Leermiddelen kiezen

Een goed leermiddel helpt je om richting te geven aan je onderwijs. Het laat zien welke routes je kunt nemen om de leerdoelen te behalen. Maar leermiddelen kiezen is niet zo eenvoudig, er komt veel bij kijken. Zo wil je als school graag een leermiddel dat past bij de onderwijsvisie. En je zoekt een methode die is gebaseerd op bewezen, effectieve principes. Waar moet je dan op letten? In dit artikel lees je welke criteria richting kunnen geven bij de beoordeling van de kwaliteit van leermiddelen. En vervolgens hoe je het proces kunt inrichten om een onderbouwde keuze te maken.

Kennis en visie als basis 

Relevante kennis en de onderwijsvisie vormen de basis voor een doordacht keuzeproces (Van Dam et al., 2022). Van Dam, B., Notermans, M., & Vlieg, M. (2022). Stimuleren implementatie digitale leermiddelen in het primair en voortgezet onderwijs op basis van gedragsinzichten. Ministerie van OCW.
 Vanuit die kennis en visie kun je criteria vaststellen en een proces inrichten om tot een onderbouwde keuze te komen. Het kiezen van leermiddelen is immers niet niks. Jij, je collega’s en je leerlingen moeten er jaren mee werken. Daarom wil je een goed doordachte keuze maken. Een nieuw leermiddel kan er prachtig uitzien, maar dat hoeft niet te betekenen dat het voldoet aan de door jullie vastgestelde criteria.  

Criteria die bijdragen aan een effectief leerproces

Om een weloverwogen keuze te maken voor een leermiddel, wil je eerst weten welke criteria daadwerkelijk bijdragen aan een effectief leerproces. Hieronder vind je een aantal op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde uitkomsten. Hiermee kun je de kwaliteit van leermiddelen beter beoordelen en baseer je je oordeel niet alleen op intuïtie.

Effectieve didactische strategieën

Didactische strategieën helpen leerlingen om te leren. Hieronder staan enkele belangrijke didactische strategieën die je graag in een leermiddel terugziet:

• Voorkennis van leerlingen activeren | Door voorkennis te activeren kunnen leerlingen de nieuwe informatie beter koppelen aan de al aanwezige kennis, wat een sterke didactische strategie is (Dochy, 1993; Dochy, F. (1993). De invloed van voorkennis op het leerresultaat en het leerproces. In W. Tomic, & P. Span (Eds.) Onderwijspsychologie: Beïnvloeding, verloop en resultaten van leerprocessen. Lemma
   Marzano, 1998). Marzano, R.J. (1998). A Theory-Based Meta-Analysis of Research on Instruction. Office of Educational Research and Improvement. ERIC - ED427087 - A Theory-Based Meta-Analysis of Research on Instruction., 1998-Dec
   Voorkennis is een goede voorspeller van studiesucces (Simonsmeier et al., 2022). Simonsmeier, B. A., Flaig, M., Deiglmayr, A., Schalk, L., & Schneider, M. (2022). Domain-specific prior knowledge and learning: A meta-analysis. Educational Psychologist, 57(1), 31–54. https://doi.org/10.1080/00461520.2021.1939700
  
• Werkvormen met diepgaande feedback | Het is belangrijk dat feedback laat zien waarom iets goed of fout is (Surma et al., 2019). Surma, T., Vanhoyweghen, K., Sluijsmans, D., Camp, G., Muijs, D., & Kirschner, P. A. (2019). Wijze lessen: Twaalf bouwstenen voor effectieve didactiek. Ten Brink Uitgevers.
   Als computersoftware bijvoorbeeld alleen aangeeft of een antwoord goed of fout is, werkt dat trial and error-gedrag in de hand: de leerling blijft net zo lang gokken tot het antwoord juist is. Het werkt beter als de software feedback geeft in de vorm van hints en verklaringen waarom een antwoord goed of fout is (Hattie & Timperley, 2007). Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112. https://doi.org/10.3102/003465430298487
  
