Differentiatie tussen klassen

1. Het effect van differentiatie tussen klassen is gemiddeld nul maanden leerwinst, waarbij het effect voor minder goed presterende leerlingen negatiever is. Het bewijs voor differentiatie tussen klassen is zeer beperkt. Er zijn andere aanpakken die scholen kunnen overwegen om leerlingen effectief les te geven (bijvoorbeeld begeleiding in kleine groepen of een-op-een-begeleiding).
2. Scholen die werken met differentiatie tussen klassen moeten ze goed nadenken over hoe ze er met deze aanpak voor zorgen dat alle leerlingen effectiever onderwijs krijgen, ook de minder goed presterende. Dan gaat het bijvoorbeeld om het toewijzen van de juiste leraren aan de verschillende groepen.
3. Het is belangrijk dat alle leerlingen een uitdagend lesprogramma hebben, ook de leerlingen die minder goed presteren. Leerlingen leren in hun eigen tempo. Door de groepsindelingen flexibel te houden en de leerprestaties regelmatig te monitoren, wordt het risico dat leerlingen in de verkeerde groep zitten kleiner.
4. De toewijzing van leerlingen aan groepen moet een weloverwogen besluit zijn. Er is bijvoorbeeld enig bewijs dat leerlingen worden benadeeld op basis van hun relatieve leeftijd binnen een jaargroep of onbewuste vooroordelen op grond van afkomst of sociaal-economische statuS. 

Gemiddeld is de vooruitgang van leerlingen die les krijgen op verschillende niveaus, dus via setting of streaming, vergelijkbaar met die van leerlingen in een klas met leerlingen van verschillende niveaus. Uit onderzoek blijkt dat setting en streaming een klein negatief effect heeft voor leerlingen die minder goed presteren, en een klein positief effect voor goed presterende leerlingen. Er zijn uitzonderingen, met enige variatie tussen onderzoeken. Over het algemeen is het effect verwaarloosbaar, en blijkt werken met niveaugroepen geen effectieve manier om de leerprestaties van de meeste leerlingen te verbeteren.

Werken in verschillende niveaus kan ook andere gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor het zelfvertrouwen. Uit bredere onderzoeken komt naar voren dat differentiatie op basis van leerprestaties, op de langere termijn een negatief effect kan hebben op de houding en betrokkenheid van minder goed presterende leerlingen. Zij kunnen bijvoorbeeld ontmoedigd raken, omdat ze denken dat het geen zin heeft als ze goed hun best doen.

Een belangrijke factor bij werken met niveaugroepen is ervoor zorgen dat de leerlingen in de juiste groep worden ingedeeld. Sommige onderzoeken laten zien dat indeling in de verkeerde groep vooral problematisch is voor kinderen met een sociaal-economische achterstand. Zij lopen een groter risico dat ze op een te laag niveau worden ingedeeld, met negatieve effecten tot gevolg.

Uit onderzoek komt naar voren dat leerlingen met een sociaal-economische achterstand te lijden kunnen hebben van lagere verwachtingen van de leraar, waardoor de kans groter wordt dat ze in een lagere niveaugroep worden geplaatst. Leerlingen in lagere niveaugroepen krijgen vaak les van leraren met minder ervaring en kwalificaties en ontwikkelen vaak een gebrek aan vertrouwen in hun eigen capaciteiten.

Differentiatie tussen klassen kan leiden tot negatieve zelfbevestigende voorspelling (selffulfilling prophecy’s) voor leerlingen met een sociaal-economische achterstand. Hun kansen op betere prestaties en succeservaringen worden belemmerd door de combinatie van lagere verwachtingen van de leraar en sociale stratificatie.

Er is ook enig bewijs dat leerlingen met een sociaal-economische achterstand vaker ten onrechte in een lagere niveaugroep worden ingedeeld.

Differentiatie tussen klassen heeft tot doel de leerprestaties te verbeteren door ervoor te zorgen dat de inhoud van de lessen goed is afgestemd op de behoeften van de leerlingen en dat leerlingen in lagere niveaugroepen de juiste begeleiding krijgen. Gezien het zwakke bewijs, vereist een goede toepassing van deze aanpak dat wordt nagedacht over hoe de mogelijke risico’s van setting en streaming voor minder goed presterende leerlingen kunnen worden ondervangen. Daarvoor is onder andere het volgende belangrijk:

• De toewijzing van leraren aan niveaugroepen moet zorgvuldig gebeuren, om er zeker van te zijn dat minder goed presterende leerlingen kwalitatief hoogwaardig onderwijs krijgen;
• Er moet voortdurende monitoring plaatsvinden om ervoor te zorgen dat leerlingen in de juiste niveaugroep zitten en niet in een verkeerde groep zijn ingedeeld;
• Het systeem moet flexibel zijn, zodat leerlingen van niveaugroep kunnen wisselen.

Differentiatie tussen klassen wordt doorgaans gedurende het hele schooljaar toegepast. De groepen worden meestal gevormd op basis van de leerprestaties in het voorafgaande jaar. Sommige scholen verplaatsen leerlingen in de loop van het schooljaar naar een andere groep.

Overstappen van klassen met een gemengd niveau naar setting en streaming, of juist andersom, is een grote verandering die een zorgvuldig implementatieproces vereist.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland. 

Groeperen op basis van niveau brengt weinig tot geen kosten met zich mee. Misschien zijn er extra leermiddelen nodig om verschillende groepen te kunnen ondersteunen. Over het algemeen worden de kosten als zeer laag ingeschat.

De bewijskracht voor de effectiviteit van differentiatie tussen klassen is zeer beperkt. Er zijn 58 studies gevonden. Houd rekening met het volgende over de onderzoeken in dit overzicht:

• Een klein percentage van het onderzoek is recent uitgevoerd. Dat kan betekenen dat het onderzoek niet representatief is voor de huidige praktijk.
• Veel van deze onderzoeken zijn geen gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken. Hoewel een andere onderzoeksopzet zeker belangrijke informatie kan opleveren over de effectiviteit van een aanpak, bestaat het risico dat de resultaten zijn beïnvloed door onbekende factoren die geen deel uitmaken van de aanpak.

Net als bij andere overzichten laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als onderwijsprofessional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.