdzakelijk bezig zijn met een andere taak. Belangrijke vormen van impliciet woordleren zijn het zelfstandig lezen van boeken en het deelnemen aan activiteiten waarin luisteren en spreken centraal staan, zoals voorlezen en het voeren van groepsgesprekken
Langenberg, D. N. (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific research literature on reading and its implications for reading instruction. ERIC. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED444126.pdf
Zo kan een kleuter de betekenis van het woord ‘stekel’ leren door te luisteren naar de leerkracht die het verhaal van de Gruffalo voorleest. Of leert een leerling tijdens het lezen van een tekst over de bloedsomloop dat een kamer niet alleen een ruimte in een huis is, maar dat een menselijk hart ook twee kamers heeft, omdat hij de woorden linkerhartkamer en rechterhartkamer tegenkomt in de tekst.
Lees ook
Leidraad over betekenisvol en functioneel taalonderwijs in groep 1-2
Geraadpleegde bronnen
Qian, D. D., & Lin, L. H. (2019). The relationship between vocabulary knowledge and language proficiency. In S. Webb (Ed.), The Routledge handbook of vocabulary studies (pp. 66-80). Taylor & Francis.Verhoeven, L., Vermeer, A. (1992). Woordenschat van leerlingen in het Basis- en MLKonderwijs. Pedagogische Studiën, 69. 218-234. https://www.researchgate.net/publication/293481266_Woordenschat_van_leerlingen_in_het_Basis-_en_MLK-onderwijs
Vermeer, A. (2014). Ontwikkeling van mondelinge vaardigheden. In F. Kuiken, & A. Vermeer (Eds.), Nederlands als tweede taal in het basisonderwijs (3e ed., pp. 29-59). Thieme/Meulenhoff
Langenberg, D. N. (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific research literature on reading and its implications for reading instruction. ERIC. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED444126.pdf
Impliciet woordleren in de praktijk
Rijke teksten zijn authentieke teksten die leerlingen in het dagelijks leven tegen kunnen komen, met een “gevarieerd en rijk woordaanbod, waarbij ook laagfrequente woorden aan bod komen”
Van Koeven, B. H., & Smits, A. E. H. (2020). Rijke taal: Taaldidactiek voor het basisonderwijs. Boom
Hoe meer nieuwe woorden ze tegen komen in verschillende contexten, hoe meer hun woordenschat zich ontwikkelt. Een aantal tips voor de praktijk:
- Neem leerlingen bij het lezen van een tekst mee in het opbouwen van begrip en leg waar nodig de betekenis van onbekende woorden uit. Door teksten van een hoog niveau te gebruiken, krijgen leerlingen de kans om nieuwe woordkennis op te doen. Door alleen teksten te selecteren met woorden die voor leerlingen bekend zijn wordt deze kans hen ontnomen.
- De mondelinge taal die de leraar aanbiedt, speelt een rol bij woordenschat onderwijs. Leerlingen leren nieuwe woorden niet alleen door teksten te lezen, maar ook in gesprekken met anderen.
- Naast het opdoen van kennis over nieuwe woorden, leren leerlingen ook door te luisteren hoe een leraar woorden in verschillende contexten gebruikt en daarmee welke nuanceverschillen er bestaan tussen woorden. Pas het taalniveau daarom niet aan naar het niveau van de leerlingen, maar laat leerlingen juist in aanraking komen met nieuwe, voor hen onbekende woorden en leg deze woorden uit.
Interactief onderwijs, waarin interacties tussen leraar en leerlingen en tussen leerlingen onderling centraal staan, is een sterke manier om de woordenschat van leerlingen uit te bereiden. Door nieuwe woorden in verschillende contexten te horen en woorden actief te leren gebruiken in interacties, verbreden en verdiepen leerlingen hun kennis van die woorden.
- Een manier om met (jonge) leerlingen aan woordenschat te werken is interactief voorlezen. Daarbij betrekt de voorlezer een klein groepje leerlingen actief in het leesproces, onder andere door voorkennis te activeren, vragen te stellen tijdens het voorlezen en (onbekende) woorden te verduidelijken en aan te leren.
