Overzichtsartikel

Begrijpend lezen: samenhang tussen kennis, vaardigheden en context

Begrijpend lezen
  • Primair onderwijs
  • Voortgezet onderwijs
  • Bij instructie in begrijpend lezen gaat het om het creëren van samenhang tussen diverse bewezen effectieve didactische uitgangspunten die bijdragen aan dieper tekstbegrip.

    Bijdrage van Nicole Swart (Expertisecentrum Nederlands) , Judith Stoep (Radboud Universiteit, Expertisecentrum Nederlands) Meer informatie

    Gepubliceerd:

    Bron: YanLev Alexey/Shutterstock.com

    Wat is leesbegrip?

    Begrijpend lezen is een complexe vaardigheid en in de loop der jaren zijn er  Rand Reading Study Group (2002): het proces van tegelijkertijd extraheren en construeren van betekenis door interactie met en betrokkenheid bij geschreven taal (p.11)

    International Association for the Evaluation of Educational Achievement (IEA; 2016): Leesvaardigheid is de vaardigheid om geschreven taal, die van belang is in de maatschappij en/of voor het individu te begrijpen en te gebruiken. Lezers kunnen betekenis verlenen aan een verscheidenheid aan teksten. Ze lezen om te leren, om deel te nemen aan leesgemeenschappen op school en in het dagelijks leven en ze lezen voor het plezier (p.12)

    Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD; 2019): het begrijpen, gebruiken, evalueren van, reflecteren op en interacteren met teksten om doelen te bereiken, kennis en potentie te ontwikkelen en om deel te nemen aan de samenleving
     gebruikt om te omschrijven wat het is en hoe een lezer tot begrip van een tekst komt. Kenmerkend in al deze definities is dat begrijpend lezen een proces is waarbij verschillende aspecten in interactie met elkaar een rol spelen, namelijk: de lezer, de tekst, de activiteit en de socioculturele context  Merchie, E., Gobyn, S., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Ghesquière, P., Van den Branden, K., & Van Keer, H. (2019). Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie. Vlaamse Onderwijsraad. https://biblio.ugent.be/publication/8632062/file/8632071

    Op deze pagina wordt eerst stilgestaan bij het belang van goed ontwikkelde leesvaardigheden en  de vraag hoe begrip tot stand komt. Vanuit deze kennis worden vervolgens verschillende didactische uitgangspunten toegelicht die richting geven aan het begrijpend leesonderwijs, voortkomende uit deze rapporten en adviezen (zie Figuur 1). We benadrukken dat alle uitgangspunten die hieronder genoemd worden van belang zijn voor alle onderwijstypen. Daarnaast werken zij het beste wanneer ze in samenhang worden aangeboden.

     

    Geraadpleegde bronnen

    Rand Reading Study Group (2002): het proces van tegelijkertijd extraheren en construeren van betekenis door interactie met en betrokkenheid bij geschreven taal (p.11)

    International Association for the Evaluation of Educational Achievement (IEA; 2016): Leesvaardigheid is de vaardigheid om geschreven taal, die van belang is in de maatschappij en/of voor het individu te begrijpen en te gebruiken. Lezers kunnen betekenis verlenen aan een verscheidenheid aan teksten. Ze lezen om te leren, om deel te nemen aan leesgemeenschappen op school en in het dagelijks leven en ze lezen voor het plezier (p.12)

    Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD; 2019): het begrijpen, gebruiken, evalueren van, reflecteren op en interacteren met teksten om doelen te bereiken, kennis en potentie te ontwikkelen en om deel te nemen aan de samenleving
    Merchie, E., Gobyn, S., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Ghesquière, P., Van den Branden, K., & Van Keer, H. (2019). Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie. Vlaamse Onderwijsraad. https://biblio.ugent.be/publication/8632062/file/8632071
    Figuur 1: Didactische uitgangspunten bij begrijpend lezen
    • Stevige basis
      Blijf werken aan technische leesvaardigheid en zet effectieve woordenschatdidactiek in die ervoor zorgt dat de leerlingen kennis hebben over schooltaalwoorden en vaktaalwoorden en waarmee hun academische woordenschat wordt vergroot.
    • Ga de diepte in
      Stimuleer het verdiepend lezen met hoger-orde strategieën. Besteed in een functionele context aandacht aan cognitieve en metacognitieve leesstrategieën die de leerling helpen om de tekst actief te verwerken, goede inferenties te kunnen maken en tot diep lezen te komen.
    • Integreer lezen, schrijven en mondelinge taal
      Combineer leesactiviteiten met activiteiten die gericht zijn op schrijven, spreken en luisteren. Creëer mogelijkheden voor samenwerken waardoor interactie rondom teksten gestimuleerd wordt.
    • Bevorder leesmotivatie en leesplezier
      Wakker de intrinsieke leesmotivatie aan en zoek naar teksten waar de leerlingen in geïnteresseerd zijn.
    • Onderwijs in een rijke taalleeromgeving
      Maak gebruik van rijke teksten die motiverend zijn voor de leerlingen, een duidelijke tekststructuur hebben en die bijdragen aan de kennisontwikkeling. Ondersteun het begrijpend lezen over de vakdisciplines heen: het leren begrijpen van teksten komt niet alleen aan bod tijdens de taallessen/lessen Nederlands, maar ook in de zaakvakken, wis- en natuurkunde en techniek en het vreemdetalenonderwijs, waar deze teksten betekenisvol zijn in de context.
    • Differentieer waar nodig en besteed aandacht aan verschillen
      Monitor de begrijpend leesvaardigheid aan de hand van formatieve en summatieve instrumenten, besteed aandacht aan verschillen tussen lezers en bied extra ondersteuning aan leerlingen bij wie de begrijpend leesontwikkeling achterblijft.

    De wettelijke kaders die we in Nederland als onderleggers voor het onderwijs gebruiken zijn de kerndoelen, eindtermen en het referentiekader Taal en Rekenen. In de kerndoelen (po en onderbouw vo) en de eindtermen (bovenbouw vo) is beschreven wat in het Nederlandse onderwijs aangeboden moet worden. In het referentiekader Taal en Rekenen is vastgelegd wat leerlingen op verschillende momenten in de onderwijsloopbaan moeten kennen en kunnen op het gebied van taal en rekenen. Lezen is onderdeel van het domein Taal en in het referentiekader wordt omschreven wat leerlingen moeten kennen en kunnen op het gebied van het begrijpen, interpreteren, evalueren en samenvatten van geschreven teksten. Daarnaast is omschreven wat leerlingen moeten kennen en kunnen op het gebied van leestechniek en woordenschat en het opzoeken van informatie. Deze indeling in leesprocessen komt in grote mate overeen met de leesprocessen die binnen de verschillende internationale onderzoeken naar leesvaardigheid (PIRLS en PISA) worden onderscheiden.

    Leesvaardigheid: van groot belang

    Onder invloed van de toegenomen digitalisering is onze maatschappij steeds geletterder geworden en zijn we steeds vaker afhankelijk van geschreven teksten  Merchie, E., Gobyn, S., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Ghesquière, P., Van den Branden, K., & Van Keer, H. (2019). Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie. Vlaamse Onderwijsraad. https://biblio.ugent.be/publication/8632062/file/8632071
    Niet alleen in de schoolse context maar ook in het dagelijks leven hebben geschreven teksten een cruciale en centrale rol. Het is dan ook belangrijk dat leerlingen goede leesvaardigheden ontwikkelen waarmee ze verschillende soorten teksten kunnen doorgronden.

    De basis voor het ontwikkelen van goede begripsvaardigheden start al voordat leerlingen leren lezen. Al vanaf de geboorte worden kinderen blootgesteld aan taal, leren ze de verschillende functies die taal kan hebben en starten ze met het ontwikkelen van hun woordenschat. Ook starten ze al met het ontwikkelen van kennis over grammatica, kennis over genres en tekststructuren en leren ze bijvoorbeeld  Grammatica: Emma gooit de bal naar Emin betekent iets anders dan Emin gooit de bal naar Emma

    Kennis over genres en tekststructuren: een gedicht is anders dan een verhaal of informatief boekje

    Inferenties: Daar ligt de bal, daar op de grond, ga hem maar pakken, waar hem verwijst naar de bal
     te maken: conclusies die je trekt, gebruikmakend van je achtergrondkennis, en niet op basis van datgene wat je letterlijk leest of hoort.

    Leerlingen die opgroeien in een rijke taalomgeving waarin ze veel en gevarieerd worden voorgelezen en waarbij er kwalitatieve mondelinge interacties plaatsvinden, hebben een betere uitgangspositie op de basisschool en ontwikkelen over het algemeen betere begrijpend leesvaardigheden dan leerlingen die in een minder taalrijke omgeving opgroeien  Rowe M. L. (2012). A longitudinal investigation of the role of quantity and quality of child-directed speech in vocabulary development. Child Development, 83(5), 1762–1774. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2012.01805.x
      Hirsh-Pasek, K., Adamson, L. B., Bakeman, R., Owen, M. T., Golinkoff, R. M., Pace, A., Yust, P. K., & Suma, K. (2015). The contribution of early communication quality to low-income children's language success. Psychological Science, 26(7), 1071–1083. https://doi.org/10.1177/0956797615581493

    Recente onderzoeken (bijvoorbeeld PIRLS en PISA; Gubbels et al., Gubbels, J., Netten, A. & Verhoeven, L. (2017). Vijftien jaar leesprestaties in Nederland. PIRLS-2016. Expertisecentrum Nederlands.
      Gubbels, J., Van Langen, A. M. L., Maassen, N. A. M. & Meelissen, M. R. M. (2019). Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht. Universiteit Twente. https://doi.org/10.3990/1.9789036549226
     tonen evenwel aan dat de leesvaardigheid van álle Nederlandse leerlingen de laatste tijd is gedaald: een kwart van de leerlingen dreigt laaggeletterd te raken. Daarnaast blijkt dat Nederlandse leerlingen tot de minst gemotiveerde lezers ter wereld behoren. Wanneer in meer detail ingezoomd wordt op de vaardigheden van leerlingen, blijkt dat leerlingen met name moeite hebben met verdiepende leesvaardigheden: het leggen van verbanden tussen wat ze lezen en wat ze zelf al weten en het evalueren van en reflecteren op een tekst. Wie deze vaardigheden niet of minder beheerst, kan minder goed functioneren in onze samenleving.

    Om verdere daling van de leesvaardigheid tegen te gaan en ervoor te zorgen dat leerlingen in alle onderwijsniveaus weer vaardige en gemotiveerde lezers worden, zijn in de afgelopen jaren verschillende initiatieven opgezet (o.a. Vlaams-Nederlandse Taalraad, Na PISA de lente, kennistafel Effectief Leesonderwijs, Leesoffensief). De aanbevelingen uit deze initiatieven komen verderop in dit overzichtsartikel aan bod.

    Hoe komt begrip tot stand?

    Al enige tijd bestaat er een algemene consensus over de manier waarop leerlingen tot begrip van een geschreven tekst komen. Lezers moeten een coherent en samenhangend beeld van de tekst vormen. Het Constructie-integratiemodel  Kintsch, W. (1998). Comprehension: A paradigm for cognition. Cambridge University Press.
     stelt dat lezers informatie uit de tekst en eigen achtergrondkennis met elkaar moeten verbinden en dat ze hiervoor een tekst op drie verschillende niveaus verwerken:

    1. het linguïstisch niveau (de tekst zelf),
    2. het tekstniveau (de informatie zoals beschreven in de tekst)
    3. het situatieniveau (de situatie zoals beschreven in de tekst).

    Deze drie verschillende niveaus stapelen zich als het ware op en zorgen ervoor dat lezers een steeds beter en dieper begrip van een tekst kunnen ontwikkelen. Tijdens het lezen bestaat het gevaar dat een lezer wel van het linguïstisch niveau (de tekst) naar het tekstniveau (letterlijk begrip van de tekst) gaat, maar dat de echt verdiepende stap naar het situatieniveau (verdiepend begrip van de tekst) niet gemaakt wordt. Hieronder worden de verschillende niveaus in meer detail besproken en wordt uitgelegd hoe lezers van het ene niveau naar het volgende niveau kunnen gaan.

    Het linguïstisch niveau kan gezien worden als het meest basale niveau en wordt gerepresenteerd door de tekst zelf. Op dit niveau staan de betekenissen van woorden en zinnen centraal: de lezer identificeert woorden door ze te decoderen en de betekenis van de woorden te activeren en deze vervolgens samen te voegen tot zinnen. Op deze manier ontstaan kleine informatie-eenheden (tekstproposities) die de informatie uit de tekst letterlijk weergeven.

