Differentiatie tussen klassen in het voortgezet onderwijs

Het Nederlandse voortgezet onderwijs is sterk gedifferentieerd. Aan het einde van de basisschool wordt bepaald welk schooltype het beste bij de leerling past: praktijkonderwijs, vmbo, havo of vwo. Ook in veel andere landen is differentiatie in het voortgezet onderwijs gangbaar, maar weinig landen hebben zo’n gedifferentieerd onderwijsstelsel als Nederland. De wijze van differentiatie tussen klassen heeft effect op de loopbanen van leerlingen. Het heeft zowel invloed op leerprestaties als op andere ontwikkelgebieden, zoals welzijn, motivatie, zelfvertrouwen en burgerschapsvaardigheden. Differentiëren naar niveau binnen het Nederlandse voortgezet onderwijs is al lange tijd onderwerp van discussie. De vraag is of het bijdraagt aan meer of juist minder kansenongelijkheid.

Differentiatie in de onderbouw van het voortgezet onderwijs

In Nederland stappen de meeste leerlingen op twaalfjarige leeftijd over van het primair naar het voortgezet onderwijs, waar ze terechtkomen in verschillende soorten brugklassen. In groep 8 krijgen leerlingen een basisschooladvies, gebaseerd op de leerprestaties, gedragskenmerken en motivatie van de leerling (Bles et al., 2020). Bles, P., Van der Velden, R., & Ariës, R. J. (2020). Is there an opportunity-performance trade-off in secondary education? ROA Research Memoranda, 9. https://doi.org/10.26481/umaror.2020009
 Een schooladvies kan enkelvoudig of dubbel zijn. Met andere woorden, de basisschool adviseert één onderwijssoort (bijvoorbeeld vmbo-kader) of twee aan elkaar grenzende onderwijssoorten (bijvoorbeeld vmbo-t en havo). Een dubbel schooladvies wordt gegeven als nog niet duidelijk is welke onderwijssoort het beste bij de leerling past (Naayer et al., 2017). Naayer, H. M., Korpershoek, H., & Bosker, R.J. (2017). *De inrichting van de onderbouw: schoolportretten van tien scholen voor voortgezet onderwijs. * GION Onderwijs/Onderzoek.

Scholen kunnen brugklassen op verschillende manieren inrichten. Deze brugklassen kunnen variëren in ‘breedte’. Er zijn scholen die vooral enkelvoudige of homogene brugklassen aanbieden (één niveau), scholen die dakpanklassen aanbieden (twee aangrenzende niveaus), scholen die brede brugklassen aanbieden (drie niveaus of meer) en scholen die combinaties van enkelvoudige en brede brugklassen aanbieden. Wanneer scholen een brede brugklas aanbieden, kunnen zij bovendien kiezen voor een heterogene brugperiode van één, twee of drie jaar. 

Differentiatie tussen klassen gaat gepaard met (kansen)ongelijkheid

Vroege differentiatie gaat gepaard met zowel meer algehele ongelijkheid tussen leerlingen, als meer kansenongelijkheid, zo blijkt uit een meta-analyse van onderzoeken waarin verschillende landen worden vergeleken (Terrin & Triventi, 2023). Terrin, É., & Triventi, M. (2023). The effect of school tracking on student achievement and inequality: A meta-analysis. Review of Educational Research, 93(1), 236-274. https://doi.org/10.3102/00346543221100850
 In landen die vroeg differentiëren tussen niveaus zien we een grotere spreiding in prestaties tussen leerlingen, en een groter effect van achtergrondkenmerken op de prestaties van leerlingen. Dat laatste betekent dat leerlingen uit minder kapitaalkrachtige gezinnen minder kans maken op een voor hen passende schoolloopbaan in een systeem waar vroeg wordt gedifferentieerd. Ook blijkt uit de meta-analyse dat later differentiëren niet ten koste gaat van het gemiddelde prestatieniveau van alle leerlingen. De onderzoeken waarop deze meta-analyse is gebaseerd zijn onder meer uitgevoerd aan de hand van PISA-data (Chmielewski, et al., 2013; Chmielewski, A. K., Dumont, H., & Trautwein, U. (2013). Tracking effects depend on tracking type. American Educational Research Journal, 50(5), 925-957. https://doi.org/10.3102/0002831213489843
 Van de Werfhorst, 2018). Van de Werfhorst, H. G. (2018). Early tracking and socioeconomic inequality in academic achievement: Studying reforms in nine countries. Research in Social Stratification and Mobility, 58, 22-32. https://doi.org/10.1016/j.rssm.2018.09.002