Geraadpleegde bronnen
Van Koeven, B. H., & Smits, A. E. H. (2020). Rijke taal: Taaldidactiek voor het basisonderwijs. BoomEen tweede vorm van woordleren is het expliciet woordleren. Het expliciet woordleren kost echter relatief veel tijd en er moet daarom ook goed nagegaan worden wanneer het expliciet woordleren nodig is. Complexe begrippen in bijvoorbeeld wereldoriëntatievakken lenen zich wel goed voor expliciet woordleren. Bij expliciet woordleren worden nieuwe woorden bewust en op een gecontroleerde manier geleerd door een (nieuw) woord te koppelen aan een definitie of kenmerken toe te kennen aan al aanwezige kennis over een woord. Zo kan een leerkracht tijdens het voorlezen expliciet stilstaan bij woorden waarvan hij of zij denkt dat ze onbekend zijn en deze voorzien van een definitie. Een andere manier waarop woorden expliciet aangeleerd worden, is door het gebruik van aparte tekstboxen in methoden voor bijvoorbeeld oriëntatie op de wereld, aardrijkskunde en wiskunde waarin nieuwe woorden of begrippen geïntroduceerd en uitgelegd worden. Tenslotte bevatten sommige methoden voor taal of leesvaardigheid ook aparte woordenschatlessen waarin nieuwe woorden worden aangeboden.
Expliciet woordleren in de praktijk
Expliciet woordenschatonderwijs bestaat vaak uit het koppelen van definities aan nieuw te leren woorden. Om woorden goed te laten beklijven is het echter belangrijk om meer te doen dan alleen het aanbieden van nieuwe woorden en hun betekenis. Een effectieve manier om nieuwe woorden expliciet aan te bieden is de Viertakt van Verhallen
Verhallen, M. (2009). Meer en beter woorden leren. Projectbureau Kwaliteit PO-Raad. https://www.lowan.nl/wp-content/uploads/2020/03/301-brochure-meer-beter-woorden-leren.pdf
In dit model onderscheiden we vier stappen:
- Voorbewerken (achtergrondkennis activeren)
- Semantiseren (betekenis geven aan nieuwe woorden)
- Consolideren (inoefenen van nieuwe woorden)
- Controleren (nagaan of nieuwe woorden zijn opgeslagen)
Naast deze vier fasen is het belangrijk om aangeboden woorden ook af en toe te herhalen. Wanneer in een thema gewerkt wordt en de woorden die geleerd worden duidelijk verbonden zijn met het thema, is dit relatief gemakkelijk te doen. In een lessenserie over het menselijk lichaam is het logisch om, bij een les over het hart, na te gaan of leerlingen nog weten wat aders en slagaders zijn. Er is geen vaststaand aantal woorden dat een leerling per les kan leren. Wel is het belangrijk om leerlingen niet te overvragen in de woordenschatlessen. Vaak worden per les te veel woorden aangeboden waardoor leerlingen niet alle nieuwe informatie kunnen onthouden. Door woorden in een samenhangend geheel aan te bieden, voorkom je overbelasting.
Geraadpleegde bronnen
Verhallen, M. (2009). Meer en beter woorden leren. Projectbureau Kwaliteit PO-Raad. https://www.lowan.nl/wp-content/uploads/2020/03/301-brochure-meer-beter-woorden-leren.pdfVan de ongeveer 2.500 woorden die leerlingen per jaar leren, worden er slechts 300 tot 600 expliciet aangeleerd. Een rijk taalaanbod, zowel in gesproken als in geschreven vorm, is daarom belangrijk voor het ontwikkelen van een goede woordenschat en daarmee het opdoen van nieuwe kennis
Van Koeven, B. H., & Smits, A. E. H. (2020). Rijke taal: Taaldidactiek voor het basisonderwijs. Boom
Belang van een goede woordenschat
Het kennen van woorden stelt leerlingen in staat om zowel geschreven als gesproken taal te begrijpen en is daarmee belangrijk voor alle vakken die leerlingen op school aangeboden krijgen. Er is veel onderzoek gedaan naar de rol die woordenschat speelt bij begrijpend lezen.