    Op het tekstniveau creëert de lezer een tekstmodel door de verschillende tekstproposities samen te voegen, met elkaar te verbinden en de onderlinge relaties te analyseren. Het tekstmodel is een letterlijke weergave van de informatie die in de tekst weergegeven staat, rekening houdend met de onderlinge verbanden tussen de verschillende zinnen en tekstdelen. Hoewel dit tekstmodel lezers in staat stelt om te begrijpen waar de tekst over gaat, is begrip dat slechts gebaseerd is op dit tekstmodel, erg oppervlakkig. Alleen de informatie die letterlijk in de tekst staat is hierin namelijk weergegeven.

    Om tot een dieper en rijker begrip van de tekst te komen, is het noodzakelijk dat lezers eigen kennis en ervaringen toevoegen aan dit tekstmodel. Hierdoor ontstaat een mentale weergave van de situatie zoals die beschreven wordt in de tekst. Deze mentale weergave wordt het situatiemodel genoemd.

    Didactische uitgangspunten bij begrijpend lezen

    Het goed kunnen begrijpen van een geschreven tekst gaat dus verder dan het kunnen lezen van de woorden (decoderen/ technisch lezen) en het kennen van voldoende woorden. Gezien de complexiteit van het proces van begrijpend lezen is het van belang dat er integraal, interactief en met gebruikmaking van doelgerichte instructie, aandacht wordt besteed aan begrijpend lezen. De afgelopen jaren zijn er verschillende publicaties verschenen waarin aanbevelingen worden gedaan voor het begrijpend leesonderwijs, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek. Bekijk de themapagina begrijpend lezen voor deze publicaties met handreikingen voor de praktijk.

    Hieronder worden verschillende didactische uitgangspunten toegelicht die richting geven aan het begrijpend leesonderwijs, voortkomende uit deze rapporten en adviezen (zie Figuur 1). We benadrukken dat alle uitgangspunten die hieronder genoemd worden van belang zijn voor alle onderwijstypen. Daarnaast werken zij het beste wanneer ze in samenhang worden aangeboden.

    1. Ontwikkelen en onderhouden van een stevige basis
    2. Ga de diepte in
    3. Integreer lezen, schrijven en mondelinge taal
    4. Wakker de intrinsieke leesmotivatie aan
    5. Onderwijs in een rijke taalleeromgeving
    6. Differentieer waar nodig en besteed aandacht aan verschillen

    1. Ontwikkelen en onderhouden van een stevige basis

    In het voorgaande is, op basis van het constructie-integratiemodel, uitgelegd hoe een lezer tot begrip van een tekst komt. Hieruit kwam naar voren dat leerlingen vloeiende technisch leesvaardigheden en een brede wereldkennis en rijke woordenschat moeten ontwikkelen. Deze stevige basis is een voorwaarde voor het ontwikkelen van goede begrijpend leesvaardigheden en daarmee ook voor het opdoen van nieuwe kennis. De twee basisvaardigheden (technisch lezen en wereldkennis en woordenschat) worden hieronder verder toegelicht en praktische handvatten worden geboden hoe deze vaardigheden kunnen worden ontwikkeld en onderhouden.

    Technisch lezen: accuraat, vlot en expressief

    Een belangrijke voorwaarde om tot begrip te komen is het hebben van goed ontwikkelde technisch leesvaardigheden, ofwel decodeervaardigheid  Perfetti, C. A. (1992). The representation problem in reading acquisition. In P. B. Gough, L. C. Ehri, & R. Treiman (Eds.), Reading acquisition (pp. 145–174). Lawrence Erlbaum.
      Swart, N.M., Muijselaar, M.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017b). Cognitive precursors of the developmental relation between lexical quality and reading comprehension in the intermediate elementary grades. Learning and Individual Differences, 59, 43-54. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2017.08.009
      Verhoeven, L., & Van Leeuwe, J. (2008). Prediction of the development of reading comprehension: A longitudinal study. Applied Cognitive Psychology, 22, 407–423. https://doi.org/10.1002/acp.1414
     Decoderen is het proces waarbij woorden opgesplitst worden in losse letters of letterclusters (grafemen) en vervolgens gekoppeld worden aan de juiste klanken (fonemen). Deze losse klanken worden vervolgens samengevoegd tot een woord en, wanneer een lezer het woord kent, kan de betekenis van dit woord geactiveerd worden. Deze geactiveerde woorden vormen vervolgens de input voor het begripsproces.

    Het decoderen van woorden is een vaardigheid die in het begin erg veel moeite kost, maar naarmate leerlingen meer oefenen, geautomatiseerd raakt. Een leerling die met name nog bezig is met het verklanken van woorden, heeft weinig ruimte om bewuste en onbewuste begripsprocessen in te zetten en zal een tekst minder goed begrijpen dan een leerling voor wie het verklanken van woorden weinig tot geen moeite kost  National Reading Panel (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific literature on reading and its implications for reading instruction. National Institute of Child Health and Human Development. https://www.nichd.nih.gov/sites/default/files/publications/pubs/nrp/Documents/report.pdf
      Perfetti, C. A. (1998). Two basic questions about reading and learning to read. In P. Reitsma, & L. Verhoeven (Eds.), Problems and interventions in literacy development (pp. 15–48). Kluwer Academic Publishers.
     Naarmate leerlingen ouder worden en het begrijpend leesproces meer geautomatiseerd raakt, spelen de technische leesvaardigheden een minder grote rol en wordt de mate van begrip vooral bepaald door andere factoren zoals woordenschat en wereldkennis  Verhoeven, L., & Van Leeuwe, J. (2008). Prediction of the development of reading comprehension: A longitudinal study. Applied Cognitive Psychology, 22, 407–423. https://doi.org/10.1002/acp.1414
      Swart, N.M., Muijselaar, M.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017b). Cognitive precursors of the developmental relation between lexical quality and reading comprehension in the intermediate elementary grades. Learning and Individual Differences, 59, 43-54. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2017.08.009

    Een goede lezer is in staat om woorden accuraat en snel te lezen. Hiervoor is het niet alleen belangrijk dat er bij de kleuters voldoende tijd en aandacht wordt besteed aan de voorbereidende vaardigheden. Het is ook van belang dat leerlingen in groep 3 de alfabetische code leren kraken en zich de leeshandeling eigen maken. In de middenbouw moet de leesvaardigheid vervolgens uitgebreid worden met meer complexe woordcategorieën en vanaf groep 7 dienen deze vaardigheden onderhouden te worden. Het inruimen van voldoende tijd (minimaal 60 minuten per week) voor herhaling en automatisering in de bovenbouw van het basisonderwijs en in het voortgezet onderwijs is essentieel.

    Lees ook
    Themapagina over fonemisch bewustzijn

    De meest effectieve manier om goede (technisch) leesvaardigheden te ontwikkelen is het vergroten van de leeservaring: leerlingen (van alle leeftijden en binnen alle lagen van het onderwijs) moeten zoveel mogelijk woorden zien, zo vaak mogelijk. Door leeservaringen op te doen ontwikkelen leerlingen niet alleen goede technisch leesvaardigheden, maar wordt ook de woordenschat vergroot, kennis opgebouwd en doen leerlingen ervaringen op bij het opbouwen van tekst- en situatiemodellen; allemaal vaardigheden die belangrijk zijn bij het begrijpen van geschreven teksten.

    Wereldkennis en woordenschat

    Om van een oppervlakkig model van de tekst (het tekstmodel) naar een dieper begrip van de tekst (het situatiemodel) te komen, is het belangrijk dat leerlingen over voldoende kennis beschikken. In een  In hun experiment hebben Recht en Leslie (1988) leerlingen uit de eerste en tweede van het voortgezet onderwijs (Grade 7 en Grade 8 in Amerika) een tekst laten lezen waarin verslag werd gedaan van een halve inning van een honkbalwedstrijd. Leerlingen werden verdeeld in vier groepen: een groep met veel kennis over basketbal en goede leesvaardigheden, een groep met veel kennis over basketbal en zwakke algemene leesvaardigheden, een groep met weinig kennis over basketbal en goede leesvaardigheden en een groep met weinig kennis over basketbal en zwakke leesvaardigheden. Na het lezen van de tekst kregen leerlingen verschillende taken om het begrip van de tekst te meten. Resultaten lieten zien dat leerlingen met veel kennis over honkbal beter presteerden op de begripstaken dan leerlingen met weinig kennis over honkbal, ongeacht de algemene leesbegripsvaardigheden. Leerlingen met veel kennis maar zwakke algemene leesvaardigheden presteerden dus beter op de begripstaken dan leerlingen met weinig kennis maar sterke algemene leesvaardigheden.
      Recht, D. R., & Leslie, L. (1988). Effect of prior knowledge on good and poor readers' memory of text. Journal of Educational Psychology, 80(1), 16-20. https://doi.org/10.1037/0022-0663.80.1.16
     aangetoond dat leerlingen met veel kennis over het onderwerp van de tekst, maar minder goed ontwikkelde begrijpend leesvaardigheden, beter in staat waren om een tekst te begrijpen dan leerlingen met weinig kennis over het onderwerp en goed ontwikkelde begrijpend leesvaardigheden (zie kader). Deze resultaten zijn sindsdien talloze keren bevestigd met andere, vergelijkbare studies  Droop, M., & Verhoeven, L. (2003). Language proficiency and reading ability in first- and second-language learners. Reading Research Quarterly, 38(1), 78–103. https://doi.org/10.1598/RRQ.38.1.4
      Cho, E., Capin, P., Roberts, G., Roberts, G. J., & Vaughn, S. (2019). Examining sources and mechanisms of reading comprehension difficulties: Comparing English learners and non-English learners within the simple view of reading. Journal of Educational Psychology, 111(6), 982–1000. https://doi.org/10.1037/edu0000332

    Maar waarom speelt het hebben van voldoende kennis zo’n belangrijke rol bij het begrijpen van een tekst? In ons geheugen wordt kennis opgeslagen als een netwerk van aan elkaar gerelateerde concepten of woorden (zie  Van Moort, M. L., Jolles, D. D., Koornneef, A., & Van den Broek, P. (2020). What you read versus what you know: Neural correlates of accessing context information and background knowledge in constructing a mental representation during reading. Journal of Experimental Psychology: General, 149(11), 2084–2101. https://doi.org/10.1037/xge0000764
     Je kunt een kennisnetwerk vergelijken met een groep eilanden waartussen verbindingen zijn gelegd door middel van bruggen. Deze bruggen (verbindingen) zorgen ervoor dat wanneer één eiland (concept of woord) geactiveerd wordt doordat de lezer het concept tegenkomt in een tekst, de concepten of woorden die ermee verbonden zijn ook geactiveerd worden. Nieuw geactiveerde woorden activeren op hun beurt ook weer andere gerelateerde concepten of woorden. Een lezer met veel achtergrondkennis over een onderwerp activeert dus meer gerelateerde concepten of woorden wanneer hij/zij aan het lezen is dan een lezer met weinig achtergrondkennis over een onderwerp. Deze geactiveerde kennis zorgt er vervolgens weer voor dat een lezer een rijker model van de tekst kan vormen: een lezer gaat van een tekstmodel waarin alleen de relaties die letterlijk in de tekst benoemd staan naar een situatiemodel waarin achtergrondkennis ervoor zorgt dat ook relaties die niet letterlijk in de tekst staan, gelegd kunnen worden.

    Leerlingen verschillen enorm in de hoeveelheid kennis die zij hebben: sommige leerlingen krijgen vanuit huis veel kennis mee en kunnen deze kennis inzetten om nieuwe kennis op te doen, andere leerlingen hebben deze kennis niet en moeten veel meer moeite doen om nieuwe kennis op te doen. Om ervoor te zorgen dat alle leerlingen in staat zijn om een accuraat en coherent situatiemodel van de tekst te vormen is het belangrijk om voorafgaand aan het lezen van een tekst ervoor te zorgen dat ze de benodigde achtergrondkennis hebben. Dat kan gedaan worden door onder andere na te gaan wat leerlingen al weten, het onderwerp goed te introduceren en belangrijke kernwoorden met de leerlingen te bespreken. Door het aanbrengen en/of uitbreiden van deze achtergrondkennis, beschikken alle leerlingen over een (minimaal) conceptueel netwerk in het geheugen waaraan de nieuwe kennis uit de tekst gehangen kan worden. Op deze manier worden alle leerlingen in staat gesteld om nieuwe kennis op te doen en zo hun kennisnetwerk uit te breiden. Zeker wanneer leerlingen gedurende een langere periode met verschillende teksten over hetzelfde thema werken, kunnen ideale omstandigheden gecreëerd worden voor het opbouwen en uitbreiden van het kennisnetwerk.