Onderzoek waarin stelsels vergeleken worden, laat zien dat vroeg differentiëren, zoals in Nederland, vooral negatief uitpakt voor leerlingen die bij het moment van selectie lager presteren (Lavrijsen & Nicaise, 2016). Lavrijsen, J., & Nicaise, I. (2016). Educational tracking, inequality and performance: New evidence from a differences-in-differences technique. Research in Comparative and International Education, 11(3), 334-349. https://doi.org/10.1177/1745499916664818
 In landen waar vroeg wordt gedifferentieerd tussen klassen, is met name bij laag presterende leerlingen de groei in prestaties minder wanneer zij op jonge leeftijd in een niveauklas worden geplaatst. Dit is een van de mogelijke verklaringen voor de lagere gemiddelde prestaties in landen waar vroeg gedifferentieerd wordt. 

Uit dezelfde studie blijkt ook dat hoogpresteerders weinig baat hebben bij vroege selectie. Voor de prestaties van deze leerlingen maakt het niet zoveel uit of er vroeg of laat wordt gedifferentieerd. Eerder vergelijkbaar onderzoek kwam tot een soortgelijke conclusie (Hanushek & Wößmann, 2006). Hanushek, E. A., & W ößmann, L. (2006). Does educational tracking affect performance and inequality? Differences‐in‐differences evidence across countries. The Economic Journal, 116(510), C63-C76.
 Daarentegen laat een studie uit Engeland zien dat differentiatie binnen het vak wiskunde weliswaar gepaard gaat met minder ongelijkheid, maar dat dat vooral werd verklaard door afnemende prestaties onder hoogpresteerders (Education Endowment Foundation, 2026).  Education Endowment Foundation (2026). The Student Grouping Study: Evaluation Report. https://educationendowmentfoundation.org.uk/projects-and-evaluation/projects/student-grouping-study

Late selectie leidt zowel tot minder ongelijkheid als minder kansenongelijkheid, zo blijkt dus uit internationaal onderzoek dat verschillende onderwijsstelsels vergelijkt. Onderzoeken bínnen verschillende landen komen tot vergelijkbare conclusies. Een Duits onderzoek laat zien dat leerlingen met een lage sociaal-economische status die in een systeem van vroege selectie in de lagere niveauklas zaten zich minder goed ontwikkelden ten opzichte van vergelijkbare andere leerlingen (Herrmann & Bach, 2025).  Herrmann, S., & Bach, K. M. (2025). Ability grouping in German secondary schools: The effect of non‐academic track schools on the development of Math competencies. British Journal of Educational Psychology, 95(2), 578-602. https://doi.org/10.1111/bjep.12741

Een aantal landen heeft hun systeem van vroeg differentiëren naar later differentiëren veranderd, en er is onderzoek gedaan naar de gevolgen daarvan. Een verandering van meer naar minder differentiatie tussen klassen, onderzocht in negen landen, zorgde ervoor dat de verschillen in wiskunde-prestaties van leerlingen met een verschillende sociaal-economische achtergronden kleiner werden (Van de Werfhorst, 2018). Van de Werfhorst, H. G. (2018). Early tracking and socioeconomic inequality in academic achievement: Studying reforms in nine countries. Research in Social Stratification and Mobility, 58, 22-32. https://doi.org/10.1016/j.rssm.2018.09.002
 Dat gold echter vooral voor midden- en toppresteerders, niet voor laagpresteerders. Voor laagpresteerders bleek in deze studie de sociale achtergrond dus nog steeds van belang voor de onderwijsprestaties, zelfs na beleidshervormingen. Een groter onderzoek naar 21 landen leverde soortgelijke conclusies op (Van de Werfhorst, 2019). Van de Werfhorst, H. G. (2019). Early tracking and social inequality in educational attainment: Educational reforms in 21 European countries. American journal of education, 126(1), 65-99. https://doi.org/10.1086/705500