• Expliciete instructie | Expliciete instructie kunnen het leerproces van leerlingen effectief ondersteunen, vooral als het gaat om basisvaardigheden. Dit geldt voor zowel begrijpend lezen (Rice & Wijekumar, 2024) Rice, M., & Wijekumar, K. (2024). Inference skills for reading: A meta-analysis of instructional practices. Journal of Educational Psychology, 116(4), 569–589. https://doi.org/10.1037/edu0000855
   als rekenen-wiskunde (Lein et al., 2020). Lein, A. E., Jitendra, A. K., & Harwell, M. R. (2020). Effectiveness of mathematical word problem solving interventions for students with learning disabilities and/or mathematics difficulties: A meta-analysis. Journal of Educational Psychology, 112(7), 1388–1408. https://doi.org/10.1037/edu0000453
   Ook voor leerlingen met specifieke ondersteuningsbehoeften is expliciete instructie effectief, blijkt uit onderzoek onder leerlingen met taal-gerelateerde leerproblemen zoals dyslexie (Shanahan, 2021; Shanahan, T. (2021). A review of the evidence on tier 1 instruction for readers with dyslexia. Reading Research Quarterly, 58(2), 268–284. https://doi.org/10.1002/rrq.438
   Therrien et al., 2020). Therrien, W. J., Cook, B. G., & Cook, L. (2020). Utilizing meta‐analyses to guide practice: A primer. Learning Disabilities Research & Practice, 35(3), 111–117. https://doi.org/10.1111/ldrp.122
   Bekijk het artikel Expliciete instructie inzetten voor meer informatie over expliciete instructie.
• Oefenstrategieën | Je eigen kennis testen waarbij je eerder bestudeerde informatie actief ophaalt uit je langetermijngeheugen (retrieval practice), gespreid oefenen waarbij je de oefentijd verdeelt over meerdere oefensessies (distributed practice) en afwisselend oefenen met opgaven die betrekking hebben op verschillende maar gerelateerde concepten en procedures (interleaved practice) verhogen de leerresultaten (Surma et al., 2019; Surma, T., Vanhoyweghen, K., Sluijsmans, D., Camp, G., Muijs, D., & Kirschner, P. A. (2019). Wijze lessen: Twaalf bouwstenen voor effectieve didactiek. Ten Brink Uitgevers.
   Ruitenberg, 2025). Ruitenburg, S.K. (2025). Practice made perfect effectiveness of retrieval practice, distributed practice, and interleaved practice for mathematics education in authentic school classrooms. [Proefschrift, Open Universiteit]. https://doi.org/10.71583/20251003sr
   Bij wiskunde hebben leerlingen het meeste baat bij deze oefenstrategieën als zij voldoende voorkennis hebben (Ruitenberg, 2025). Ruitenburg, S.K. (2025). Practice made perfect effectiveness of retrieval practice, distributed practice, and interleaved practice for mathematics education in authentic school classrooms. [Proefschrift, Open Universiteit]. https://doi.org/10.71583/20251003sr
   

Werkgeheugen niet overbelasten

Om te kunnen leren is het belangrijk dat het werkgeheugen van leerlingen niet onnodig wordt belast (Mayer & Moreno, 2003). Mayer, R.E., & Moreno, R. (2003). Nine Ways to Reduce Cognitive Load in Multimedia Learning. Educational Psychologist, 38(1), 43–52. https://doi.org/10.1207/S15326985EP3801_6
 De volgende kenmerken dragen hieraan bij:

• Een rustige en overzichtelijk vormgeving | Leerlingen mogen niet worden afgeleid door onnodige informatie in de vorm van beelden en teksten. Illustraties die vooral decoratief zijn, belemmeren het leerproces eerder dan dat ze het bevorderen (Carney & Levin, 2002). Carney, R. N., & Levin, J. R. (2002). Pictorial illustrations still improve students’ learning from text. Educational Psychology Review, 14(1), 5–26. https://doi.org/10.1023/A:1013176309260
  
• Verschillende zintuigen aanspreken | Informatie die via verschillende zintuigen binnenkomt, bijvoorbeeld via beeld (visueel) en gesproken tekst (auditief), beklijft beter dan wanneer leerlingen de informatie via één zintuig moeten verwerken. Het kost leerlingen meer moeite om informatie te begrijpen als tekst en beeld (beide visueel) tegelijk worden aangeboden (Noetel et al., 2022).  Noetel, M., Griffith, S., Delaney, O., Harris, N. R., Sanders, T., Parker, P., del Pozo Cruz, B., & Lonsdale, C. (2022). Multimedia design for learning: An overview of reviews with meta-meta-analysis. Review of Educational Research, 92(3), 413–454. https://doi.org/10.3102/00346543211052329
  