    Voor woordenschat geldt in grote lijnen hetzelfde: lezers moeten een bepaalde hoeveelheid woorden die in de tekst staat kennen om een tekst goed te kunnen begrijpen. Op basis van verschillende onderzoeken wordt gesteld dat leerlingen minimaal 95% van de woorden in een tekst moeten kennen om een idee te hebben van waar de tekst over gaat, maar dat 98% van de woorden bekend moet zijn, willen ze een tekst echt goed begrijpen en kunnen gebruiken om er iets van te leren.  Hu, M., & Nation, P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13, 403-430. https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/journal_contribution/Unknown_vocabulary_density_and_reading_comprehension/12560354
      Laufer, B., & Ravenhorst-Kalovski, G. C. (2010). Lexical threshold revisited: Lexical text coverage, learners’ vocabulary size and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 22(1), 15-30. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ887873.pdf
      Prichard, C., & Matsumoto, Y. (2011). The effect of lexical coverage and dictionary use on L2 reading comprehension. The Reading Matrix, 11(3), 207-225. http://www.readingmatrix.com/articles/september_2011/prichard_matsumoto.pdf
     Naast het aantal woorden dat een leerling kent (de breedte van de woordenschat), is het ook belangrijk dat leerlingen veel kennis over deze woorden opslaan (de diepte van de woordenschat): lezers die veel weten over de betekenis van een woord (semantiek), goed weten hoe een woord geschreven wordt (orthografie) en weten hoe je een woord uitspreekt (fonologie) zijn beter in staat om teksten te begrijpen dan lezers met minder diepe kennis over woorden  Ouellette, G., & Beers, A. (2010). A not-so-simple view of reading: How oral vocabulary and visual-word recognition complicate the story. Reading and Writing: An Interdisciplinary Journal, 23, 189–208. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9159-1
      Swart, N.M., Muijselaar, M.M.L., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017a). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing 30, 489–507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
      Tannenbaum, K. R., Torgeson, J. K., & Wagner, R. K. (2006). Relationships between word knowledge and reading comprehension in third-grade children. Scientific Studies of Reading, 10, 381–398. https://doi.org/10.1207/s1532799xssr1004_3
      Perfetti, C., & Stafura, J. (2014). Word knowledge in a theory of reading comprehension. Scientific Studies of Reading, 18, 22–37. https://doi.org/10.1080/10888438.2013.827687

    2. Ga de diepte in

    Tijdens het lezen van een tekst probeert een lezer de informatie die in de tekst staat aan elkaar te koppelen en te verbinden met relevante achtergrondkennis om zo een coherent en adequaat model van de tekst en de situatie te maken (zie de uitleg bij het constructie-integratiemodel). Alleen dan is een lezer in staat om tot diep tekstbegrip te komen en verder te gaan dan alleen de oppervlakkige boodschap van de tekst. Verdiepend lezen is niet een aparte manier van lezen die geschikt is om in te zetten bij alle type teksten; verdiepend lezen verdient een integrale plek in het leesonderwijs met als doel het leren omgaan met complexe teksten die de moeite waard zijn om verder in te duiken  Van de Mortel, K. (2021). Dit is de essentie van verdiepend lezen. https://www.onderwijsadviseurs.com/post/dit-is-de-essentie-van-verdiepend-lezen.
     De mate waarin dieper begrip van een tekst tot stand komt, hangt af van onder andere de mate waarin verdiepende inferenties gelegd worden en lezers in staat zijn om verschillende strategieën in te zetten. Beide aspecten, inferenties en inzet van strategieën, worden hieronder toegelicht.

    Maken van inferenties

    Niet alle informatie die nodig is om een situatiemodel van een tekst te maken kan in de tekst beschreven worden. Het is daarom belangrijk dat lezers in staat zijn inferenties te maken  Graesser, A. C., Singer, M., & Trabasso, T. (1994). Constructing inferences during narrative text comprehension. Psychological Review, 101, 371-395. https://doi.org/10.1037/0033-295X.101.3.371
     Door het maken van inferenties, wordt informatie afgeleid die relevant is voor de tekst maar niet expliciet in de tekst staat. Lees de volgende zinnen maar eens: Lotte reed op haar fiets door het park. Donkere wolken pakten zich samen. Toen ze thuiskwam, liep ze eerst naar boven om droge kleren aan te trekken. Een goede lezer met voldoende kennis, leest deze zinnen en kan zich meteen een beeld van de situatie vormen: het is gaan regenen en Lotte is nat geworden. Dit beeld kan echter alleen gevormd worden door het samenvoegen van de verschillende stukjes informatie in de tekst en het invoegen van relevante achtergrondkennis.

    Het maken van inferenties is niet iets waar leerlingen pas kennis mee maken nadat ze hebben leren lezen. Onderzoek heeft aangetoond dat hele jonge kinderen al in staat zijn om zelf inferenties te maken wanneer een verhaal voorgelezen wordt  Van den Broek, P. W., Lorch, E. P., & Thurlow, R. (1996). Children’s and adults’ memory for television stories: The role of causal factors, story-grammar categories, and hierarchical level. Child Development, 67(6), 3010-3028. https://doi.org/10.2307/1131764
     Oefenen met het maken van inferenties is dan ook iets wat in de kleuterklassen al een plek zou moeten hebben.

    Leesstrategieën

    Goede begrijpend lezers zijn lezers die bewust en doelgericht verschillende leesstrategieën in kunnen zetten wanneer begrip van (een deel van) de tekst niet automatisch en zonder al te veel moeite tot stand komt. Het aanleren van strategieën, en met name het leren gebruiken van deze strategieën, heeft een positief effect op de begrijpend leesvaardigheden  Muijselaar, M.M.L., Swart, N.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., Verhoeven, L., & De Jong, P.F. (2017). Developmental relations between reading comprehension and reading strategies. Scientific Studies of Reading, 21(3), 194–209. https://doi.org/10.1080/10888438.2017.1278763
      Okkinga, M., Van Steensel, R., Van Gelderen, A., Van Schooten, E., Sleegers, P., & Arends, L. (2018a). Effectiveness of reading-strategy interventions in whole classrooms: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 30(4), 1215-1239. https://doi.org/10.1007/s10648-018-9445-7
      Sun, Y., Wang, J., Dong, Y., Zheng, H., Yang, J., Zhao, Y., & Dong, W. (2021). The relationship between reading strategy and reading comprehension: A meta-analysis. Frontiers in Psychology, 12, 635289. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.635289
      Droop, M., Van Elsäcker, W., Voeten, R., & Verhoeven, L. (2011). Effecten van de BLIKSEM-aanpak in groep 5 & 6 van het basisonderwijs. Eindverslag. HCO/Expertisecentrum Nederlands. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Rapport-onderzoek-BLIKSEM_eindversie.pdf
     Een leesstrategie kan gezien worden als een mentaal instrument dat lezers inzetten om hun begrip te ondersteunen, te monitoren of te herstellen  Afflerbach, P., & Cho, B. Y. (2009). Identifying and describing constructively responsive comprehension strategies in new and traditional forms of reading. In S.E. Israel & G.G. Duffy (Eds.), Handbook of research on reading comprehension (pp. 69-90). Routledge.
     Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen twee verschillende soorten strategieën: cognitieve en metacognitieve strategieën. Cognitieve strategieën verwijzen naar processen die ingezet worden door de lezer om de tekst te lezen en begrijpen; metacognitieve strategieën verwijzen naar activiteiten die lezers inzetten om het eigen begripsproces te plannen, monitoren en herstellen  Israel, S. E., & Duffy, G. G. (Eds.). (2014*). Handbook of research on reading comprehension*. Routledge.

    Het is beter om in het leesonderwijs aan een beperkt aantal strategieën aandacht te besteden dan aan een uitgebreide set  Van Keer, H. (2004). Fostering reading comprehension in fifth grade by explicit instruction in reading strategies and peer tutoring. British Journal of Educational Psychology, 74, 37-70. https://doi.org/10.1348/000709904322848815
      Hoogeveen, M. (2018). Het leesonderwijs in primair en voortgezet onderwijs. Een stand van zaken en curriculaire aanbevelingen. SLO. https://www.slo.nl/publicaties/@4623/leesonderwijs/
     Er zijn zeven begrijpend leesstrategieën waarvan herhaaldelijk is aangetoond dat ze effectief zijn; tussen haakjes staat steeds of het een cognitieve (c) of metacognitieve strategie (mc) betreft:

    • Tekstoriëntatie en stellen van een doel (mc)
      Tekstoriëntatie gaat over het activeren van voorkennis en voorspellen waar een tekst over gaat. Leesdoelen hebben altijd te maken met de inhoud van de tekst. Met welke reden gaat de lezer een tekst lezen? Grofweg kunnen er twee doelen onderscheiden worden: lezen ter ontspanning of om informatie op te doen uit de tekst (kan zowel met verhalende als informatieve teksten).
    • Tekststructuur herkennen (c)
      Schrijvers gebruiken een bepaalde structuur om de informatie in een tekst te ordenen en over te brengen. Wanneer een leerling deze structuur herkent, biedt dit een kapstok bij het opstellen van het situatiemodel van de tekst; dit komt het begrip ten goede.
    • Vragen stellen (c)
      Het stellen van vragen vóór, tijdens en na het lezen zorgt ervoor dat je als lezer bewust nadenkt over de tekst. Uitnodigende vragen kunnen beginnen met woorden als: wie, wat, waar, waarom, wanneer en hoe.
    • Visualiseren van tekstinhoud (c)
      Om tot goed begrip van een tekst te komen, moet de lezer in zijn of haar hoofd een schets van de beschreven situatie maken (het situatiemodel). Wanneer dit niet goed lukt, bijvoorbeeld omdat de tekst een ingewikkelde opbouw heeft of veel moeilijke woorden bevat, helpt het om de inhoud van de tekst te visualiseren op papier of een beeldscherm. Er zijn verschillende grafische modellen die hierbij kunnen helpen, zoals een mindmap of een tijdlijn.
    • Verbinden, relateren aan achtergrondkennis (c)
      Tijdens het lezen van een tekst en om tot een accuraat en coherent situatiemodel te komen is het belangrijk dat informatie uit de tekst met elkaar verbonden wordt en dat relevante achtergrondkennis ingevoegd wordt. Vaak gebeurt dit automatisch, maar soms is het noodzakelijk dat hier expliciete aandacht voor is tijdens het lezen. Het visualiseren (zoals hiervoor beschreven) kan hierbij helpen.
    • Samenvatten (c)
      Een samenvatting is een bondige weergave van de belangrijkste boodschap en macrostructuur van de tekst. Samenvatten helpt bij het behalen van het leesdoel.
    • Monitoren en verhelderen (mc)
      Tijdens het lezen is het belangrijk dat een lezer zich afvraagt of hij/zij begrijpt wat er staat en op weg is om het leesdoel te behalen (zie ook literatuur over ‘standaard van coherentie‘;  Helder, A., Van den Broek, P., Van Moort, M., Van den Bosch, L., & De Bruïne, A. (z.d.). Drie factoren die cognitieve processen tijdens begrijpend lezen beïnvloeden. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/08/drie-factoren-die-cognitieve-processen-tijdens-begrijpend-lezen-beinvloeden-deel-3/
       Wanneer blijkt dat dit niet het geval is, is het belangrijk dat hiaten verhelderd worden en het begrip verbeterd wordt.

    In het onderwijs lopen leesdoelen en leesstrategieën nogal eens door elkaar: het leren en oefenen van een strategie kan nooit het leesdoel voor een tekst zijn. Lezers lezen een tekst met een bepaald doel, bijvoorbeeld om te leren hoe piramides gebouwd werden of om te weten te komen welke kamer Sjakie in Sjakie en de chocoladefabriek bezoekt nadat Casper Slok in de chocoladerivier is gevallen. Tijdens het behalen van dit doel kan een lezer strategieën inzetten wanneer het doel niet automatisch behaald wordt. Het stellen van een duidelijk leesdoel is erg belangrijk; alle leesstrategieën die een lezer inzet zijn hiermee verbonden. Pas als je weet met welk doel je een tekst leest, weet je welke vragen je moet stellen, hoe de inhoud het beste gevisualiseerd kan worden, welke achtergrondkennis noodzakelijk is, wat er in de samenvatting moet komen en kun je je eigen begrip monitoren en bijstellen waar nodig. Voorafgaand aan de les is het dan ook goed om een duidelijk leesdoel te stellen en ervoor te zorgen dat dit doel voor alle leerlingen helder is.

