Op bezoek in de plus-klus klas: hier is ruimte om anders te denken

Het Ruimtestation is een lokaal waar leerlingen, die tijdens de reguliere lessen uitdaging missen, aan hun eigen project werken. In dit praktijkvoorbeeld lees je wat er in het Ruimtestation gebeurt, hoe het in verband staat met gepersonaliseerd leren en welke positieve effecten Guido bij zijn leerlingen ziet. 

Het ontstaan van het Ruimtestation

Toen Guido Lacet zeventien jaar geleden op de St. Willibrordusschool begon, maakte hij al snel kennis met de ‘gangleerlingen’. Dit waren begaafde leerlingen die vaak zonder instructie met een werkblad met uitdagend werk op de gang werkten. Zij zouden zogenaamd geen instructie nodig hebben, iets waar Guido het niet mee eens was. Hij nam de leerlingen met hem mee naar zijn lokaal en bood hen daar de uitdaging die meer aansloot bij hun behoefte. Na twee jaar uitproberen, volgde Guido een opleiding. Deze opleiding gaf hem wetenschappelijke inzichten om in de plus-klus klas toe te passen en zijn idee zo tot een hoger niveau te brengen. 

Dit was het begin van de plus klas, en later de plus-klus klas, beter bekend als het Ruimtestation. In deze klas, waar de leerlingen elke dinsdag naartoe gaan, draait het om de interesses en talenten van de leerlingen. Het enthousiasme van Guido speelt een grote rol in het succes van de klas. “Als ik met de leerlingen in de plus-klus klas bezig ben, ga ik aan.”

Een kijkje in het Ruimtestation 

Wanneer je binnenkomt in het rijk ingerichte lokaal van het Ruimtestation, zie je leerlingen uit verschillende leerjaren aan hun eigen projecten werken. Sommige leerlingen zijn zelfstandig bezig en anderen werken in groepjes samen. Ook het soort werk verschilt. Zo zagen en solderen twee leerlingen uit de klus klas hun eigen knikkerbaan. Deze leerlingen vinden het soms lastig om tijdens de reguliere lessen volledig mee te doen en willen liever iets praktisch doen. Hier in het Ruimtestation krijgen zij de ruimte om met hun handen bezig te zijn en hun talenten op die manier verder te ontwikkelen. Ondertussen dagen leerlingen in de plus klas zichzelf en elkaar op praktisch en cognitief vlak uit. Twee jongens bouwen bijvoorbeeld een verticaal transportmiddel voor de techniekwedstrijd. Zij zijn druk in de weer met magneten om zo een transportmiddel naar een ruimtestation te maken. 

De manier van werken in het Ruimtestation is gebaseerd op de taxonomie van Bloom (Krathwohl, 2002). Krathwohl, D. R. (2002). A revision of Bloom’s Taxonomy: An Overview. Theory Into Practice, 41(4), 212–218. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4104_2
 Dit model deelt zes kennisniveaus in, waarbij elk niveau moeilijker wordt. Vervolgens is dit model vertaald naar de ontwerp- & ontdekcirkels. De leerling start vanuit de verwonderingsfase, en dus de interesse. Vanuit de verwondering verkent de leerling het onderwerp verder, zet en voert hij of zij dit plan uit om uiteindelijk de gemaakte conclusie te presenteren. In het begin van dit proces heeft Guido een grote rol. Door te modelen en daarbij hardop over alle stappen na te denken, nemen de leerlingen deze denkwijze over. Zij kunnen zo steeds beter zelf de stappen uitvoeren, waardoor Guido een meer coachende rol heeft.

Door de begeleiding van Guido doorloopt een leerling de ontwerp- en ontdekcirkels. De leerlingen zijn zelfstandig aan het werk en weten snel wat ze moeten doen, maar krijgen ook begeleiding als ze die nodig hebben. Guido loopt door de klas en instrueert leerlingen individueel of in groepjes. Het ene moment legt hij aan een aantal groep 8 leerlingen uit hoe het assenstelsel in elkaar zit en vervolgens begeleidt hij twee kleuters bij het bouwen van een kerststal van hout.