• Gestructureerde leerteksten | Leerteksten zijn belangrijke leerbronnen (Kooiker-den Boer et al., 2023). Kooiker-den Boer, H., Sanders, T., & Evers-Vermeul, J. (2023) Teaching text structure in science education: What opportunities do textbooks offer? Dutch Journal of Applied Linguistics, 12(1), 1–38. https://doi.org/10.51751/dujal11325
   Ze moeten goed gestructureerd zijn, omdat dit bijdraagt aan tekstbegrip. Ook het gebruik van verbindingswoorden helpt leerlingen om een tekst te begrijpen (Land, 2009). Land, J. (2009). Zwakke lezers, sterke teksten? Effecten van tekst- en lezerskenmerken op het tekstbegrip en de tekstwaardering van vmbo-leerlingen. [Proefschrift, Universiteit Utrecht]. Zwakke lezers, sterke teksten? effecten van tekst- en lezerskenmerken op het tekstbegrip en de tekstwaardering van vmbo-leerlingen - Utrecht University
   Daarnaast blijkt dat lezen van papier begrijpend lezen kan bevorderen, en afleiding tijdens het lezen kan verminderen (Altamura et al., 2023; Altamura, L., Vargas, C., & Salmerón, L. (2023). Do new forms of reading pay off? A meta-analysis on the relationship between leisure digital reading habits and text comprehension. Review of Educational Research, 95(1), 53­–88. https://doi.org/10.3102/00346543231216463
   Bakker, 2024). Bakker, N.J. (2024). Digitaal lezen, anders lezen? De technologische lees(r)evolutie in empirisch perspectief. [Proefschrift, Vrije Universiteit Amsterdam]. https://doi.org/10.5463/thesis.483
   

Manier van differentiëren 

Bij differentiëren houd je rekening met verschillen tussen leerlingen. Beoordeel of het gekozen leermiddel differentieert in verschillende vormen van instructie, bijvoorbeeld door verschillende soorten leer- en oplossingsstrategieën aan te bieden. Denk ook aan gevarieerde opdrachten, tekstsoorten, verschillende contexten en voorbeelden (Puzio et al., 2020). Puzio, K., Colby, G.T., & Algeo-Nichols, D. (2020). Differentiated literacy instruction: Boondoggle or best practice? Review of Educational Research, 90(4), 459–498. https://doi.org/10.3102/0034654320933536
 

Niet alle vormen van differentiatie werken even goed, zeker niet voor leerlingen die (veel) minder goed presteren op bepaalde gebieden (Deunk et al., 2018). Deunk, M.I., Smale-Jacobse, A.E., de Boer, H., Doolaard, S., & Bosker, R.J. (2018). Effective differentiation practices: A systematic review and meta-analysis of studies on the cognitive effects of differentiation practices in primary education. Educational Research Review, 24(1), 31–54. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2018.02.002
 Zo kan differentiatie waarbij de leraar leerlingen indeelt naar niveau, stigmatiserend werken. En zit een leerling eenmaal in een bepaald groepje, dan is het moeilijk daar weer uit te komen (Van Zanten, 2020). Van Zanten, M. (2020). Leeraanbod en leerondersteuning in Nederlandse Reken-wiskundemethodes. [Proefschrift, Universiteit Utrecht]. 2020_zanten_proefschrift_opportunies_to_learn.pdf
 Wees daar bedacht op als je een leermiddel uitkiest. 

Als je op zoek bent naar een adaptieve leeromgeving, wees dan kritisch op de soort adaptiviteit. Als de moeilijkheidsgraad van de opdrachten aangepast kan worden aan het niveau van de leerlingen, dan vergroot je vooral de kans op afschaling door steeds naar beneden aan te passen. Hierdoor neemt de kans toe dat leerlingen steeds verder onder hun niveau gaan presteren. Ook niveauverschillen tussen leerlingen en kansenongelijkheid worden hierdoor groter (Van Halem et al., 2017). Van Halem, N., van Klaveren, C., & Cornelisz, I. (2017). Oefent een leerling meer door niveaudifferentiatie? Het effect van data-gestuurde differentiatie op leerinspanning en de rol van eerder behaalde cijfers. Pedagogische Studiën, 94(3), 182–194. https://pedagogischestudien.nl/article/view/14086
 

Misverstanden over leermiddelen 

Als leraar kun je het verschil maken door goed op de hoogte te zijn van criteria die ertoe doen bij het leerproces en criteria die een effectief leerproces juist kunnen belemmeren. Zo is het bijvoorbeeld een wijdverbreid misverstand dat leermiddelen er vooral aantrekkelijk uit moeten zien. Een aantrekkelijk uiterlijk kan het werkgeheugen zelfs onnodig belasten (Mayer & Moreno, 2003). Mayer, R.E., & Moreno, R. (2003). Nine Ways to Reduce Cognitive Load in Multimedia Learning. Educational Psychologist, 38(1), 43–52. https://doi.org/10.1207/S15326985EP3801_6
 Ook zorgen aantrekkelijke leermiddelen er niet voor dat leerlingen met meer aandacht en beter leren.
In onderstaand overzicht vind je de criteria die op basis van kennis uit onderzoek wel en niet bijdragen aan een effectief leerproces.