Lees ook
Themapagina over begrijpend lezen
Leerlingen met een voldoende woordenschat begrijpen teksten beter en hebben beter ontwikkelde mondelinge taalvaardigheden. Deze positieve relatie blijkt voor beide domeinen wederkerig (en daarmee elkaar versterkend) te zijn. Ook technisch lezen verloopt vlotter wanneer je een goed ontwikkelde woordenschat hebt
Langenberg, D. N. (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific research literature on reading and its implications for reading instruction. ERIC. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED444126.pdf
Dit komt doordat het gemakkelijker is om bekende woorden te herkennen dan woorden die voor jou onbekend zijn. Hoe meer woorden je hebt opgeslagen in je geheugen, hoe makkelijker je een tekst kunt decoderen. Voor schrijven geldt ook dat je schrijfproducten van betere kwaliteit zijn wanneer je een rijke variatie aan woorden kunt gebruiken en woorden vlotter uit je geheugen kunt halen
Olinghouse, N. G., & Leaird, J. T. (2009). The relationship between measures of vocabulary and narrative writing quality in second- and fourth-grade students. Reading and Writing 22(5), 545-565. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9124-z
Lees ook
Themapagina over mondelinge taalvaardigheid
Woordkennis in het geheugen
Alle woordkennis die je opdoet wordt in je geheugen opgeslagen in de vorm van een (kennis)netwerk
Aitchison, J. (2012). Words in the mind: An introduction to the mental lexicon. John Wiley & Sons.
In dit netwerk wordt ieder woord dat je kent uitgebeeld door een knooppunt, en tussen de knooppunten lopen verbindingen. Deze verbindingen geven aan dat er een relatie bestaat tussen de woorden. Voor ieder woord wordt verschillende informatie opgeslagen, namelijk;
- Semantische informatie: Informatie over de betekenis (het concept)
- Orthografische informatie: Informatie over de manier waarop het woord geschreven wordt (het label)
- Fonologische informatie: Informatie over de manier waarop het woord uitgesproken wordt.
De gehele verzameling aan kennis die iemand over woorden en verbindingen tussen woorden heeft, wordt het mentale lexicon genoemd. Figuur 1 geeft twee voorbeelden van hoe zo'n mentaal lexicon eruitziet
Aitchison, J. (2012). Words in the mind: An introduction to the mental lexicon. John Wiley & Sons.
Geraadpleegde bronnen
Van Koeven, B. H., & Smits, A. E. H. (2020). Rijke taal: Taaldidactiek voor het basisonderwijs. BoomLangenberg, D. N. (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific research literature on reading and its implications for reading instruction. ERIC. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED444126.pdf
Olinghouse, N. G., & Leaird, J. T. (2009). The relationship between measures of vocabulary and narrative writing quality in second- and fourth-grade students. Reading and Writing 22(5), 545-565. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9124-z
Aitchison, J. (2012). Words in the mind: An introduction to the mental lexicon. John Wiley & Sons.
Aitchison, J. (2012). Words in the mind: An introduction to the mental lexicon. John Wiley & Sons.
Aandacht voor betekenis, manier van schrijven en uitspraak
Niet alleen de betekenis van de woorden is een bron van kennis over woorden, ook de manier waarop je een woord schrijft (orthografie) en de manier waarop je een woord uitspreekt (fonologie) zijn belangrijke kennisbronnen. In het onderwijs is het dan ook belangrijk om niet alleen aandacht te hebben voor de betekenis van woorden, maar leerlingen ook bewust te maken van hoe je een woord schrijft en hoe je een woord uitspreekt. Laat leerlingen dan ook regelmatig de nieuwe woorden opschrijven en uitspreken. Dit kan bijvoorbeeld door de nieuwe woorden te gebruiken in schrijf- en spreekopdrachten die gedurende de gehele dag en bij alle domeinen en vakken aan bod komen.
Verbindingen tussen woorden
De verbindingen tussen woorden komen op verschillende manieren tot stand
Geeraerts, D. (2010). Theories of lexical semantics. Oxford University Press.