    Een andere tendens die veel gezien wordt in het primair- en voortgezet onderwijs, is dat strategieën eindeloos herhaald en expliciet geoefend blijven worden, ook wanneer een leerling de strategie al kent en beheerst. Dit gaat ten koste van de tijd die een leerling heeft om de tekst daadwerkelijk te lezen en te begrijpen. Wanneer een leerling de strategie kent, beheerst en gemakkelijk kan toepassen tijdens het lezen, dan hoeft de strategie niet iedere les opnieuw herhaald te worden.

    Hoe kunnen leesstrategieën dan wel het beste geïntegreerd worden in het begrijpend leesonderwijs? Onderzoek heeft aangetoond dat expliciete leesstrategie-instructie bijdraagt aan de begrijpend leesvaardigheid van leerlingen  Merchie, E., Gobyn, S., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Ghesquière, P., Van den Branden, K., & Van Keer, H. (2019). Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie. Vlaamse Onderwijsraad. https://biblio.ugent.be/publication/8632062/file/8632071
     Het gaat daarbij om een stapsgewijze aanpak die ingebed wordt in een functionele context zodat de leerlingen de leesstrategie kunnen toepassen op het moment dat ze hem ook nodig hebben. Instructie in leesstrategieën moet daarom, zoals eerder ook gezegd, gezien worden als middel en niet als doel om tot beter leesbegrip te komen: “Strategies are important, but they are boring when used in isolation”  Guthrie, J. T., McGough, K., Bennett, L., & Rice, M. E. (1996). Concept-oriented reading instruction: An integrated curriculum to develop motivations and strategies for reading. In L. Baker, P. Afflerbach & D. Reinking (Eds.), Developing engaged readers in school and home communities (pp. 165-190). Lawrence Erlbaum.
     Vrij vertaald: strategieën zijn belangrijk, maar saai als ze geïsoleerd worden gebruikt. Het doel van strategie-instructie zou niet het kennen van een strategie moeten zijn, maar het flexibel in kunnen zetten van een arsenaal aan strategieën. Duke et al.  Duke, N. K., Pearson, P. D., Strachan, S. L., & Billman, A. K. (2011). Essential elements of fostering and teaching reading comprehension. In S.J. Samuels & A.E. Farstrup (Eds.), What research has to say about reading instruction, 4th edition (pp. 286-314). International Reading Association. https://www.readinghalloffame.org/sites/default/files/03-duke-pearson-strachan-billman.2011_rev_copy.pdf
     gaan uit van vijf stappen bij expliciete instructie van leesstrategieën, die in Figuur 2 verbeeld worden.

    Geraadpleegde bronnen

    Merchie, E., Gobyn, S., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Ghesquière, P., Van den Branden, K., & Van Keer, H. (2019). Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie. Vlaamse Onderwijsraad. https://biblio.ugent.be/publication/8632062/file/8632071
    Grammatica: Emma gooit de bal naar Emin betekent iets anders dan Emin gooit de bal naar Emma

    Kennis over genres en tekststructuren: een gedicht is anders dan een verhaal of informatief boekje

    Inferenties: Daar ligt de bal, daar op de grond, ga hem maar pakken, waar hem verwijst naar de bal
    Rowe M. L. (2012). A longitudinal investigation of the role of quantity and quality of child-directed speech in vocabulary development. Child Development, 83(5), 1762–1774. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2012.01805.x
    Hirsh-Pasek, K., Adamson, L. B., Bakeman, R., Owen, M. T., Golinkoff, R. M., Pace, A., Yust, P. K., & Suma, K. (2015). The contribution of early communication quality to low-income children's language success. Psychological Science, 26(7), 1071–1083. https://doi.org/10.1177/0956797615581493
    Gubbels, J., Netten, A. & Verhoeven, L. (2017). Vijftien jaar leesprestaties in Nederland. PIRLS-2016. Expertisecentrum Nederlands.
    Gubbels, J., Van Langen, A. M. L., Maassen, N. A. M. & Meelissen, M. R. M. (2019). Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht. Universiteit Twente. https://doi.org/10.3990/1.9789036549226
    Kintsch, W. (1998). Comprehension: A paradigm for cognition. Cambridge University Press.
    Perfetti, C. A. (1992). The representation problem in reading acquisition. In P. B. Gough, L. C. Ehri, & R. Treiman (Eds.), Reading acquisition (pp. 145–174). Lawrence Erlbaum.
    Swart, N.M., Muijselaar, M.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017b). Cognitive precursors of the developmental relation between lexical quality and reading comprehension in the intermediate elementary grades. Learning and Individual Differences, 59, 43-54. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2017.08.009
    Verhoeven, L., & Van Leeuwe, J. (2008). Prediction of the development of reading comprehension: A longitudinal study. Applied Cognitive Psychology, 22, 407–423. https://doi.org/10.1002/acp.1414
    National Reading Panel (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific literature on reading and its implications for reading instruction. National Institute of Child Health and Human Development. https://www.nichd.nih.gov/sites/default/files/publications/pubs/nrp/Documents/report.pdf
    Perfetti, C. A. (1998). Two basic questions about reading and learning to read. In P. Reitsma, & L. Verhoeven (Eds.), Problems and interventions in literacy development (pp. 15–48). Kluwer Academic Publishers.
    Verhoeven, L., & Van Leeuwe, J. (2008). Prediction of the development of reading comprehension: A longitudinal study. Applied Cognitive Psychology, 22, 407–423. https://doi.org/10.1002/acp.1414
    Swart, N.M., Muijselaar, M.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017b). Cognitive precursors of the developmental relation between lexical quality and reading comprehension in the intermediate elementary grades. Learning and Individual Differences, 59, 43-54. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2017.08.009
    In hun experiment hebben Recht en Leslie (1988) leerlingen uit de eerste en tweede van het voortgezet onderwijs (Grade 7 en Grade 8 in Amerika) een tekst laten lezen waarin verslag werd gedaan van een halve inning van een honkbalwedstrijd. Leerlingen werden verdeeld in vier groepen: een groep met veel kennis over basketbal en goede leesvaardigheden, een groep met veel kennis over basketbal en zwakke algemene leesvaardigheden, een groep met weinig kennis over basketbal en goede leesvaardigheden en een groep met weinig kennis over basketbal en zwakke leesvaardigheden. Na het lezen van de tekst kregen leerlingen verschillende taken om het begrip van de tekst te meten. Resultaten lieten zien dat leerlingen met veel kennis over honkbal beter presteerden op de begripstaken dan leerlingen met weinig kennis over honkbal, ongeacht de algemene leesbegripsvaardigheden. Leerlingen met veel kennis maar zwakke algemene leesvaardigheden presteerden dus beter op de begripstaken dan leerlingen met weinig kennis maar sterke algemene leesvaardigheden.
    Recht, D. R., & Leslie, L. (1988). Effect of prior knowledge on good and poor readers' memory of text. Journal of Educational Psychology, 80(1), 16-20. https://doi.org/10.1037/0022-0663.80.1.16
    Droop, M., & Verhoeven, L. (2003). Language proficiency and reading ability in first- and second-language learners. Reading Research Quarterly, 38(1), 78–103. https://doi.org/10.1598/RRQ.38.1.4
    Cho, E., Capin, P., Roberts, G., Roberts, G. J., & Vaughn, S. (2019). Examining sources and mechanisms of reading comprehension difficulties: Comparing English learners and non-English learners within the simple view of reading. Journal of Educational Psychology, 111(6), 982–1000. https://doi.org/10.1037/edu0000332
    Van Moort, M. L., Jolles, D. D., Koornneef, A., & Van den Broek, P. (2020). What you read versus what you know: Neural correlates of accessing context information and background knowledge in constructing a mental representation during reading. Journal of Experimental Psychology: General, 149(11), 2084–2101. https://doi.org/10.1037/xge0000764
    Hu, M., & Nation, P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13, 403-430. https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/journal_contribution/Unknown_vocabulary_density_and_reading_comprehension/12560354
    Laufer, B., & Ravenhorst-Kalovski, G. C. (2010). Lexical threshold revisited: Lexical text coverage, learners’ vocabulary size and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 22(1), 15-30. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ887873.pdf
    Prichard, C., & Matsumoto, Y. (2011). The effect of lexical coverage and dictionary use on L2 reading comprehension. The Reading Matrix, 11(3), 207-225. http://www.readingmatrix.com/articles/september_2011/prichard_matsumoto.pdf
    Ouellette, G., & Beers, A. (2010). A not-so-simple view of reading: How oral vocabulary and visual-word recognition complicate the story. Reading and Writing: An Interdisciplinary Journal, 23, 189–208. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9159-1
    Swart, N.M., Muijselaar, M.M.L., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017a). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing 30, 489–507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
    Tannenbaum, K. R., Torgeson, J. K., & Wagner, R. K. (2006). Relationships between word knowledge and reading comprehension in third-grade children. Scientific Studies of Reading, 10, 381–398. https://doi.org/10.1207/s1532799xssr1004_3
    Perfetti, C., & Stafura, J. (2014). Word knowledge in a theory of reading comprehension. Scientific Studies of Reading, 18, 22–37. https://doi.org/10.1080/10888438.2013.827687
    Van de Mortel, K. (2021). Dit is de essentie van verdiepend lezen. https://www.onderwijsadviseurs.com/post/dit-is-de-essentie-van-verdiepend-lezen.
    Graesser, A. C., Singer, M., & Trabasso, T. (1994). Constructing inferences during narrative text comprehension. Psychological Review, 101, 371-395. https://doi.org/10.1037/0033-295X.101.3.371
    Van den Broek, P. W., Lorch, E. P., & Thurlow, R. (1996). Children’s and adults’ memory for television stories: The role of causal factors, story-grammar categories, and hierarchical level. Child Development, 67(6), 3010-3028. https://doi.org/10.2307/1131764
    Muijselaar, M.M.L., Swart, N.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., Verhoeven, L., & De Jong, P.F. (2017). Developmental relations between reading comprehension and reading strategies. Scientific Studies of Reading, 21(3), 194–209. https://doi.org/10.1080/10888438.2017.1278763
    Okkinga, M., Van Steensel, R., Van Gelderen, A., Van Schooten, E., Sleegers, P., & Arends, L. (2018a). Effectiveness of reading-strategy interventions in whole classrooms: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 30(4), 1215-1239. https://doi.org/10.1007/s10648-018-9445-7
    Sun, Y., Wang, J., Dong, Y., Zheng, H., Yang, J., Zhao, Y., & Dong, W. (2021). The relationship between reading strategy and reading comprehension: A meta-analysis. Frontiers in Psychology, 12, 635289. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.635289
    Droop, M., Van Elsäcker, W., Voeten, R., & Verhoeven, L. (2011). Effecten van de BLIKSEM-aanpak in groep 5 & 6 van het basisonderwijs. Eindverslag. HCO/Expertisecentrum Nederlands. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Rapport-onderzoek-BLIKSEM_eindversie.pdf
    Afflerbach, P., & Cho, B. Y. (2009). Identifying and describing constructively responsive comprehension strategies in new and traditional forms of reading. In S.E. Israel & G.G. Duffy (Eds.), Handbook of research on reading comprehension (pp. 69-90). Routledge.
    Israel, S. E., & Duffy, G. G. (Eds.). (2014*). Handbook of research on reading comprehension*. Routledge.
    Van Keer, H. (2004). Fostering reading comprehension in fifth grade by explicit instruction in reading strategies and peer tutoring. British Journal of Educational Psychology, 74, 37-70. https://doi.org/10.1348/000709904322848815
    Hoogeveen, M. (2018). Het leesonderwijs in primair en voortgezet onderwijs. Een stand van zaken en curriculaire aanbevelingen. SLO. https://www.slo.nl/publicaties/@4623/leesonderwijs/
    Helder, A., Van den Broek, P., Van Moort, M., Van den Bosch, L., & De Bruïne, A. (z.d.). Drie factoren die cognitieve processen tijdens begrijpend lezen beïnvloeden. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/08/drie-factoren-die-cognitieve-processen-tijdens-begrijpend-lezen-beinvloeden-deel-3/
    Merchie, E., Gobyn, S., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Ghesquière, P., Van den Branden, K., & Van Keer, H. (2019). Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie. Vlaamse Onderwijsraad. https://biblio.ugent.be/publication/8632062/file/8632071
    Guthrie, J. T., McGough, K., Bennett, L., & Rice, M. E. (1996). Concept-oriented reading instruction: An integrated curriculum to develop motivations and strategies for reading. In L. Baker, P. Afflerbach & D. Reinking (Eds.), Developing engaged readers in school and home communities (pp. 165-190). Lawrence Erlbaum.
    Duke, N. K., Pearson, P. D., Strachan, S. L., & Billman, A. K. (2011). Essential elements of fostering and teaching reading comprehension. In S.J. Samuels & A.E. Farstrup (Eds.), What research has to say about reading instruction, 4th edition (pp. 286-314). International Reading Association. https://www.readinghalloffame.org/sites/default/files/03-duke-pearson-strachan-billman.2011_rev_copy.pdf
    Figuur 2: Model van Expliciete Leesstrategie-instructie (Duke et al., 2011; Nederlandse vertaling van Rogiers et al., 2020a)