Segregatie naar sociale achtergrond

Differentiatie naar niveau is bedoeld als differentiatie naar capaciteiten, maar in de praktijk betekent het ook segregatie naar sociale achtergrond. In Nederland, maar ook in andere landen, blijken leerlingen uit lagere sociaal-economische milieus en uit bepaalde etnische minderheidsgroepen, oververtegenwoordigd te zijn in klassen en stromen van lage niveaus (Francis et al., 2020;  Francis, B., Connolly, P., Archer, L., Hodgen, J., Mazenod, A., Pepper, D., Sloan, S., Taylor, B., Tereshchenko, A., & Travers, M. (2017). Attainment grouping as self-fulfilling prophesy? A mixed methods exploration of self confidence and set level among Year 7 students. International Journal of Educational Research, 86, 96-108. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2017.09.001
Van de Werfhorst, 2021).  Van de Werfhorst, H. G. (2021). Sorting or mixing? Multi‐track and single‐track schools and social inequalities in a differentiated educational system. British Educational Research Journal, 47(5), 1209-1236.

Kinderen uit lagere sociaal-economische milieus presteren aan het eind van de basisschool gemiddeld genomen lager dan hun leeftijdsgenoten uit de hogere sociaal-economische milieus. Ze zijn daarom oververtegenwoordigd in het vmbo. Vervolgens zijn de leermogelijkheden in de verschillende niveaus van het voortgezet onderwijs niet gelijk. In vwo-klassen ligt het niveau van het aangeboden onderwijs hoger en wordt meer inhoud aangeboden dan in vmbo-klassen. Jongeren uit lagere sociaal-economische milieus die in een vmbo-brugklas worden geplaatst, worden hierdoor geconfronteerd met een dubbele achterstand: ze presteren minder goed aan het eind van de basisschool en die achterstand wordt bij vroege differentiatie in het voortgezet onderwijs verder vergroot (Francis et al., 2020; Francis, B., Taylor, B., & Tereshchenko, A. (2020). Reassessing ‘Ability’ Grouping. Improving Practice for Equity and Attainment. London and New York: Routledge
 Herrmann & Bach, 2025). Herrmann, S., & Bach, K. M. (2025). Ability grouping in German secondary schools: The effect of non‐academic track schools on the development of Math competencies. British Journal of Educational Psychology, 95(2), 578-602. https://doi.org/10.1111/bjep.12741

Differentiatie heeft invloed op de ontwikkeling van leerlingen 

Ondanks dat het onderzoek naar moment van differentiatie duidelijke trends laat zien, zien we ook variatie in de effecten van differentiatie. Differentiatie tussen klassen kan een verschillende uitwerking hebben op de ontwikkeling van verschillende leerlingen, waarbij ook tegenstrijdige effecten mogelijk zijn. De effecten van differentiatie tussen klassen zijn afhankelijk van de manier waarop differentiatie wordt ingericht, van de manier van lesgeven en van het onderwijssysteem. 

Cognitieve ontwikkeling

Een voordeel van homogene klassen is dat de leraar makkelijker het onderwijs kan afstemmen op wat leerlingen op dat moment nodig hebben. Het idee is dat leerlingen optimaal worden uitgedaagd door instructie aan te laten sluiten bij de ‘zone van naaste ontwikkeling’ (Vygotsky, 1978). Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press
 Dat is bevorderlijk voor de leerprestaties. 

Een nadeel van homogene klassen, met name in de lagere niveaus, kan zijn dat leraren lagere verwachtingen hebben van de leerlingen. Leerlingen in vmbo-klassen kunnen hier last van hebben, wat een negatief effect heeft op de leerprestaties van deze leerlingen (Denessen & Douglas, 2015). Denessen, E., & Douglas, A. S. (2015). Teacher expectations and within-classroom differentiation. In C. Rubie-Davies, J. Stephens, & P. Watson (Eds.), The Routledge international handbook of social psychology of the classroom. Routledge.