Bijvoorbeeld wanneer woorden vaak in dezelfde context met elkaar voorkomen (bord en ontbijt of natie en volk), doordat ze qua functie bij elkaar horen (pijl en boog of pipet en vloeistof) of doordat ze een deel-geheel relatie vormen (tak en boom of cel en membraan). Hoe vaker de verbinding tussen twee woorden gelegd wordt, hoe sterker deze verbinding wordt in het mentale lexicon. Deze sterke verbindingen zorgen er onder andere voor dat je geschreven teksten met deze woorden gemakkelijker kunt lezen en begrijpen
Swart, N. M. (2018). Lexical quality effects in reading comprehension: A developmental perspective. [Proefschrift, Radboud Universiteit]. Radboud Universiteit. Verkregen op 2 juli 2024, via Lexical quality effects in reading comprehension: A developmental perspective
Door leerlingen te omringen met een rijke taalleeromgeving komen leerlingen op een natuurlijke wijze in aanraking met veel verschillende woorden en worden de relaties tussen woorden versterkt. Een voorbeeld is de volgende zin: ‘De moeder van Chris vraagt aan hem om de borden en het bestek op tafel te leggen. Mokkend pakt hij messen en vorken uit de la.’ Impliciet worden messen en vorken benoemd als bestek en doordat de woorden ‘messen’ en ‘vorken’ in dezelfde zin voorkomen wordt de verbinding tussen de woorden versterkt. Soms is het echter nodig om de relatie tussen woorden expliciet aan te bieden. Dit kun je doen door met leerlingen te bespreken hoe twee of meer woorden gerelateerd zijn. Een voorbeeld is het bespreken van de verschillende onderdelen van een menselijke cel (zoals bijvoorbeeld het membraan) en de functies die de verschillende onderdelen hebben. Je kunt deze expliciete uitleg aanbieden door leerlingen er een tekst over te laten lezen of door er met leerlingen over te praten.
Lees ook
Leidraad over betekenisvol en functioneel taalonderwijs in groep 3-8
Geraadpleegde bronnen
Geeraerts, D. (2010). Theories of lexical semantics. Oxford University Press.Swart, N. M. (2018). Lexical quality effects in reading comprehension: A developmental perspective. [Proefschrift, Radboud Universiteit]. Radboud Universiteit. Verkregen op 2 juli 2024, via Lexical quality effects in reading comprehension: A developmental perspective
Controleren of leerlingen verbindingen begrijpen
Er zijn verschillende manieren waarop je als leraar kunt nagaan (schriftelijk of mondeling) of leerlingen de benodigde relaties hebben gelegd.
- Laat leerlingen woorden of concepten in categorieën indelen (is dit fruit of groente?; is dit instrument een blaas- of snaarinstrument?)
- Bied leerlingen vier of meer woorden aan en laat hen aangeven welke woorden of concepten bij elkaar horen (‘welke twee woorden horen bij elkaar: vis, wond, spin, vin’ of ‘welke twee concepten horen bij elkaar: eerste wereldoorlog, loopgraven, holocaust, Vietnam)
- Laat leerlingen uitleggen waarom twee woorden of concepten met elkaar verbonden zijn (‘waarom horen vis en vin bij elkaar?’, ‘waarom horen de eerste wereldoorlog en loopgraven bij elkaar?’).
- Maak samen met leerlingen een mindmap. In mindmaps kunnen relaties tussen concepten visueel worden weergegeven waardoor kennisnetwerken zichtbaar worden. Deze mindmaps kunnen leerlingen ondersteunen in het begrijpen van de teksten en het opslaan van nieuwe kennis.
Indeling van woorden in de woordenschat
Woorden in de woordenschat kunnen op verschillende manieren ingedeeld worden, wij beschrijven er twee. Allereerst wordt er vaak onderscheid gemaakt tussen de breedte van de woordenschat en de diepte van de woordenschat
Ouellette, G., & Beers, A. (2010). A not-so-simple view of reading: How oral vocabulary and visual-word recognition complicate the story. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 23, 189-208. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9159-1
Swart, N. M., Muijselaar, M. M., Steenbeek-Planting, E. G., Droop, M., de Jong, P. F., & Verhoeven, L. (2017). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 30, 489-507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
Een tweede indeling is een driedeling van woorden die in vooral gesproken taal voorkomen, woorden die vooral in geschreven taal voorkomen en vaktaal
Beck, I. L., McKeown, M. G., & Kucan, L. (2013). Bringing words to life: Robust vocabulary instruction. Guilford Press.