    Uit onderzoek blijkt dat strategie-instructie met name klassikaal plaatsvindt, waarbij er vooral aandacht is voor het expliciteren van een strategie en het inoefenen en minder of niet voor het duiden van de relevantie, het modelleren en de transfer  Magnusson, C. G., Roe, A., & Blikstad-Balas, M. (2019). To what extent and how are reading comprehension strategies part of language arts instruction? A study of lower secondary classrooms. Reading Research Quarterly, 54(2), 187–212. https://doi.org/10.1002/rrq.231
      Rogiers, A., Merchie, E., & Van Keer, H. (2020b). Learner profile stability and change over time: the impact of the explicit strategy instruction program “learning light”. The Journal of Educational Research, 1-20. https://doi.org/10.1080/00220671.2019.1711005
     Om expliciete strategie-instructie effectief in te zetten is het juist belangrijk dat de vijf stappen uit Figuur 2 allemaal worden doorlopen, waarbij het niet altijd noodzakelijk is om de volgorde zo te houden; hiermee kan gespeeld worden. Zo kan het soms fijner zijn om eerst te modelleren en daarna pas de strategie te expliciteren, zeker wanneer het gaat om een ingewikkelde strategie zoals monitoren  Rogiers, M., Van Ammel, K., Bogaert, R., & Van Keer, H. (2020a). Begrijpend lezen. Instructieprincipe 3: Voorzie in expliciete strategie-instructie. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/12/begrijpend-lezen-instructieprincipe-3-voorzie-in-expliciete-strategie-instructie/
     In Tabel 1 worden de vijf stappen toegelicht.

    Tabel 1. Doelen en mogelijke acties bij de vijf stappen van expliciete leesstrategie-instructie (overgenomen uit  Rogiers, M., Van Ammel, K., Bogaert, R., & Van Keer, H. (2020a). Begrijpend lezen. Instructieprincipe 3: Voorzie in expliciete strategie-instructie. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/12/begrijpend-lezen-instructieprincipe-3-voorzie-in-expliciete-strategie-instructie/
    StapDoelMogelijke acties
    Relevantie duidenBelang van leesstrategieën begrijpen
    • Stellingen/klasgesprek/oefening over het belang van leesstrategiegebruik
    • In kaart brengen van huidig strategiegebruik van leerlingen
    • Leerlingen vragen om hun denkproces hardop te verwoorden tijdens het lezen
    ExpliciterenBegrijpen hoe, wanneer en waarom je een bepaalde strategie kan toepassen
    • Duidelijk verwoorden wat een strategie inhoudt
    • Duidelijk verwoorden hoe, wanneer en waarom leerlingen een bepaalde strategie kunnen gebruiken
    ModellerenInzicht krijgen in de stappen die een vaardige lezer onderneemt tijdens het lezen van een tekst
    • Hardop verwoorden van de denkprocessen die plaatsvinden tijdens het lezen
    Begeleid inoefenenZelf aan de slag gaan met de strategie tijdens het lezen van verschillende teksten
    • Leerlingen kansen geven om strategiegebruik in te oefenen aan de hand van verschillende teksten en door ze de hulp te bieden die nodig is
    • Maak gebruik van ondersteuning zoals: gebruik van strategiekaarten, met symbolen aangeven wanneer welke strategie ingezet kan worden en ondersteuning van medeleerling
    • Als het goed gaat: ondersteuning weglaten, uitdagendere teksten aanbieden
    • Als het minder goed gaat: extra ondersteuning aanbieden, opnieuw modelleren, gerichte vragen stellen, herhaald lezen, samen lezen
    TransferAangeleerde strategieën flexibel toepassen in verschillende vakken en contexten
    • Strategieën inoefenen bij andere vakken zoals de zaakvakken of tijdens het vrij lezen

    Expliciete strategie-instructie wordt vaak ingezet in combinatie met interactieve opdrachten, zoals bijvoorbeeld bij de effectief gebleken aanpakken reciprocal teaching en collaborative strategic learning  Okkinga, M., Van Steensel, R., Van Gelderen, A., & Sleegers, P.(2018b). Effects of reciprocal teaching on reading comprehension of low-achieving adolescents. The importance of specific teacher skills. Journal of Research in Reading, 41(1), 20–41. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12082
     Binnen deze aanpakken lezen leerlingen gezamenlijk een tekst (gebruikmakend van de aangeleerde strategie) en nemen ze om beurten de rol van de leraar aan om zo een dialoog te leiden over datgene wat ze gelezen hebben. Deze aanpakken lenen zich uitstekend om in combinatie met andere aanpakken/methoden ingezet te worden, maar zijn niet voldoende om losstaand in te zetten. Voor uitleg over deze aanpakken verwijzen we naar het rapport 'Sleutels voor effectief begrijpend lezen: inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs' van de VLOR  Gobyn, S., Merchie. E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P., & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen. Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR).

    3. Integreer lezen, schrijven en mondelinge taal

    Lezen en schrijven kunnen elkaar versterken: verschillende studies laten niet alleen zien dat leesvaardigheden van leerlingen van invloed zijn op de kwaliteit van de schijfopdrachten van leerlingen, maar ook dat schrijfvaardigheden van invloed kunnen zijn op het leesbegrip van leerlingen  Shanahan, T. (2016). Relationships between reading and writing development. In C. A. MacArthur, S. Graham, & J. Fitzgerald (Eds.), Handbook of Writing Research, 2nd ed. (pp. 194-207). Guilford Press.
     Programma’s waarbij lezen en schrijven geïntegreerd aan bod komen zijn effectief, zo laat de meta-analyse van Graham et al.  Graham, S., Liu, X., Aitken, A., Ng, C., Bartlett, B., Harris, K., & Holzapfel, J. (2017). Effectiveness of literacy programs balancing reading and writing instruction: A meta-analysis. Reading Research Quarterly, 53(3), 279-304. https://doi.org/10.1002/rrq.194
     zien. Het is dan ook een gemiste kans om het lees- en schrijfonderwijs niet met elkaar te integreren. Toch zien we dat lezen, schrijven, luisteren en spreken vaak afzonderlijke onderdelen in het lesprogramma zijn; Van Gelderen  Van Gelderen, A.J.S. (2011). Het onderwijs in lezen en schrijven. In A.J.S. van Gelderen & E.J. van Schooten (Red.), Taalonderwijs; een kwestie van ontkavelen. Openbare les in duplo: presentatie van het lectoraat Taalverwerving en Taalontwikkeling bij het Instituut voor Lerarenopleidingen van Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/onderzoek/projecten-en-publicaties/pub/taalonderwijs-een-kwestie-van-ontkavelen/ad65d141-0e8e-448c-8e67-313c7ba4072f/
     heeft het in dat licht over “verkaveld taalonderwijs”.

    Lees ook
    Themapagina over fonemisch bewustzijn

    Naast schrijven, is praten over datgene wat je gelezen hebt een krachtige manier om kennis op te bouwen goede leesvaardigheden te ontwikkelen. Leerlingen komen tot dieper tekstbegrip als ze praten over teksten. Dat kan interactie zijn met de leerkracht, maar het zijn ook de gesprekken die leerlingen met elkaar hebben in coöperatieve werkvormen. Interactie is daarom een van de didactische sleutels voor begrijpend leesonderwijs volgens de VLOR  Gobyn, S., Merchie. E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P., & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen. Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR).

    4. Wakker de intrinsieke leesmotivatie aan

    Leesmotivatie kan omschreven worden als datgene wat je aanzet tot lezen. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen redenen die vanuit de lezer zelf komen (intrinsieke leesmotivatie) en redenen die van buiten komen (extrinsieke motivatie)  Scheltinga, F., Polak, W., Dood, C., Swart, N., Strating, H., Droop, M., Van den Bosch, L., & Segers, E. (2020). Welke jongere is (g)een lezer? De weerstand voorbij... ITTA/UvA, Expertisecentrum Nederlands, Radboud Universiteit. https://expertisecentrumnederlands.nl/uploads/default/w/e/welke-jongere-is-g-een-lezer-405-17-916-final.pdf
     Voorbeelden van intrinsieke redenen om te lezen zijn bijvoorbeeld omdat een lezer meer wil weten over een onderwerp of een lezer lezen leuk vindt. Extrinsieke redenen om te lezen zijn bijvoorbeeld omdat het moet van een ander (bijvoorbeeld leraar of ouders) of om zo een beter cijfer te halen. Er is veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen leesmotivatie en begrijpend leesvaardigheid (zie voor een overzicht  Schiefele, U., Schaffner, E., Möller, J., & Wigfield, A. (2012). Dimensions of reading motivation and their relation to reading behavior and competence. Reading research quarterly, 47(4), 427-463. https://doi.org/10.1002/RRQ.030
     Recent onderzoek laat zien dat over het algemeen geldt dat leerlingen die meer intrinsiek gemotiveerd zijn, betere lezers zijn dan leerlingen die minder intrinsiek gemotiveerd zijn. Voor extrinsieke motivatie geldt echter dat leerlingen die meer extrinsiek gemotiveerd zijn minder goede lezers zijn dan leerlingen die minder extrinsiek gemotiveerd zijn. Daarnaast laat onderzoek waarin leerlingen voor een langere periode gevolgd worden, zien dat leesmotivatie een positief effect heeft op de ontwikkeling van begrijpend leesvaardigheden: beter gemotiveerde leerlingen ontwikkelen betere leesvaardigheden. Die relatie is wederzijds, want begrijpend leesvaardigheden zijn op hun beurt van invloed op de ontwikkeling van leesmotivatie: meer vaardige leerlingen ontwikkelen een betere motivatie. Deze wederkerige relatie lijkt echter pas wel op te gaan wanneer leerlingen een voldoende leesvaardigheid hebben ontwikkeld  Toste, J. R., Didion, L., Peng, P., Filderman, M. J. & McClelland, A. M. (2020). A meta-analytic review of the relations between motivation and reading achievement for K-12 students. Review of Educational Research, 90, 420-456. https://doi.org/10.3102/0034654320919352
     motivatie heeft pas een effect op de ontwikkeling van begrijpend leesvaardigheden, wanneer leerlingen voldoende leesvaardig zijn om een tekst te kunnen begrijpen. Een sterke focus op motivatie, met name voor leerlingen met onvoldoende ontwikkelde begrijpend leesvaardigheden, lijkt dan ook geen of slechts een beperkt effect te hebben.

    De intrinsieke leesmotivatie van leerlingen, in alle lagen van het onderwijs, kan op verschillende manieren gestimuleerd worden  Van Steensel, R., Van der Sande, L., Bramer, M. W., & Arends, B. P. D. L. (2016). Effecten van leesmotivatie-interventies. Erasmus Universiteit Rotterdam. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Roel-van-Steensel-Reviewstudie_Effecten-van-leesmotivatie-interventies.pdf

    • Aansluiten bij de interesse
    • Versterken van het gevoel van autonomie
    • Ondersteunen van competentiegevoel
    • Vergroten van de sociale verbondenheid
    • Stellen van lees- en beheersingsdoelen

    5. Onderwijs in een rijke taalleeromgeving

    Het hebben van voldoende kennis, zowel over de wereld als meer talige en orthografische kennis, is noodzakelijk voor het ontwikkelen van een coherent en accuraat situatiemodel en daarmee tot begrip van de tekst te komen. Onderwijs in een rijke taalleeromgevingen zorgt ervoor dat leerlingen voldoende met deze drie kennistypen in aanraking komen en voldoende de gelegenheid krijgen om deze kennis op te doen. De taalleeromgeving van leerlingen kan op verschillende manieren versterkt worden, onder andere door verschillende taaldomeinen (lezen, schrijven en mondelinge taal) met elkaar te verbinden, door te werken met diverse (rijke) teksten en door het lezen voor leerlingen zo doelgericht en functioneel mogelijk te maken.