Zelfbeeld 

Indeling in homogene brugklassen kan ook verschillend uitwerken op het zelfbeeld van leerlingen. Voor leerlingen in een vmbo-klas kan het negatieve gevolgen hebben dat zij worden gelabeld als ‘laag presterende leerlingen’. Dat label kunnen ze internaliseren, met een lager zelfbeeld tot gevolg (Jonsson & Beach, 2013;  Jonsson, A., & Beach, D. (2013). A problem of democracy: Stereotypical notions of intelligence and identity in college preparatory academic programmes in the Swedish upper secondary school. Nordic Studies in Education, 33(1), 50-62. https://doi.org/10.18261/ISSN1891-5949-2013-01-07
Knigge & Hannover, 2011; Knigge, M., & Hannover, B. (2011). Collective school-type identity: Predicting students’ motivation beyond academic self-concept. International Journal of Psychology, 46(3), 191-205. https://doi.org/10.1080/00207594.2010.529907
 Van de Weerd, 2022).  Van de Weerd, P. (2022). Being ‘the lowest’: Models of identity and deficit discourse in vocational education. Ethnography and Education, 18(2), 144-158. https://doi.org/10.1080/17457823.2022.2149272

Aan de andere kant kan differentiatie tussen klassen er ook voor zorgen dat minder goed presterende leerlingen zichzelf positiever gaan zien. In een heterogene klas presteren deze leerlingen vaker slecht ten opzichte van hun klasgenoten. Dat is in een homogene niveauklas, waar leerprestaties minder ver uiteenlopen, niet het geval. Dat kan positief uitpakken voor het zelfbeeld van deze leerlingen (Chmielewski et al., 2013;  Chmielewski, A. K., Dumont, H., & Trautwein, U. (2013). Tracking Effects Depend on Tracking Type. American Educational Research Journal, 50(5), 925-957. https://doi.org/10.3102/0002831213489843
Marsh, 1987). Marsh, H. W. (1987). The big-fish-little-pond effect on academic self-concept. Journal of Educational Psychology, 79, 280–295. https://doi.org/10.1037/0022-0663.79.3.280

Dit suggereert dat het selectiemoment voor de leerlingen mogelijk een trade-off met zich meebrengt: late selectie levert betere prestaties op, maar kan ten koste gaan van het zelfbeeld van laagpresterende leerlingen. Dit laat zien dat differentiatie tussen klassen meerdere gevolgen heeft, die soms in tegengestelde richting werken.

Burgerschapscompetenties en politieke betrokkenheid

Op burgerschapscompetenties en politieke betrokkenheid heeft differentiatie mogelijk negatieve effecten. Leerlingen in beroepsgerichte niveaugroepen zijn minder politiek betrokken dan leerlingen in algemene/academische niveaus, zo blijkt uit een internationaal vergelijkend onderzoek in 24 landen naar burgerschapscompetenties (Van de Werfhorst, 2017).  Van de Werfhorst, H. G. (2017). Vocational and academic education and political engagement: The importance of the educational institutional structure. Comparative Education Review, 61(1), 111-140. https://doi.org/10.1086/ 689613
Dit suggereert dat vroege en rigide differentiatie ook gepaard kan gaan met democratische ongelijkheid.

Langere periodes van differentiatie tussen klassen hebben een negatief verband met de ontwikkeling van civiele en politieke betrokkenheid, zo laat een vergelijkbaar onderzoek in 25 landen zien (Witschge & Van de Werfhorst, 2020). Witschge, J., & Van de Werfhorst, H. G. (2020). Curricular tracking and civic and political engagement: Comparing adolescents and young adults across education systems. Acta Sociologica, 63(3), 284-302. https://doi.org/10.1177/0001699318818650
 Dat geldt voornamelijk voor leerlingen die al minder betrokken zijn. Vroege differentiatie gaat dus zowel gepaard met een lagere gemiddelde politieke betrokkenheid als grotere ongelijkheid in politieke betrokkenheid.

Effecten van differentiatie in de Nederlandse context

Een beperking van (vergelijkend) internationaal onderzoek is dat de specifieke onderwijscontext van Nederland niet kan worden meegewogen. Op zowel cognitief als niet-cognitief vlak is er weinig onderzoek dat zich specifiek richt op de effecten van differentiatie op de ontwikkeling van leerlingen in Nederland. Enige terughoudendheid met het trekken van conclusies over de Nederlandse context  is daarom op zijn plaats. 