Breedte versus diepte van de woordenschat
De breedte van de woordenschat gaat om het aantal woorden dat iemand kent en dat in het geheugen is opgeslagen. De diepte van de woordenschat gaat over de hoeveelheid kennis die iemand heeft over een woord. Hierbij gaat het niet alleen om hoe goed iemand weet wat het woord betekent, maar ook om of iemand goed weet hoe een woord wordt uitgesproken en hoe een woord wordt geschreven. Al deze elementen van kennis dragen bij aan de diepte van de woordenschat. De diepte van de woordenschat kan vergeleken worden met een schaal die loopt van weinig kennis over een woord aan de ene kant tot veel kennis over een woord aan de andere kant. Een scheikundedocent heeft meer diepe kennis over chromatografie (scheidingstechnieken) en de verschillende vormen die er zijn dan een leerling in vwo 4. Leerlingen met een beter ontwikkelde woordenschat, zowel in termen van breedte (het aantal woorden) als diepte (de hoeveelheid kennis over woorden), zijn beter in staat om geschreven en gesproken taal te begrijpen
Scheltinga, F. (2022). Overzichtsstudie Mondelinge Taalvaardigheid: luisteren, spreken en gesprekken. ITTA/ UvA. https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/incident2202649review_mondelinge_taalvaardigheid_-_scheltinga_2022.pdf
Swart, N. M., Muijselaar, M. M., Steenbeek-Planting, E. G., Droop, M., de Jong, P. F., & Verhoeven, L. (2017). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 30, 489-507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
Leerlingen moeten minimaal 95% van de woorden in een tekst kennen om een idee te hebben van waar de tekst over gaat, maar 98% van de woorden moet bekend zijn, willen ze de tekst echt goed begrijpen en kunnen gebruiken om er iets van te leren
Hu, M., & Nation, P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13(1), 403-430. https://doi.org/10.26686/wgtn.12560354.v1
Dit betekent niet dat je in je onderwijs geen teksten zou mogen gebruiken waarvan leerlingen minder woorden kennen. Juist niet. Door teksten te gebruiken waar woorden in voorkomen die leerlingen niet kennen, bied je hen de mogelijkheid om nieuwe kennis op te doen. Het betekent wel dat het belangrijk is om voor of tijdens het (samen) lezen leerlingen te ondersteunen door bijvoorbeeld onbekende woorden met hen te bespreken en relaties in de tekst tussen deze woorden en andere woorden die al wel bekend zijn duidelijk te maken.
Geraadpleegde bronnen
Ouellette, G., & Beers, A. (2010). A not-so-simple view of reading: How oral vocabulary and visual-word recognition complicate the story. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 23, 189-208. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9159-1Swart, N. M., Muijselaar, M. M., Steenbeek-Planting, E. G., Droop, M., de Jong, P. F., & Verhoeven, L. (2017). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 30, 489-507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
Beck, I. L., McKeown, M. G., & Kucan, L. (2013). Bringing words to life: Robust vocabulary instruction. Guilford Press.
Scheltinga, F. (2022). Overzichtsstudie Mondelinge Taalvaardigheid: luisteren, spreken en gesprekken. ITTA/ UvA. https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/incident2202649review_mondelinge_taalvaardigheid_-_scheltinga_2022.pdf
Swart, N. M., Muijselaar, M. M., Steenbeek-Planting, E. G., Droop, M., de Jong, P. F., & Verhoeven, L. (2017). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 30, 489-507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
Hu, M., & Nation, P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13(1), 403-430. https://doi.org/10.26686/wgtn.12560354.v1
Aandacht voor zowel breedte als diepte van de woordenschat
Een gerichte focus op het ontwikkelen van een brede en diepe woordenschat is erg belangrijk voor de woordenschatontwikkeling van leerlingen. Naast het kennen van veel woorden, is het belangrijk dat leerlingen ook nieuwe, aanvullende kennis opdoen over woorden die ze al kennen. Ga met leerlingen niet alleen in op de betekenis van een woord, maar kijk ook waar het mogelijk is om al aanwezige kennis van bestaande woorden uit te breiden. Dit kan door bijvoorbeeld nuances in betekenissen aan te bieden, door te verkennen welke verschillende betekenissen woorden in verschillende contexten hebben of door na te gaan welke synoniemen gebruikt kunnen worden. Door zowel de breedte als de diepte van de woordenschat te vergroten, zijn leerlingen in staat om gevarieerder taalgebruik te begrijpen wanneer ze luisteren of lezen en zelf te gebruiken wanneer ze spreken of schrijven. Dit zorgt er weer voor dat leerlingen in staat zijn om meer nieuwe woordkennis op te doen. Er ontstaat op deze manier een opwaartse spiraal.