    Werk met diverse (rijke) teksten

    Wanneer leerlingen complexe teksten lezen, boven hun huidige leesniveau, dan worden ze meer uitgedaagd om nieuwe kennis op te doen op basis van hun leeservaringen en hun leesvaardigheid te verbeteren  McDaniel, M. A., & Einstein, G. O. (2005). Material appropriate difficulty: a framework for determining when difficulty is desirable for improving learning. In A. F. Healy (Ed.), Experimental cognitive psychology and its applications (pp. 73–85). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10895-006
      Shanahan, T. (2020b). Limiting children to books they can already read. Why it reduces their opportunity to learn. American Educator, 44(2), 13–17, 39-40. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1260247.pdf
     Het selecteren van geschikte teksten zou daarom gebaseerd moeten zijn op een accurate inschatting van de leesvaardigheid van de leerlingen en ze in contact moeten brengen met rijke taal, zowel wat betreft vorm als inhoud. Door gevarieerde en rijke teksten te kiezen creëer je uitdaging voor leerlingen om leesstrategieën in te zetten. De Taalunie  Taalunie. (2019). Effectief onderwijs in begrijpend lezen. Acties voor beter leesbegrip en meer leesmotivatie. https://taalunie.org/feeds/download/actieplan-effectief-onderwijs-in-begrijpend-lezen-5dc14.pdf/Effectief%20onderwijs%20in%20begrijpend%20lezen/original
     doet de volgende constateringen over het gebruiken van uitdagende teksten:

    “Basisscholen werken nog te weinig met uitdagende, rijke teksten van hoge kwaliteit. De teksten in de meeste schoolmethodes zijn vereenvoudigd en prikkelen de nieuwsgierigheid niet voldoende. Bovendien beschikken lang niet alle scholen over een toereikende collectie met verschillende tekstgenres die voor elke leerling wat wils biedt. Daarnaast is winst te behalen door meer afwisseling te brengen in werkvormen, meer interactie, en een grotere inbreng en activering van de leerlingen zelf.”

    Het is daarbij van belang om een brede leesopvatting aan te houden en niet alleen het lezen van fictie aan te moedigen  Stichting Lezen & ITTA (2014). Leesbevordering en leesvaardigheid in het vmbo: noodzaak en kansen. https://www.lezen.nl/wp-content/uploads/2021/01/Leesbevordering20en20leesvaardigheid20in20het20vmbo.pdf
     Informatieve teksten van internet, uit kranten, tijdschriften of boeken zijn bij uitstek geschikt om leerlingen te motiveren om te lezen.

    Begrip van een tekst wordt sterk gestuurd door structurele kenmerken van een tekst. Met name voor zwakke begrijpend lezers geldt dat ze gebaat zijn bij teksten met een duidelijke structuur  Arfé, B., Mason, L., & Fajardo, I. (2018). Simplifying informational text structure for struggling readers. Reading and Writing, 31(9), 2191-2210. https://doi.org/10.1007/s11145-017-9785-6
     Het is voor lezers gemakkelijker om verbanden binnen een tekst te herkennen (en daarmee een tekstmodel op te bouwen) wanneer een tekst een logische lijn en argumentatiestructuur heeft en wanneer er in de tekst veelvuldig gebruik wordt gemaakt van structuurkenmerken zoals signaalwoorden. Wanneer deze structurele aanwijzingen missen in een tekst moet een lezer zelf nagaan hoe de verschillende informatie-eenheden in een tekst met elkaar verbonden zijn.

    Er zijn duidelijk structuurverschillen tussen verhalende teksten en informatieve teksten. Waar verhalende teksten vaak dezelfde opbouw hebben (er is een context, er zijn een of meerdere hoofdpersonen, er is een centrale gebeurtenis of probleem en pogingen om hiermee om te gaan;  Dymock, S. (2007). Comprehension strategy instruction: Teaching narrative text structure awareness. The Reading Teacher, 61(2), 161-167. https://doi.org/10.1598/RT.61.2.6
     kunnen informatieve teksten sterk verschillen in structuur en zijn daardoor minder voorspelbaar  Arfé, B., Mason, L., & Fajardo, I. (2018). Simplifying informational text structure for struggling readers. Reading and Writing, 31(9), 2191-2210. https://doi.org/10.1007/s11145-017-9785-6
    Naast dat informatieve teksten vaak een ander soort woorden (abstracter, laagfrequenter, meer schooltaal-en vakjargon) bevat dan verhalende teksten, zijn informatieve teksten ook lastiger te begrijpen voor leerlingen vanwege deze diversiteit aan structuren. Daarnaast heeft een recente meta-analyse laten zien dat leerlingen meer moeite hebben met het maken van inferenties in informatieve teksten dan in verhalende teksten  Clinton, V., Taylor, T., Bajpayee, S., Davison, M. L., Carlson, S. E., & Seipel, B. (2020). Inferential comprehension differences between narrative and expository texts: a systematic review and meta-analysis. Reading and Writing, 33(9), 2223-2248.

    Vakoverstijgend lezen

    De overgang van het primair onderwijs naar het voortgezet onderwijs stelt leerlingen voor een aantal uitdagingen  Quigley, A., & Coleman, R. (2021). Improving literacy in secondary schools: guidance report. Education Endowment Foundation (EEF). https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/guidance-reports/literacy-ks3-ks4
     Allereerst veranderen de teksten die leerlingen moeten lezen en de manier waarop deze ingezet worden. Teksten die in het voortgezet onderwijs gebruikt worden, zijn veelal langer en technischer van aard met meer schoolspecifieke- en vaktaalwoorden dan teksten die in het primair onderwijs gebruikt worden. Ook zijn leerlingen vaak veel meer op zichzelf aangewezen bij het verwerken van de informatie die in de teksten staat, waardoor goed ontwikkelde leesvaardigheden nog crucialer zijn. Daarnaast krijgen leerlingen niet meer les van een of twee vaste leraren, maar van verschillende vakdocenten. Hoewel deze leraren inhoudelijk veel weten over het specifieke vakgebied waarin ze lesgeven, zijn ze vaak minder goed getraind in de geletterdheidseisen van hun vakgebied. Geletterdheidseisen zijn in te delen in twee type vaardigheden: algemene eisen die voor het lezen van alle teksten gelden en vakspecifieke eisen die voor specifieke vakgebieden gelden.

    Begrijpend lezen betreft niet alleen generieke vaardigheden maar ook vaardigheden die vakspecifiek zijn  Education Endowment Foundation (EEF). (2021). Improving literacy in secondary schools. Guidance report.
     Als een leerling een tekst leest (in welke context dan ook) dan zou hij gebruik moeten maken van alle relevante kennis die hij over dat onderwerp tot zijn beschikking heeft en niet alleen de kennis/woordenschat die gekoppeld is aan één vak  Shanahan, T., & Shanahan, C. (2012). What is disciplinary literacy and why does it matter? Topics in Language Disorders, 32, 7-18. https://doi.org/10.1097/TLD.0b013e318244557a
     Vakoverstijgend begrijpend lezen maakt het mogelijk dat leerlingen leeskilometers kunnen maken, als er op meerdere momenten in de week ruimte wordt gemaakt om teksten te lezen  Stichting Lezen & ITTA (2014). Leesbevordering en leesvaardigheid in het vmbo: noodzaak en kansen. https://www.lezen.nl/wp-content/uploads/2021/01/Leesbevordering20en20leesvaardigheid20in20het20vmbo.pdf
     Verschillende vormen waarin het begrijpend lezen geïntegreerd wordt met zaakvakken, thema’s of projecten kunnen een bijdrage leveren aan zowel het vergroten van inhoudelijke kennis als begrijpend leesvaardigheid  Kennisrotonde. (2019). Draagt thematisch onderwijs bij aan het behalen van het gewenste taalbeheersingsniveau van leerlingen in groep 4-8 op de domeinen woordenschat, schrijven, spreken, luisteren en taalbeschouwing? (KR.539). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/thematisch-taalonderwijs

    Maak het lezen doelgericht en betekenisvol

    Als leerlingen ervaren dat het lezen van een tekst een doel heeft, functioneel is en betekenisvol omdat hij aansluit bij interesses, datgene wat ze meemaken maar ook de onderwerpen waarnaar ze nieuwsgierig zijn, dan draagt dat bij aan hun leesmotivatie en het actief willen lezen van een tekst. De functionaliteit van leesopdrachten is daarom de eerste didactische sleutel die door Gobyn et al.  Gobyn, S., Merchie. E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P., & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen. Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR).
     wordt voorgesteld voor het begrijpend leesonderwijs.

    6. Differentieer waar nodig en besteed aandacht aan verschillen

    Omdat begrijpend lezen een complexe vaardigheid is, moet ook voor het volgen van de ontwikkeling van leerlingen vanuit meerdere perspectieven worden gekeken, dus een goede mix wordt gemaakt van formatieve en summatieve evaluatie, en zowel toetsen als observaties. Daarnaast is het van belang om ook te kijken naar onderliggende vaardigheden die tekstbegrip mogelijk maken. Vanuit die gedachte zijn er in het onderzoek Leesbegrip in beeld  Keuning, J., Swart, N., Scheltinga, F., Gruhn, S., Segers, E. & Verhoeven, L. (2019). Evaluatie en planning van lees-leertrajecten: Een dynamisch perspectief. Cito. https://cito.nl/media/veac14f2/citolab_definitief_eindrapport_dynamisch-perspectief.pdf
     leesleerprofielen ontwikkeld op basis van relatieve sterktes en zwakten op onderliggende vaardigheden (technisch lezen, woordenschat, verbanden tussen woorden) die duidelijkheid geven over de activiteiten die in de midden- en bovenbouw van het basisonderwijs gedaan kunnen worden om het leesbegrip te verbeteren.

    Lees ook
    Themapagina over formatief handelen in het voortgezet onderwijs

    Afgaan op één (soort) toets is niet voldoende om goed zicht te krijgen op het begrijpend leesniveau van een leerling, omdat iedere toets weer iets anders meet  Kennisrotonde. (2020). Welke manier van formatief toetsen geeft het meest valide en betrouwbaar beeld van de leesvaardigheid bij kinderen in het basisonderwijs? (KR.760). https://www.kennisrotonde.nl/sites/kennisrotonde/files/migrate/PDF-voor-website-Kennisrotonde-antwoord-VRAAG-760.pdf
     Het kan gaan om diepe woordkennis van de leerling, snel kunnen decoderen, inzetbaarheid van het werkgeheugen om inferenties te kunnen maken of snel kunnen benoemen  Kendou, P., Papadopoulos, T. C. & Spanoudis, G. (2012). Processing demands of reading comprehension tests in young readers. Learning and Instruction, 22, 354-367. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2012.02.001
     In de Protocollen (preventie van) leesproblemen en dyslexie uitgebracht door het Expertisecentrum Nederlands voor zowel het primair (inclusief speciaal basisonderwijs) als voortgezet onderwijs staat een overzicht van verschillende toetsvormen. 

    Past deze aanpak bij jouw school?

    Wil je weten of deze aanpak een goede keuze is voor jouw leerlingen en school? Bekijk in de aanpak Technieken voor begrijpend lezen wat er bekend is over de tijdsinvestering, de kosten en de wetenschappelijke onderbouwing. Kijk ook eens wat we weten over andere aanpakken. Combineer de inzichten uit de Toolkit Leren en Lesgeven met jouw vakkennis en schoolcontext om weloverwogen keuzes te maken.

