Overzichtsartikel

Leren op het snijvlak van de opleiding en beroepspraktijk

Hybride leeromgevingen
  • Middelbaar beroepsonderwijs
  • Hoger onderwijs
  • De hybride leeromgeving bevindt zich op het snijvlak van school en het werkveld. Ontdek wat het is, hoe het werkt en hoe je zelf een hybride leeromgeving ontwerpt.

    Bijdrage van Petra Poelmans (Poelmans Onderwijsonderzoek en -advies, Hogeschool Rotterdam, Scalda) Meer informatie

    Gepubliceerd:

    Geactualiseerd:

    Bron: F8 studio/Shutterstock.com

    In het middelbaar en hoger beroepsonderwijs worden studenten opgeleid tot professionals in zowel schoolse als beroepsmatige omgevingen. Daarbij ervaren zij vaak een duidelijke scheiding tussen school en stage: school wordt geassocieerd met leren en stage met werken.

    Tijdens de stage verbinden studenten schoolse kennis met praktijkervaring, wat hun beroepskennis versterkt  Heusdens, W. (2019). Ontwikkelen van beroepskennis. Canon Beroepsonderwijs.
     Wat zij leren, zowel theoretisch als praktisch, hangt tijdens de stage af van wat er in de praktijk gebeurt. Deze manier van leren is waardevol en stimuleert de beroepsvorming. Echter, door de nadruk op het werkproces is er niet altijd ruimte om op het leerproces te reflecteren, en onvoorspelbare werksituaties kunnen gericht leren bemoeilijken  Poortman, C. L., Nelen, A., De Grip, A., Nieuwenhuis, A. F. M., & Kirschner, P. A. (2012). Effecten van leren en werken in het mbo: Een reviewstudie. Pedagogische Studiën, 89(5), 288–306.
      Virtanen, A., Tynjälä, P., & Eteläpelto, A. (2014). Factors promoting vocational students’ learning at work: Study on student experiences. Journal of Education and Work, 27(1), 43–70. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.718748

    Een hybride leeromgeving, waarin school en werkveld zijn vervlochten, kan hiervoor een oplossing bieden. Dit type leeromgeving maakt het mogelijk om sneller in te spelen op actuele ontwikkelingen en kennis op het juiste moment aan te bieden. Bovendien kan het onderwijs studenten observeren in een authentieke context waar theorie en praktijk elkaar afwisselen  Daarnaast bevordert een dergelijke leeromgeving de uitwisseling van kennis, vaardigheden en attitudes tussen de opleiding en de beroepspraktijk  Bakker, A., & Akkerman, S. F. (2014). Leren door boundary crossing tussen school en werk. Pedagogische Studiën, 91(1), 8–23.
      Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2019). Characteristics of learning environments at the boundary between school and work: A literature review. Educational Research Review, 26(1), 1–15.

    Wat we bedoelen met een hybride leeromgeving

    In een hybride leeromgeving zijn het werkveld en de opleiding met elkaar verbonden, waardoor een leeromgeving ontstaat op het snijvlak van beide. Binnen deze omgeving krijgen studenten, de opleiding en het werkveld de kans om van elkaar te leren. De leeromgeving wordt in co-creatie ontwikkeld door de opleiding en het werkveld. Hiermee doelen we niet alleen op de fysieke en online omgeving, maar ook op het curriculum, de middelen, de begeleiders en de medestudenten.

    Om je op weg te helpen, licht Petra Poelmans van het Practoraat Leren in Hybride Leeromgevingen in de onderstaande video enkele principes toe.

    Geraadpleegde bronnen

    Heusdens, W. (2019). Ontwikkelen van beroepskennis. Canon Beroepsonderwijs.
    Poortman, C. L., Nelen, A., De Grip, A., Nieuwenhuis, A. F. M., & Kirschner, P. A. (2012). Effecten van leren en werken in het mbo: Een reviewstudie. Pedagogische Studiën, 89(5), 288–306.
    Virtanen, A., Tynjälä, P., & Eteläpelto, A. (2014). Factors promoting vocational students’ learning at work: Study on student experiences. Journal of Education and Work, 27(1), 43–70. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.718748
    Bakker, A., & Akkerman, S. F. (2014). Leren door boundary crossing tussen school en werk. Pedagogische Studiën, 91(1), 8–23.
    Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2019). Characteristics of learning environments at the boundary between school and work: A literature review. Educational Research Review, 26(1), 1–15.
    Video: YouTube Video (L2l7VTmd6iI)

    De impact van een hybride leeromgeving

    De impact van een hybride leeromgeving is breed en zichtbaar op verschillende niveaus: van de individuele student tot organisaties en zelfs de maatschappij. 