Samen leren is ook een belangrijk component van het Ruimtestation. Onderzoek toont immers aan dat het leren wordt bevorderd door interactie met anderen (Prain et al., 2013; Prain, V., Cox, P., Deed, C., Dorman, J., Edwards, D., Farrelly, C., Keeffe, M., Lovejoy, V., Mow, L., Sellings, B., Waldrip, B., & Yager, Z. (2013). Personalised learning: lessons to be learnt. British Educational Research Journal, 39(4), 1-23. https://doi.org/10.1080/01411926.2012.669747
 Russell & Riley, 2011; Russell, V., & Riley, T. (2011). Personalised learning in secondary schools: Gifted education leading the way. Applied Physics Express, 16(1). https://doi.org/10.21307/APEX-2011-005
 Volman, 2019). Volman, M. L. L. (2019). Pleidooi voor een onderwijskundige visie op gepersonaliseerd leren. Pedagogische Studiën, 96, 64-75. https://www.pedagogischestudien.nl/search?identifier=5f6f1259-b847-43c3-b9a8-fd7097f868b8
 Niet alleen Guido helpt de leerlingen, maar de leerlingen helpen elkaar ook onderling. Wanneer Guido ergens anders instructie geeft, wachten de leerlingen niet totdat Guido terug is, maar vragen ze elkaar om hulp. Ook hier kijken ze naar elkaars talenten. 

Een voorbeeld van samen leren gaat over een meisje dat aangaf niet veel met techniek te hebben. Toch daagde Guido haar uit om samen met een aantal jongens een techniekopdracht te doen. Deze jongens liepen namelijk vast doordat zij op de details bleven hangen. Het meisje daarentegen had het talent dat zij niet alleen goed op de details lette, maar ook het overzicht kon bewaren. Zo was zij een fijne aanvulling op de groep jongens en ontdekte ze dat techniek toch best wel leuk is. Er was dus echt sprake van samenwerkend leren binnen de groep. 

De leerling centraal

Het Ruimtestation is een voorbeeld van gepersonaliseerd leren. De leerlingen kunnen hun interesses en talenten bij het leren gebruiken, waarbij de leerlingen veel eigenaarschap over hun eigen leerproces hebben doordat er ruimte voor zelfregie is (Bray & McClaskey, 2013; Bray, B., & McClaskey, K. (2013). Personalization vs. differentiation vs. individualization. http://kathleenmcclaskey.com/personalization-vs-differentiation-vs-individualization-chart/
 FitzGerald et al., 2018). FitzGerald, E., Jones, A., Kucirkova, N., & Scanlon, E. (2018). A literature synthesis of personalised technology enhanced learning: what works and why. Research in Learning Technology, 26. https://doi.org/10.25304/rlt.v26.2095
 Soms vinden leerlingen het lastig om te bedenken wat hun interesses zijn. Het is hierbij belangrijk om de beginsituatie van de leerling vast te stellen. Guido probeert de leerling te enthousiasmeren door hardop te denken, zijn zintuigen te gebruiken en verschillende vragen te stellen. “Door zelf een houding in te nemen dat het een groot avontuur is, werkt het enthousiasme aanstekelijk en willen de leerlingen zelf alles ontdekken.”

Lees ook | Gepersonaliseerd leren: regie over je eigen leren

Alle leerlingen werken aan projecten die bij hun eigen interesses passen. Zo vertelt een meisje uit groep 5 over haar droom om kinderarts te worden. Vanuit haar interesse in dit vakgebied, heeft ze samen met Guido besloten om een legpuzzel over het menselijk lichaam te maken. Ze gaat online op onderzoek uit om erachter te komen welke lichaamsdelen er allemaal zijn. Met de hulp van Guido stelt ze haar eigen leerdoelen en planning op en samen evalueren ze tijdens het leerproces op deze planning en leerdoelen. Op deze manier zijn de leerlingen mede-eigenaar van hun leerproces, wat een positieve invloed op de motivatie, zelfregulatie en de cognitieve leerprestaties van de leerlingen heeft (Kester et al., 2018). Kester, L., Cviko, A., Janssen, C., De Jonge, M. O., Louws, M. L., Nouwens, S., Paas, T., Van der Ven, F., Admiraal, W., Post, L., Lockhorst, D., Buynsters, M., & Damstra, G. (2018). Docent en leerling aan het stuur: Onderzoek naar leren op maat met ict. Landelijk onderzoek Doorbraak Onderwijs & ICT. Universiteit Utrecht/Universiteit Leiden/Oberon. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Doorbraakproject-Onderwijs-ICT_Eindrapport.pdf
 

Wat levert het op?