    Geraadpleegde bronnen

    Magnusson, C. G., Roe, A., & Blikstad-Balas, M. (2019). To what extent and how are reading comprehension strategies part of language arts instruction? A study of lower secondary classrooms. Reading Research Quarterly, 54(2), 187–212. https://doi.org/10.1002/rrq.231
    Rogiers, A., Merchie, E., & Van Keer, H. (2020b). Learner profile stability and change over time: the impact of the explicit strategy instruction program “learning light”. The Journal of Educational Research, 1-20. https://doi.org/10.1080/00220671.2019.1711005
    Rogiers, M., Van Ammel, K., Bogaert, R., & Van Keer, H. (2020a). Begrijpend lezen. Instructieprincipe 3: Voorzie in expliciete strategie-instructie. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/12/begrijpend-lezen-instructieprincipe-3-voorzie-in-expliciete-strategie-instructie/
    Rogiers, M., Van Ammel, K., Bogaert, R., & Van Keer, H. (2020a). Begrijpend lezen. Instructieprincipe 3: Voorzie in expliciete strategie-instructie. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/12/begrijpend-lezen-instructieprincipe-3-voorzie-in-expliciete-strategie-instructie/
    Okkinga, M., Van Steensel, R., Van Gelderen, A., & Sleegers, P.(2018b). Effects of reciprocal teaching on reading comprehension of low-achieving adolescents. The importance of specific teacher skills. Journal of Research in Reading, 41(1), 20–41. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12082
    Gobyn, S., Merchie. E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P., & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen. Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR).
    Shanahan, T. (2016). Relationships between reading and writing development. In C. A. MacArthur, S. Graham, & J. Fitzgerald (Eds.), Handbook of Writing Research, 2nd ed. (pp. 194-207). Guilford Press.
    Graham, S., Liu, X., Aitken, A., Ng, C., Bartlett, B., Harris, K., & Holzapfel, J. (2017). Effectiveness of literacy programs balancing reading and writing instruction: A meta-analysis. Reading Research Quarterly, 53(3), 279-304. https://doi.org/10.1002/rrq.194
    Van Gelderen, A.J.S. (2011). Het onderwijs in lezen en schrijven. In A.J.S. van Gelderen & E.J. van Schooten (Red.), Taalonderwijs; een kwestie van ontkavelen. Openbare les in duplo: presentatie van het lectoraat Taalverwerving en Taalontwikkeling bij het Instituut voor Lerarenopleidingen van Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/onderzoek/projecten-en-publicaties/pub/taalonderwijs-een-kwestie-van-ontkavelen/ad65d141-0e8e-448c-8e67-313c7ba4072f/
    Gobyn, S., Merchie. E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P., & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen. Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR).
    Scheltinga, F., Polak, W., Dood, C., Swart, N., Strating, H., Droop, M., Van den Bosch, L., & Segers, E. (2020). Welke jongere is (g)een lezer? De weerstand voorbij... ITTA/UvA, Expertisecentrum Nederlands, Radboud Universiteit. https://expertisecentrumnederlands.nl/uploads/default/w/e/welke-jongere-is-g-een-lezer-405-17-916-final.pdf
    Schiefele, U., Schaffner, E., Möller, J., & Wigfield, A. (2012). Dimensions of reading motivation and their relation to reading behavior and competence. Reading research quarterly, 47(4), 427-463. https://doi.org/10.1002/RRQ.030
    Toste, J. R., Didion, L., Peng, P., Filderman, M. J. & McClelland, A. M. (2020). A meta-analytic review of the relations between motivation and reading achievement for K-12 students. Review of Educational Research, 90, 420-456. https://doi.org/10.3102/0034654320919352
    Van Steensel, R., Van der Sande, L., Bramer, M. W., & Arends, B. P. D. L. (2016). Effecten van leesmotivatie-interventies. Erasmus Universiteit Rotterdam. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Roel-van-Steensel-Reviewstudie_Effecten-van-leesmotivatie-interventies.pdf
    McDaniel, M. A., & Einstein, G. O. (2005). Material appropriate difficulty: a framework for determining when difficulty is desirable for improving learning. In A. F. Healy (Ed.), Experimental cognitive psychology and its applications (pp. 73–85). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10895-006
    Shanahan, T. (2020b). Limiting children to books they can already read. Why it reduces their opportunity to learn. American Educator, 44(2), 13–17, 39-40. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1260247.pdf
    Taalunie. (2019). Effectief onderwijs in begrijpend lezen. Acties voor beter leesbegrip en meer leesmotivatie. https://taalunie.org/feeds/download/actieplan-effectief-onderwijs-in-begrijpend-lezen-5dc14.pdf/Effectief%20onderwijs%20in%20begrijpend%20lezen/original
    Stichting Lezen & ITTA (2014). Leesbevordering en leesvaardigheid in het vmbo: noodzaak en kansen. https://www.lezen.nl/wp-content/uploads/2021/01/Leesbevordering20en20leesvaardigheid20in20het20vmbo.pdf
    Arfé, B., Mason, L., & Fajardo, I. (2018). Simplifying informational text structure for struggling readers. Reading and Writing, 31(9), 2191-2210. https://doi.org/10.1007/s11145-017-9785-6
    Dymock, S. (2007). Comprehension strategy instruction: Teaching narrative text structure awareness. The Reading Teacher, 61(2), 161-167. https://doi.org/10.1598/RT.61.2.6
    Arfé, B., Mason, L., & Fajardo, I. (2018). Simplifying informational text structure for struggling readers. Reading and Writing, 31(9), 2191-2210. https://doi.org/10.1007/s11145-017-9785-6
    Clinton, V., Taylor, T., Bajpayee, S., Davison, M. L., Carlson, S. E., & Seipel, B. (2020). Inferential comprehension differences between narrative and expository texts: a systematic review and meta-analysis. Reading and Writing, 33(9), 2223-2248.
    Quigley, A., & Coleman, R. (2021). Improving literacy in secondary schools: guidance report. Education Endowment Foundation (EEF). https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/guidance-reports/literacy-ks3-ks4
    Education Endowment Foundation (EEF). (2021). Improving literacy in secondary schools. Guidance report.
    Shanahan, T., & Shanahan, C. (2012). What is disciplinary literacy and why does it matter? Topics in Language Disorders, 32, 7-18. https://doi.org/10.1097/TLD.0b013e318244557a
    Stichting Lezen & ITTA (2014). Leesbevordering en leesvaardigheid in het vmbo: noodzaak en kansen. https://www.lezen.nl/wp-content/uploads/2021/01/Leesbevordering20en20leesvaardigheid20in20het20vmbo.pdf
    Kennisrotonde. (2019). Draagt thematisch onderwijs bij aan het behalen van het gewenste taalbeheersingsniveau van leerlingen in groep 4-8 op de domeinen woordenschat, schrijven, spreken, luisteren en taalbeschouwing? (KR.539). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/thematisch-taalonderwijs
    Gobyn, S., Merchie. E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P., & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen. Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR).
    Keuning, J., Swart, N., Scheltinga, F., Gruhn, S., Segers, E. & Verhoeven, L. (2019). Evaluatie en planning van lees-leertrajecten: Een dynamisch perspectief. Cito. https://cito.nl/media/veac14f2/citolab_definitief_eindrapport_dynamisch-perspectief.pdf
    Kennisrotonde. (2020). Welke manier van formatief toetsen geeft het meest valide en betrouwbaar beeld van de leesvaardigheid bij kinderen in het basisonderwijs? (KR.760). https://www.kennisrotonde.nl/sites/kennisrotonde/files/migrate/PDF-voor-website-Kennisrotonde-antwoord-VRAAG-760.pdf
    Kendou, P., Papadopoulos, T. C. & Spanoudis, G. (2012). Processing demands of reading comprehension tests in young readers. Learning and Instruction, 22, 354-367. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2012.02.001

    Afflerbach, P., & Cho, B. Y. (2009). Identifying and describing constructively responsive comprehension strategies in new and traditional forms of reading. In S.E. Israel & G.G. Duffy (Eds.), Handbook of research on reading comprehension (pp. 69-90). Routledge.

    Arfé, B., Mason, L., & Fajardo, I. (2018). Simplifying informational text structure for struggling readers. Reading and Writing, 31(9), 2191-2210. https://doi.org/10.1007/s11145-017-9785-6

    Cho, E., Capin, P., Roberts, G., Roberts, G. J., & Vaughn, S. (2019). Examining sources and mechanisms of reading comprehension difficulties: Comparing English learners and non-English learners within the simple view of reading. Journal of Educational Psychology, 111(6), 982–1000. https://doi.org/10.1037/edu0000332

    Clinton, V., Taylor, T., Bajpayee, S., Davison, M. L., Carlson, S. E., & Seipel, B. (2020). Inferential comprehension differences between narrative and expository texts: a systematic review and meta-analysis. Reading and Writing, 33(9), 2223-2248. https://doi.org/10.1007/s11145-020-10044-2  

    De Leescoalitie (2020). Oproep tot een ambitieus leesoffensief. https://tijdvooreenleesoffensief.nl/wp-content/uploads/2021/02/Manifest-Leesoffensief.pdf

    Droop, M., Van Elsäcker, W., Voeten, R., & Verhoeven, L. (2011). Effecten van de BLIKSEM-aanpak in groep 5 & 6 van het basisonderwijs. Eindverslag. HCO/Expertisecentrum Nederlands. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Rapport-onderzoek-BLIKSEM_eindversie.pdf

    Droop, M., & Verhoeven, L. (2003). Language proficiency and reading ability in first- and second-language learners. Reading Research Quarterly, 38(1), 78–103. https://doi.org/10.1598/RRQ.38.1.4

    Duke, N. K., Pearson, P. D., Strachan, S. L., & Billman, A. K. (2011). Essential elements of fostering and teaching reading comprehension. In S.J. Samuels & A.E. Farstrup (Eds.), What research has to say about reading instruction, 4th edition (pp. 286-314). International Reading Association. https://www.readinghalloffame.org/sites/default/files/03-duke-pearson-strachan-billman.2011_rev_copy.pdf

    Dymock, S. (2007). Comprehension strategy instruction: Teaching narrative text structure awareness. The Reading Teacher, 61(2), 161-167. https://doi.org/10.1598/RT.61.2.6

    Education Endowment Foundation (EEF). (2021). Improving literacy in secondary schools. Guidance report.

    Gobyn, S., Merchie. E., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Versteden, P., Van den Branden, K., Ghesquière, P., & Van Keer, H. (2019). Sleutels voor effectief begrijpend lezen. Inspiratie voor een eigentijdse didactiek in het basisonderwijs. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR).

    Graesser, A. C., Singer, M., & Trabasso, T. (1994). Constructing inferences during narrative text comprehension. Psychological Review, 101, 371-395. https://doi.org/10.1037/0033-295X.101.3.371

    Graham, S., Liu, X., Aitken, A., Ng, C., Bartlett, B., Harris, K., & Holzapfel, J. (2017). Effectiveness of literacy programs balancing reading and writing instruction: A meta-analysis. Reading Research Quarterly, 53(3), 279-304. https://doi.org/10.1002/rrq.194

    Gubbels, J., Netten, A. & Verhoeven, L. (2017). Vijftien jaar leesprestaties in Nederland. PIRLS-2016. Expertisecentrum Nederlands.

    Gubbels, J., Van Langen, A. M. L., Maassen, N. A. M. & Meelissen, M. R. M. (2019). Resultaten PISA-2018 in vogelvlucht. Universiteit Twente. https://doi.org/10.3990/1.9789036549226

    Guthrie, J. T., McGough, K., Bennett, L., & Rice, M. E. (1996). Concept-oriented reading instruction: An integrated curriculum to develop motivations and strategies for reading. In L. Baker, P. Afflerbach & D. Reinking (Eds.), Developing engaged readers in school and home communities (pp. 165-190). Lawrence Erlbaum.

    Helder, A., Van den Broek, P., Van Moort, M., Van den Bosch, L., & De Bruïne, A. (z.d.). Drie factoren die cognitieve processen tijdens begrijpend lezen beïnvloeden. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/08/drie-factoren-die-cognitieve-processen-tijdens-begrijpend-lezen-beinvloeden-deel-3/

    Hirsh-Pasek, K., Adamson, L. B., Bakeman, R., Owen, M. T., Golinkoff, R. M., Pace, A., Yust, P. K., & Suma, K. (2015). The contribution of early communication quality to low-income children's language success. Psychological Science, 26(7), 1071–1083. https://doi.org/10.1177/0956797615581493

    Hoogeveen, M. (2018). Het leesonderwijs in primair en voortgezet onderwijs. Een stand van zaken en curriculaire aanbevelingen. SLO. https://www.slo.nl/publicaties/@4623/leesonderwijs/

    Hu, M., & Nation, P. (2000). Unknown vocabulary density and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 13, 403-430. https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/journal_contribution/Unknown_vocabulary_density_and_reading_comprehension/12560354

    Israel, S. E., & Duffy, G. G. (Eds.). (2014). Handbook of research on reading comprehension. Routledge.