Er zijn een aantal onderzoeken die hebben gekeken naar het effect van differentiatie tussen klassen in een Nederlandse context. Leerlingen die op basis van hun eindtoetsscore een gecombineerd havo/vwo-advies kregen en werden geplaatst in het hogere vwo-niveau, laten in de derde klas relatief sterkere cognitieve vaardigheden zien dan degenen die op het havo terechtkwamen (Korthals et al., 2021).  Korthals, R., Schils, T., & Borghans, L. (2022). Track placement and the development of cognitive and non-cognitive skills. Education Economics, 30(5), 540-559. https://doi.org/10.1080/09645292.2021.2010277
De leerlingen die op het hogere niveau waren geplaatst, bleken echter wel een lager zelfbeeld te hebben. Deze bevindingen sluiten aan bij de eerdergenoemde inzichten uit internationaal onderzoek.

Keuzes bij het inrichten van een heterogene brugklas

Scholen bepalen of ze naar niveau differentiëren en hoe. Ze kunnen variëren in de breedte, van categoraal tot brede brugklas, en in de duur: één-, twee- of driejarige brugklas. Die keuze kan verschil maken voor de kansengelijkheid, zo blijkt uit een aantal Nederlandse studies.

Dakpanklassen en brede brugklassen

Een heterogene brugklas hoeft niet alle schooltypen te omvatten. Nederlands onderzoek toont aan dat twee aansluitende niveaus combineren al meer mobiliteit stimuleert. Zo hebben leerlingen met een vmbo/tl-advies een grotere kans om een havo/vwo-diploma te behalen als zij hun schoolcarrière beginnen in een dakpanklas (Somers et al., 2024). Somers, M., Bles, P., & Wessling, K. (2024). Gemengde brugklassen kunnen nadelen vroege selectie ondervangen. Economisch Statistische Berichten, 109(4834), 269–271
 Deze gemengde brugklassen bieden een directe route naar het havo en dat blijkt gunstig uit te pakken voor leerlingen met een vmbo gl/tl-advies. Daarnaast hebben leerlingen die in een gemengde brugklas starten ook een grotere kans op het behalen van een havo-diploma nadat ze al een vmbo-diploma hebben behaald.

De duur van de brugperiode 

Hoe lang de brugperiode duurt, kan ook verschillend uitpakken. Zo had het verkorten van de brede brugklasperiode van twee naar één jaar geen effect op de rekenvaardigheden en een licht positief effect op de taalvaardigheid van leerlingen. Dat blijkt uit een Nederlandse case study bij één scholengemeenschap (Elffers et al., 2015). Elffers, L., Van de Werfhorst, H. G., & Fischer, M. M. (2015). De invloed van het verkorten van de heterogene burgperiode op leerprestaties, burgerschap, en motivatie: Een quasi-experimentele case study. Pedagogische Studiën, 92(6), 414-433.
 Aanleiding voor die studie was dat steeds meer scholengemeenschappen de heterogene burgperiode hadden versmald en/of verkort, waardoor leerlingen op een eerder moment in hun schoolloopbaan gescheiden onderwijs gingen volgen. De verkorte brugklasperiode ging echter wel gepaard met verslechterde taakoriëntatie van leerlingen en negatievere democratische en sociale attitudes.

Differentiatie kan meerdere effecten hebben

De meeste onderzoeken wijzen in dezelfde richting: vroege differentiatie gaat gepaard met meer (kansen)ongelijkheid tussen leerlingen en levert gemiddeld genomen geen hoger prestatieniveau op. Tegelijkertijd kunnen de grootte en verdeling van effecten per context, leerlinggroep en vorm van differentiatie verschillen. Differentiatie kan meerdere effecten tegelijkertijd hebben, zoals een positief effect op leerprestaties en een negatief effect op het zelfbeeld van leerlingen met een lager prestatieniveau. 

Past deze aanpak bij jouw school?

Wil je weten of deze aanpak een goede keuze is voor jouw leerlingen en school? Bekijk in de aanpak Differentiatie tussen klassen wat er bekend is over de tijdsinvestering, de kosten en de wetenschappelijke onderbouwing. Kijk ook eens wat we weten over andere aanpakken. Combineer de inzichten uit de Toolkit Leren en Lesgeven met jouw vakkennis en schoolcontext om weloverwogen keuzes te maken.

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.