Basiswoordenschat, schooltaalwoorden en vakjargon
Naast het onderscheid in breedte en diepte, kunnen woorden ook op basis van hun gebruik ingedeeld worden in categorieën
Beck, I. L., McKeown, M. G., & Kucan, L. (2013). Bringing words to life: Robust vocabulary instruction. Guilford Press.
- Woorden die vooral in gesproken taal en in de alledaagse taalgebruik voorkomen (Tier 1). Het zijn woorden die veelal in de thuissituatie geleerd worden en weinig tot geen expliciete instructie vragen. Het gaat hierbij niet alleen om hoogfrequente woorden (zoals mooi) die vaak voorkomen in het alledaags taalgebruik, maar ook om laagfrequente woorden (zoals kandelaar).
- Woorden die met name in geschreven taal en daarmee in de schoolse context voorkomen (Tier 2). Hoewel veel leerlingen deze woorden impliciet leren doordat ze deze tegenkomen in teksten en gesproken taal, zijn er ook leerlingen die expliciete instructie nodig hebben om deze woorden te leren. Voorbeelden zijn instructiewoorden (omcirkelen, benoemen, noteren) en signaalwoorden (bovendien, daarentegen, ten eerste). Daarnaast zijn er ook meer inhoudelijke schooltaalwoorden die leerlingen met name op school leren, zoals illustratie en gevolg.
- Woorden die leerlingen in specifieke schoolse contexten gebruiken (vaktaal; Tier 3). Het zijn woorden die leerlingen voornamelijk op school leren en slechts in een specifieke context voorkomen. Het gaat hierbij om inhoudswoorden die bij een bepaald vak horen. Vaak hebben leerlingen expliciete uitleg nodig om deze woorden te leren. Voorbeelden hiervan zijn woorden als inflatie en wisselkoers bij economie, de woorden moleculen en atomen bij scheikunde en ader en membraan bij biologie.
Geraadpleegde bronnen
Beck, I. L., McKeown, M. G., & Kucan, L. (2013). Bringing words to life: Robust vocabulary instruction. Guilford Press.Werken aan woorden
Het vergroten van de tweede groep woorden (woorden die voorkomen in geschreven taal) lijkt een goede manier om nieuwe woordkennis op te doen. Dit komt doordat deze woorden een leerling in staat stellen om nieuwe kennis op te doen. Rijke teksten met een gevarieerd taalaanbod zorgen ervoor dat leerlingen in aanraking komen met een grote variëteit aan geschreven woorden. Kijk op www.rijketeksten.org of zoek op www.onderwijskennis.nl naar informatie over rijke teksten.
Daarnaast kun je als leraar ook naar je eigen taalgebruik kijken. Wanneer een gemakkelijker synoniem bekend is, is het eenvoudig om een moeilijker synoniem aan te leren. In de schoolse context wordt vaak de instructie gegeven om ergens ‘een rondje om te zetten’. Zodra leerlingen weten wat dit is, is het gemakkelijk om ‘rondje zetten om’ te vervangen door ‘omcirkelen’. Ga voor jezelf na welke gemakkelijke synoniemen je gebruikt en welke moeilijkere varianten je kunt gebruiken in je onderwijs.
SLO heeft verschillende handreikingen geschreven voor het werken aan vaktaal in het voortgezet onderwijs, met een onderscheid tussen vaktaal binnen de talen, de exacte vakken, de groene vakken en de mens- en maatschappijvakken.
Woordenschat & meertaligheid
In hoeverre woordenschat een probleem is voor meertalige leerlingen, is onder andere afhankelijk van hun woordenschat in de eerste en tweede taal. Zo zal een leerling die zijn moedertaal goed beheerst al veel concepten kennen. In die gevallen is het een kwestie van een nieuw label “plakken” op een concept dat ze al beheersen. Bijvoorbeeld, als je als Turks-Nederlandse leerling al weet wat een schildpad is en het Turkse woordlabel “kaplumbağa” al kent, hoef je alleen nog het Nederlandse label “schildpad” erbij te leren. Gebruik maken van de woordenschat in de eerste taal, ondersteunt zo het bouwen aan de woordenschat in de tweede taal. Bij meertalige leerlingen is het daarom belangrijk om bij het inschatten van het niveau van de woordenschat, de woordenschat in alle talen die de leerling kent mee te nemen.
Lees ook
Themapagina over meertaligheid
Aitchison, J. (2012). Words in the mind: An introduction to the mental lexicon. John Wiley & Sons.