Het keuzeproces vormgeven

Het proces van leermiddelen kiezen kun je indelen in verschillende stappen (Van Dam et al., 2022; Van Dam, B., Notermans, M., & Vlieg, M. (2022). Stimuleren implementatie digitale leermiddelen in het primair en voortgezet onderwijs op basis van gedragsinzichten. Ministerie van OCW.
 Vandommele & Loman, 2018). Vandommele, G. & Loman, J. (2018). Help! Welke methode kiezen? In L. De Man, & M. Van den Brande (Eds.), Over schoolboeken en leermiddelen. Politeia. Over schoolboeken en leermiddelen | Politeia
 Je begint met bepalen wie er in het keuzeteam zitten en met de schoolsituatie in kaart brengen. Vervolgens formuleer je criteria en verzamel je informatie. Je toetst de leermiddelen en vergelijkt ze aan de hand van de geformuleerde criteria. Hierbij scherp je het keuzeproces steeds verder aan. Figuur 1 laat zien hoe je de stappen van het proces doorloopt. Dit keuzeproces kun je lineair-cyclisch vormgeven (Reints & Wilkens, 2021a). Reints, A., & Wilkens, H. (2021a). Wat hebben scholen nodig om te komen tot een keuze voor de best passende leermiddelen bij hun op school? Deelrapport 1: Het keuzeproces. CLU. https://www.poraad.nl/system/files/inline/Leermiddelenonderzoek%20CLU_deelrapport%201_keuzeproces.pdf
 

Keuzeteam samenstellen

Allereerst bepaal je wie er in het keuzeteam plaatsnemen en welke taken er zijn te verdelen. Het gaat bijvoorbeeld om wie de projectleider is, wie de notulen maakt en of zowel de onder-, midden- en bovenbouw als de verschillende vakgroepen vertegenwoordigd zijn. Zorg dat het voor iedereen duidelijk is dat dit een gestructureerd proces is. Je werkt en overlegt op vaste tijdstippen, waarbij je afspraken vastlegt in de notulen.

Schoolsituatie in kaart brengen

Het keuzeteam start met de situatie op school in kaart brengen. Je denkt bijvoorbeeld na over de onderwijsvisie, de aanwezige kennis binnen het team, en of je een fysiek of digitaal leermiddel wenst of een combinatie hiervan. Ook kun je bekijken of het nodig is om een onafhankelijke begeleider in te schakelen, die helpt bij dit keuzeproces. Hieronder vind je een overzicht van de vragen die je met elkaar kunt bespreken. 

• Wat is de visie van ons team op onderwijs? 
• Hoe afhankelijk zijn onze leraren van een methode en wat kunnen we zelf?
• Wat is de gewenste verhouding tussen papieren en digitaal materiaal?
• Welke kennis heeft ons (keuze)team?
• Welke kennis ontbreekt nog en waar kunnen we deze vinden?
• Waar kunnen we informatie over mogelijk geschikte leermiddelen vinden? 
• Welke tools en handvatten kunnen ons helpen bij het keuzeproces?

De hierna volgende stappen kun je cyclisch herhalen totdat je de keuze voor een leermiddel gemaakt hebt: criteria vaststellen, informatie verzamelen en leermiddelen toetsen aan de criteria. 

Criteria vaststellen 

Het is raadzaam om concrete criteria vast te stellen als je leermiddelen gaat selecteren (Ivić et al., 2013). Ivić, I., Pešikan, A., & Antić, S. (2013). Textbook Quality: A Guide to Textbook Standards. V&R unipress.
 Deze criteria kunnen namelijk richting geven in het keuzeproces. De vastgestelde criteria spelen ook een grote rol in de uiteindelijke keuze voor een leermiddel (Reints & Wilkens, 2021a). Reints, A., & Wilkens, H. (2021a). Wat hebben scholen nodig om te komen tot een keuze voor de best passende leermiddelen bij hun op school? Deelrapport 1: Het keuzeproces. CLU. https://www.poraad.nl/system/files/inline/Leermiddelenonderzoek%20CLU_deelrapport%201_keuzeproces.pdf
 