    Kendou, P., Papadopoulos, T. C. & Spanoudis, G. (2012). Processing demands of reading comprehension tests in young readers. Learning and Instruction, 22, 354-367. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2012.02.001

    Kennisrotonde. (2019). Draagt thematisch onderwijs bij aan het behalen van het gewenste taalbeheersingsniveau van leerlingen in groep 4-8 op de domeinen woordenschat, schrijven, spreken, luisteren en taalbeschouwing? (KR.539). https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/thematisch-taalonderwijs

    Kennisrotonde. (2020). Welke manier van formatief toetsen geeft het meest valide en betrouwbaar beeld van de leesvaardigheid bij kinderen in het basisonderwijs? (KR.760). https://www.kennisrotonde.nl/sites/kennisrotonde/files/migrate/PDF-voor-website-Kennisrotonde-antwoord-VRAAG-760.pdf

    Keuning, J., Swart, N., Scheltinga, F., Gruhn, S., Segers, E. & Verhoeven, L. (2019). Evaluatie en planning van lees-leertrajecten: Een dynamisch perspectief. Cito. https://cito.nl/media/veac14f2/citolab_definitief_eindrapport_dynamisch-perspectief.pdf

    Kintsch, W. (1998). Comprehension: A paradigm for cognition. Cambridge University Press.

    Laufer, B., & Ravenhorst-Kalovski, G. C. (2010). Lexical threshold revisited: Lexical text coverage, learners’ vocabulary size and reading comprehension. Reading in a Foreign Language, 22(1), 15-30. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ887873.pdf

    Magnusson, C. G., Roe, A., & Blikstad-Balas, M. (2019). To what extent and how are reading comprehension strategies part of language arts instruction? A study of lower secondary classrooms. Reading Research Quarterly, 54(2), 187–212. https://doi.org/10.1002/rrq.231

    McDaniel, M. A., & Einstein, G. O. (2005). Material appropriate difficulty: a framework for determining when difficulty is desirable for improving learning. In A. F. Healy (Ed.), Experimental cognitive psychology and its applications (pp. 73–85). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10895-006

    Merchie, E., Gobyn, S., De Bruyne, E., De Smedt, F., Schiepers, M., Vanbuel, M., Ghesquière, P., Van den Branden, K., & Van Keer, H. (2019). Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie. Vlaamse Onderwijsraad. https://biblio.ugent.be/publication/8632062/file/8632071

    Muijselaar, M.M.L., Swart, N.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., Verhoeven, L., & De Jong, P.F. (2017). Developmental relations between reading comprehension and reading strategies. Scientific Studies of Reading, 21(3), 194–209. https://doi.org/10.1080/10888438.2017.1278763

    National Reading Panel (2000). Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific literature on reading and its implications for reading instruction. National Institute of Child Health and Human Development. https://www.nichd.nih.gov/sites/default/files/publications/pubs/nrp/Documents/report.pdf

    OECD. (2019). PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. PISA, OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/b25efab8-en.   

    Okkinga, M., Van Steensel, R., Van Gelderen, A., Van Schooten, E., Sleegers, P., & Arends, L. (2018a). Effectiveness of reading-strategy interventions in whole classrooms: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 30(4), 1215-1239. https://doi.org/10.1007/s10648-018-9445-7

    Okkinga, M., Van Steensel, R., Van Gelderen, A., & Sleegers, P.(2018b). Effects of reciprocal teaching on reading comprehension of low-achieving adolescents. The importance of specific teacher skills. Journal of Research in Reading, 41(1), 20–41. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12082

    Ouellette, G., & Beers, A. (2010). A not-so-simple view of reading: How oral vocabulary and visual-word recognition complicate the story. Reading and Writing: An Interdisciplinary Journal, 23, 189–208. https://doi.org/10.1007/s11145-008-9159-1

    Perfetti, C. A. (1992). The representation problem in reading acquisition. In P. B. Gough, L. C. Ehri, & R. Treiman (Eds.), Reading acquisition (pp. 145–174). Lawrence Erlbaum.

    Perfetti, C. A. (1998). Two basic questions about reading and learning to read. In P. Reitsma, & L. Verhoeven (Eds.), Problems and interventions in literacy development (pp. 15–48). Kluwer Academic Publishers.

    Perfetti, C., & Stafura, J. (2014). Word knowledge in a theory of reading comprehension. Scientific Studies of Reading, 18, 22–37. https://doi.org/10.1080/10888438.2013.827687

    Prichard, C., & Matsumoto, Y. (2011). The effect of lexical coverage and dictionary use on L2 reading comprehension. The Reading Matrix, 11(3), 207-225. http://www.readingmatrix.com/articles/september_2011/prichard_matsumoto.pdf

    Quigley, A., & Coleman, R. (2021). Improving literacy in secondary schools: guidance report. Education Endowment Foundation (EEF). https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/guidance-reports/literacy-ks3-ks4

    Rand Reading Study Group. (2002). Reading for understanding. Toward an R&D program in reading comprehension. https://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR1465.html

    Recht, D. R., & Leslie, L. (1988). Effect of prior knowledge on good and poor readers' memory of text. Journal of Educational Psychology, 80(1), 16-20. https://doi.org/10.1037/0022-0663.80.1.16

    Rogiers, M., Van Ammel, K., Bogaert, R., & Van Keer, H. (2020a). Begrijpend lezen. Instructieprincipe 3: Voorzie in expliciete strategie-instructie. Didactiek Nederlands – Handboek. https://didactieknederlands.nl/handboek/2020/12/begrijpend-lezen-instructieprincipe-3-voorzie-in-expliciete-strategie-instructie/

    Rogiers, A., Merchie, E., & Van Keer, H. (2020b). Learner profile stability and change over time: the impact of the explicit strategy instruction program “learning light”. The Journal of Educational Research, 1-20. https://doi.org/10.1080/00220671.2019.1711005

    Rowe M. L. (2012). A longitudinal investigation of the role of quantity and quality of child-directed speech in vocabulary development. Child Development, 83(5), 1762–1774. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2012.01805.x

    Scheltinga, F., Polak, W., Dood, C., Swart, N., Strating, H., Droop, M., Van den Bosch, L., & Segers, E. (2020). Welke jongere is (g)een lezer? De weerstand voorbij... ITTA/UvA, Expertisecentrum Nederlands, Radboud Universiteit. https://expertisecentrumnederlands.nl/uploads/default/w/e/welke-jongere-is-g-een-lezer-405-17-916-final.pdf

    Schiefele, U., Schaffner, E., Möller, J., & Wigfield, A. (2012). Dimensions of reading motivation and their relation to reading behavior and competence. Reading Research Quarterly, 47(4), 427-463. https://ila.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/RRQ.030

    Shanahan, T. (2016). Relationships between reading and writing development. In C. A. MacArthur, S. Graham, & J. Fitzgerald (Eds.), Handbook of Writing Research, 2nd ed. (pp. 194-207). Guilford Press.

    Shanahan, T. (2020). Limiting children to books they can already read. Why it reduces their opportunity to learn. American Educator, 44(2), 13–17, 39-40. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1260247.pdf

    Shanahan, T., & Shanahan, C. (2012). What is disciplinary literacy and why does it matter? Topics in Language Disorders, 32, 7-18. https://doi.org/10.1097/TLD.0b013e318244557a

    Stichting Lezen & ITTA (2014). Leesbevordering en leesvaardigheid in het vmbo: noodzaak en kansen. https://www.lezen.nl/wp-content/uploads/2021/01/Leesbevordering20en20leesvaardigheid20in20het20vmbo.pdf

    Swart, N.M., Muijselaar, M.M.L., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017a). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing 30, 489–507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0

    Swart, N.M., Muijselaar, M.M., Steenbeek-Planting, E.G., Droop, M., De Jong, P.F., & Verhoeven, L. (2017b). Cognitive precursors of the developmental relation between lexical quality and reading comprehension in the intermediate elementary grades. Learning and Individual Differences, 59, 43-54. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2017.08.009

    Sun, Y., Wang, J., Dong, Y., Zheng, H., Yang, J., Zhao, Y., & Dong, W. (2021). The relationship between reading strategy and reading comprehension: A meta-analysis. Frontiers in Psychology, 12, 635289. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.635289

    Taalunie. (2019). Effectief onderwijs in begrijpend lezen. Acties voor beter leesbegrip en meer leesmotivatie. https://taalunie.org/feeds/download/actieplan-effectief-onderwijs-in-begrijpend-lezen-5dc14.pdf/Effectief%20onderwijs%20in%20begrijpend%20lezen/original

    Tannenbaum, K. R., Torgeson, J. K., & Wagner, R. K. (2006). Relationships between word knowledge and reading comprehension in third-grade children. Scientific Studies of Reading, 10, 381–398. https://doi.org/10.1207/s1532799xssr1004_3

    Toste, J. R., Didion, L., Peng, P., Filderman, M. J. & McClelland, A. M. (2020). A meta-analytic review of the relations between motivation and reading achievement for K-12 students. Review of Educational Research, 90, 420-456. https://doi.org/10.3102/0034654320919352

    Van de Mortel, K. (2021). Dit is de essentie van verdiepend lezen. https://www.onderwijsadviseurs.com/post/dit-is-de-essentie-van-verdiepend-lezen.

    Van den Broek, P. W., Lorch, E. P., & Thurlow, R. (1996). Children’s and adults’ memory for television stories: The role of causal factors, story-grammar categories, and hierarchical level. Child Development, 67(6), 3010-3028. https://doi.org/10.2307/1131764

    Van Gelderen, A.J.S. (2011). Het onderwijs in lezen en schrijven. In A.J.S. van Gelderen & E.J. van Schooten (Red.), Taalonderwijs; een kwestie van ontkavelen. Openbare les in duplo: presentatie van het lectoraat Taalverwerving en Taalontwikkeling bij het Instituut voor Lerarenopleidingen van Hogeschool Rotterdam. https://www.hogeschoolrotterdam.nl/onderzoek/projecten-en-publicaties/pub/taalonderwijs-een-kwestie-van-ontkavelen/ad65d141-0e8e-448c-8e67-313c7ba4072f/

    Van Keer, H. (2004). Fostering reading comprehension in fifth grade by explicit instruction in reading strategies and peer tutoring. British Journal of Educational Psychology, 74, 37-70. https://doi.org/10.1348/000709904322848815

    Van Moort, M. L., Jolles, D. D., Koornneef, A., & Van den Broek, P. (2020). What you read versus what you know: Neural correlates of accessing context information and background knowledge in constructing a mental representation during reading. Journal of Experimental Psychology: General, 149(11), 2084–2101. https://doi.org/10.1037/xge0000764

    Van Steensel, R., Van der Sande, L., Bramer, M. W., & Arends, B. P. D. L. (2016). Effecten van leesmotivatie-interventies. Erasmus Universiteit Rotterdam. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Roel-van-Steensel-Reviewstudie_Effecten-van-leesmotivatie-interventies.pdf

    Verhoeven, L., & Van Leeuwe, J. (2008). Prediction of the development of reading comprehension: A longitudinal study. Applied Cognitive Psychology, 22, 407–423. https://doi.org/10.1002/acp.1414

    Volledige referentie: Swart, N. & Stoep, J. (2022). Begrijpend lezen: samenhang tussen kennis, vaardigheden en context. Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van www.onderwijskennis.nl/node/1905

    Korte verwijzing in de tekst: (Swart & Stoep, 2022.)

    Meer informatie: bekijk de disclaimer.

    Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.

    Bijdrage van

    Nicole Swart

    Nicole Swart

    Senior onderzoeker

    Expertisecentrum Nederlands

    Judith Stoep

    Judith Stoep

    Senior onderzoeker / docent-onderzoeker

    Radboud Universiteit

    Expertisecentrum Nederlands

    Mogen we je iets vragen?

    Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
    Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
    In welke onderwijssector werk je?

    Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

    Privacyverklaring

    Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

    Gerelateerd in de kennisbank

    • Handvat

      Vijf sleutels voor effectief begrijpend lezen

      po

      Vijf belangrijke didactische sleutels voor begrijpend lezen toegelicht met voorbeelden, een schoolportret en implementatievraagstukken.

      Download van de Vlaamse Onderwijsraad
    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      Cijfers en meningen over lezen in Nederland

      po vo mbo

      Uit deze verkenning voor de Onderwijsraad onder leraren, leerlingen en ouders blijkt dat er nog veel gedaan kan worden om de leesomgeving stimulerender te maken.

      Download van Onderwijsraad
    • Handvat

      LEES!: Een oproep tot een leesoffensief

      po vo

      Een oproep van de Onderwijsraad tot een leesoffensief: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid, zorg voor een rijk leesaanbod en breng een leescultuur tot stand. Voor het Rijk, gemeenten en...

      Lees verder bij Onderwijsraad