Beck, I. L., McKeown, M. G., & Kucan, L. (2013). Bringing words to life: Robust vocabulary instruction. Guilford Press.
Geeraerts, D. (2010). Theories of lexical semantics. Oxford University Press.
Hu, M., & Nation, P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13(1), 403-430. https://doi.org/10.26686/wgtn.12560354.v1
Langenberg, D. N. (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific research literature on reading and its implications for reading instruction. ERIC. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED444126.pdf
Ouellette, G., & Beers, A. (2010). A not-so-simple view of reading: How oral vocabulary and visual-word recognition complicate the story. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 23, 189-208. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9159-1
Qian, D. D., & Lin, L. H. F. (2020). The relationship between vocabulary knowledge and language proficiency. In S. Webb (Ed.), The Routledge Handbook of vocabulary studies (pp. 66 - 80). Taylor & Francis.
Olinghouse, N. G., & Leaird, J. T. (2009). The relationship between measures of vocabulary and narrative writing quality in second- and fourth-grade students. Reading and Writing 22(5), 545-565. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9124-z
Scheltinga, F. (2022). Overzichtsstudie Mondelinge Taalvaardigheid: luisteren, spreken en gesprekken. ITTA/ UvA. https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/incident2202649review_mondelinge_taalvaardigheid_-_scheltinga_2022.pdf
Swart, N. M. (2018). Lexical quality effects in reading comprehension: A developmental perspective. [Proefschrift, Radboud Universiteit]. Radboud Universiteit. Verkregen op 2 juli 2024, via Lexical quality effects in reading comprehension: A developmental perspective
Swart, N. M., Muijselaar, M. M., Steenbeek-Planting, E. G., Droop, M., de Jong, P. F., & Verhoeven, L. (2017). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 30, 489-507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
Van Koeven, B. H., & Smits, A. E. H. (2020). Rijke taal: Taaldidactiek voor het basisonderwijs. Boom
Verhallen, M. (2009). Meer en beter woorden leren. Projectbureau Kwaliteit PO-Raad. https://www.lowan.nl/wp-content/uploads/2020/03/301-brochure-meer-beter-woorden-leren.pdf
Verhoeven, L., Vermeer, A. (1992). Woordenschat van leerlingen in het Basis- en MLKonderwijs. Pedagogische Studiën, 69. 218-234. https://www.researchgate.net/publication/293481266_Woordenschat_van_leerlingen_in_het_Basis-_en_MLK-onderwijs
Vermeer, A. (2014). Ontwikkeling van mondelinge vaardigheden. In F. Kuiken, & A. Vermeer (Eds.), Nederlands als tweede taal in het basisonderwijs (3e ed., pp. 29-59). Thieme/Meulenhoff
Volledige referentie: Swart, N. & Van der Lee, A. (2024). Ontwikkelen van woordenschat in de praktijk Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van https://www.onderwijskennis.nl/node/5551
Korte verwijzing in de tekst: (Swart & Van der Lee, 2024).
Meer informatie: bekijk de disclaimer.
Bijdrage van
Kenmerken
Extra interessant voor
OnderwijspraktijkType
OverzichtsartikelGerelateerd in de kennisbank
Antwoord op praktijkvraag
Met welke interventies kunnen vwo-docenten de woordenschat en leesvaardigheid van zwakke lezers verbeteren?
voLees verder bij De KennisrotondeOm de leesvaardigheid van zwakkere lezers in het vwo te verbeteren kunnen docenten het best inzetten op een grotere woordenschat, leesmotivatie en leesstrategieën. Leerlingen verbeteren hun...
Antwoord op praktijkvraag
Welke didactiek en werkvormen dragen bij aan de woordenschat en woordkennis van leerlingen vanaf groep 4?
poLees verder bij De KennisrotondeEen rijke taal- en woordenomgeving ondersteunt de ontwikkeling van de woordenschat en woordkennis van leerlingen. Een schoolbibliotheek inrichten draagt daar al aan bij. Verder kan de school een...
Handvat
Webinar: Woordenschatonderwijs op de basisschool
poBekijk het Kennisrotonde-webinarHoe vergroot je als leerkracht de woordenschat van je leerlingen op een effectieve manier? Op basis van inzichten uit onderzoek krijg je tips die je direct kunt inzetten in je eigen onderwijs.