Om criteria vast te stellen kun je gebruikmaken van instrumenten zoals de MILK-light (CLU, 2026) CLU. (2026). MILK-light. MILK-light – CLU – Leermiddelen Adviescentrum
 en Wijze lessen voor het ontwikkelen, gebruiken en kiezen van leermiddelen (Bellens et al., 2022). Bellens, K., Byls, H., Van Assche, J., Kirschner, P. A., & Verachtert, P. (2022). Wijze Lessen voor het ontwikkelen, kiezen en gebruiken van leermiddelen in het leerplichtonderwijs: Handleiding bij een kader voor didactische kwaliteit van leermiddelen. Thomas More Hogeschool. kwaliteitskader leermiddelen | Thomas More
 Deze instrumenten helpen je door middel van vragen en checklists om de kwaliteit van leermiddelen te beoordelen. Je kunt criteria op verschillende momenten vaststellen. Bijvoorbeeld als je:

• de onderwijsvisie bespreekt.
• de huidige leermiddelen evalueert met een plussen- en minnenschema (zie kader).
• wetenschappelijk onderbouwde instrumenten inzet.
• workshops volgt over leermiddelen en vakdidactiek.

Het is aan te bevelen om eerst criteria op te stellen en dan pas informatie te verzamelen. Hierdoor kun je gerichter en kritischer nieuwe leermiddelen en aanbieders beoordelen (Van Dam et al., 2022). Van Dam, B., Notermans, M., & Vlieg, M. (2022). Stimuleren implementatie digitale leermiddelen in het primair en voortgezet onderwijs op basis van gedragsinzichten. Ministerie van OCW.
 Scholen blijken bovendien gerichtere vragen aan aanbieders te stellen (Reints & Wilkens, 2021a). Reints, A., & Wilkens, H. (2021a). Wat hebben scholen nodig om te komen tot een keuze voor de best passende leermiddelen bij hun op school? Deelrapport 1: Het keuzeproces. CLU. https://www.poraad.nl/system/files/inline/Leermiddelenonderzoek%20CLU_deelrapport%201_keuzeproces.pdf
 

Informatie verzamelen 

Als je de criteria hebt vastgesteld, kun je informatie verzamelen. Dit kan door:

• informatie over leermiddelen te bekijken op websites van verschillende aanbieders.
• presentaties van uitgevers te bekijken.
• schoolleveranciers en andere aanbieders te benaderen.
• proefzendingen op te vragen en te bekijken.

Leermiddelen toetsen aan de criteria

Tijdens het proces toets je of de verzamelde informatie voldoet aan de vastgestelde criteria. Zo verzamel je gaandeweg informatie die doorslaggevend kan zijn bij de keuze. Door leermiddelen te toetsen aan de criteria kom je tot een shortlist. De leermiddelen uit deze shortlist kun je in de praktijk uitproberen. Ook tijdens dit uitproberen evalueer je het leermiddel aan de hand van de vastgestelde criteria, zodat je daarna een keuze kunt maken (Reints & Wilkens, 2021a). Reints, A., & Wilkens, H. (2021a). Wat hebben scholen nodig om te komen tot een keuze voor de best passende leermiddelen bij hun op school? Deelrapport 1: Het keuzeproces. CLU. https://www.poraad.nl/system/files/inline/Leermiddelenonderzoek%20CLU_deelrapport%201_keuzeproces.pdf
  

Fasen cyclisch laten terugkomen

De hierboven genoemde fasen kun je steeds opnieuw laten terugkomen (Reints & Wilkens, 2021a). Reints, A., & Wilkens, H. (2021a). Wat hebben scholen nodig om te komen tot een keuze voor de best passende leermiddelen bij hun op school? Deelrapport 1: Het keuzeproces. CLU. https://www.poraad.nl/system/files/inline/Leermiddelenonderzoek%20CLU_deelrapport%201_keuzeproces.pdf
 Het keuzeproces kun je dus lineair-cyclisch vormgeven: je verzamelt in elke herhaalde fase meer informatie waarmee je een volgende stap zet in het keuzeproces. Het aantal cycli dat je doorloopt verschilt. Je kunt er bijvoorbeeld naar aanleiding van een workshop achterkomen dat je de vastgestelde criteria wilt aanpassen.

Tot slot    

Passende leermiddelen kiezen is een uitdagend proces. Je moet de kwaliteit van leermiddelen kunnen beoordelen om vervolgens onderbouwde beslissingen te kunnen nemen. Dit keuzeproces maak je makkelijker door een doordacht stappenplan te doorlopen, net zo lang tot je een weloverwogen keuze hebt kunnen maken.