Leerlingen die uitdaging op praktisch of cognitief vlak missen, kunnen worden geselecteerd voor het Ruimtestation. Het Ruimtestation moet echt bij een leerling passen. Leerlingen worden soms uit hun comfortzone gehaald, omdat dat juist ervoor kan zorgen dat zij hun talent ontdekken. Dit kan voor sommige leerlingen lastig zijn, waardoor zij juist dichtslaan. 

Wanneer het Ruimtestation bij de leerling past, zien de reguliere leraren vaak veel positieve gevolgen in hun klas. Leerlingen die erg gesloten waren en moeite hadden met sociale vaardigheden, praten nu vol enthousiasme. Daarnaast zijn leerlingen volgens Guido en andere leraren gemotiveerder om naar school te gaan. 

Ook het eigenaarschap dat de leerlingen in het Ruimtestation ervaren, heeft positieve gevolgen. Door samen met de leraar het leerproces te doorlopen, verbeteren de leerprestaties, motivatie en zelfregulatie van de leerlingen (Kester et al., 2018). Kester, L., Cviko, A., Janssen, C., De Jonge, M. O., Louws, M. L., Nouwens, S., Paas, T., Van der Ven, F., Admiraal, W., Post, L., Lockhorst, D., Buynsters, M., & Damstra, G. (2018). Docent en leerling aan het stuur: Onderzoek naar leren op maat met ict. Landelijk onderzoek Doorbraak Onderwijs & ICT. Universiteit Utrecht/Universiteit Leiden/Oberon. https://www.nro.nl/sites/nro/files/migrate/Doorbraakproject-Onderwijs-ICT_Eindrapport.pdf
 Zelfregulatie vaardigheden zijn vaardigheden om het eigen denken en handelen te organiseren, sturen en controleren. Het stapsgewijs afbouwen van de begeleiding stimuleert eveneens de zelfregulatie van leerlingen (Khaled, 2014; Khaled, A. (2014). Innovations in hands-on simulations for competence development: Authenticity and ownership of learning and their effects on student learning in secondary and higher vocational education [Proefschrift]. Wageningen University & Research. https://edepot.wur.nl/315818
 Marquenie et al., 2014). Marquenie, E., Opsteen, J., Ten Brummelhuis, A., & Van der Waals, J. (2014). Elk talent een kans. Verkenning van gepersonaliseerd leren met ict. Schoolinfo & VO-Raad.
 Leerlingen zijn mede-eigenaar van hun eigen leerproces en de verantwoordelijkheid ligt ook steeds meer bij hen. 

Guido krijgt regelmatig positieve feedback over de leerlingen terug wanneer zij naar het voortgezet onderwijs gaan. Zij passen zich makkelijker aan de nieuwe manier van werken aan. De intrinsieke motivatie om te leren is hoger dan die van hun klasgenoten, doordat zij in de plus-klus klas al veel vanuit hun eigen interesses hebben gewerkt. Bovendien zijn de zelfregulerende vaardigheden vaak al een stuk beter ontwikkeld. De leerlingen kunnen hierdoor al goed hun werk inplannen, wat een belangrijke vaardigheid in het voortgezet onderwijs is. Lees hier het antwoord van de Kennisrotonde over de invloed van de plusklas op het zelfregulerend leren van begaafde leerlingen.

Het succes van de plus-klus klas verspreidt zich ook in de school. Het schoolteam heeft geconstateerd dat ze alle leerlingen de ervaringen van het Ruimtestation gunnen. Om die reden werken ze in de hele school met thema's, waarbij ze aspecten uit het Ruimtestation toepassen. Zo leren leerlingen van, door en met elkaar. Het motto hierbij is: "Ruimte om te leren", wat weer verwijst naar het Ruimtestation. 

Tot slot wijst Guido nog op een belangrijk punt. “In het Ruimtestation is er ruimte om anders te denken.” Leerlingen stellen vaak ‘waarom’ vragen. Waarom is dit zo? Waarom zou ik rekenen moeten leren, wat heb ik eraan? Vaak worden deze vragen wat aan de kant geschoven. In het Ruimtestation gaan de leerlingen juist op zoek naar de antwoorden op deze vragen. Er wordt goed ingespeeld op de verwondering van de leerlingen. Daaruit volgen vaak hele onderzoeken met interessante vragen. Daar leren zowel de leerlingen als Guido zelf weer van alles van.