    Individuele opbrengsten (microniveau)

    Op individueel niveau biedt een hybride leeromgeving voordelen; studenten ontwikkelen nieuwe vaardigheden, houden kennis up-to-date en bouwen een professioneel netwerk op. Studenten worden beter voorbereid op de beroepspraktijk, terwijl docenten en werkveldpartners hun eigen expertise en professionele netwerken uitbreiden  Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2021a). Designable elements of integrative learning environments at the boundary of school and work: A multiple case study. Learning Environments Research, 24(3), 487–517. https://doi.org/10.1007/s10984-020-09338-7
      Knol, E., & Velzing, E. J. (2019). Learning communities voor MMIP’s: Een schakel voor versnelling en opschaling. Verkenning op verzoek Topsector Energie en in opdracht van RVO. https://www.topsectorenergie.nl
     

    Organisatorische opbrengsten (mesoniveau)

    Voor de betrokken organisaties kan een hybride leeromgeving bijdragen aan een sterkere leercultuur en innovatiekracht. Ook kan het aantrekkelijk zijn om via de leeromgeving nieuwe medewerkers te werven. Organisaties profiteren van de samenwerking door nieuwe inzichten en oplossingen voor praktische vraagstukken te verkrijgen wat hun concurrentiepositie en interne leerprocessen kan versterken  Schipper, T., Vos, M., & Wallner, C. (Eds.). (2022). Landelijk position paper Learning Communities (in opdracht van NWO). Hogeschool Windesheim.
     

    Maatschappelijke opbrengsten (macroniveau)

    Hybride leeromgevingen kunnen helpen om maatschappelijke vraagstukken op te lossen door zich te richten op projecten en vraagstukken met een bredere maatschappelijke relevantie. Studenten worden zo voorbereid op maatschappelijke uitdagingen, terwijl organisaties bijdragen aan de samenleving door innovatieve oplossingen te ontwikkelen  Zitter, I. (2021). Leeromgevingen in het beroepsonderwijs als knooppunten in onze maatschappij [Openbare les]. Kenniscentrum Leren en Innoveren, Utrecht.
     Aan maatschappelijke vraagstukken werken is vaak complex. Dit vereist een omgeving waarin mensen met verschillende expertises en op verschillende niveaus samenwerken aan innovatieve oplossingen  Veltman, M., Van Keulen, J., & Voogt, J. (2019). Design principles for addressing wicked problems through boundary crossing in higher professional education. Journal of Education and Work, 32(2), 135–155. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1610165
     Studenten uit het mbo en hbo werken hierbij vaak samen aan praktijkgerichte vraagstukken, met soms indirecte steun van universiteiten met onderzoek of docenten  Veltman, M., Van Keulen, J., & Voogt, J. (2019). Design principles for addressing wicked problems through boundary crossing in higher professional education. Journal of Education and Work, 32(2), 135–155. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1610165

    Lees ook
    Themapagina Leren met maatschappelijke impact  

    Een hybride leeromgeving ontwerpen

    Het ontwerpen van de leeromgeving draait niet alleen om het creëren van leermogelijkheden, maar ook om de samenwerking tussen de opleiding en het werkveld. Net als bij andere vormen van leeromgevingen moeten opleiding en werkveld systematisch over een aantal aspecten nadenken. Deze aspecten zijn samen te vatten in vijf ontwerpperspectieven  Zitter, I. (2021). Leeromgevingen in het beroepsonderwijs als knooppunten in onze maatschappij [Openbare les]. Kenniscentrum Leren en Innoveren, Utrecht.

    1. Inhoudelijk: wat wordt er geleerd?
    2. Sociaal: wie zijn betrokken bij het leerproces?
    3. Ruimtelijk: waar wordt er geleerd?
    4. Instrumenteel: welke middelen worden gebruikt?
    5. Temporeel: wanneer en op welke momenten vindt het leren plaats?

    Onderzoek naar het instellingsbrede ontwerp van hybride leeromgevingen toont aan dat de ontwerpkenmerken inhoudelijk, sociaal en ruimtelijk vaak goed op elkaar kunnen worden afgestemd. Het temporele perspectief blijkt vaak uitdagender. De periodisering van het onderwijs en de roosters van de opleiding zijn hierbij vaak leidend  Timmerman, J., Van Doesum, K., & Zitter, I. (2022). Het instellingsbreed ontwerpen van hybride leeromgevingen in het middelbaar beroepsonderwijs: Een meervoudige case study. Pedagogische Studiën, 99(4). https://pedagogischestudien.nl/article/view/13743

    Benieuwd hoe dit er in de praktijk uitziet? Ter inspiratie zijn er zeven showcases (video’s) gemaakt van verschillende typen hybride leeromgevingen bij Scalda, waarin de ontwerpelementen ruimtelijk, instrumenteel, temporeel en sociaal worden belicht.

    Lees ook
    Leidraad Werken aan onderwijsverbetering in het mbo

    Co-creatie tussen opleiding en werkveld

    De opleiding en het werkveld beslissen samen over hoe het onderwijs en de beroepspraktijk in elkaar overlopen en verweven worden. Dit gebeurt op verschillende niveaus  Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2021b). Multilevel design considerations for vocational curricula at the boundary of school and work. Journal of Curriculum Studies, 53(6), 765–783. https://doi.org/10.1080/00220272.2021.1899290

    • Strategisch: hierbij wordt gekeken naar de meerwaarde van de hybride leeromgeving voor de verschillende partners en wordt de mate van verwevenheid (hybriditeit) bepaald (zie figuur 3).
    • Tactisch: dit omvat beslissingen zoals welke opleidingen worden betrokken en wanneer het leren in de hybride leeromgeving plaatsvindt tijdens de opleiding.
    • Operationeel: dit gaat over de praktische uitvoering, zoals wie welke taken vervult en welke fysieke ruimtes en middelen nodig zijn 

    Een praktische uitwerking van deze drie niveaus in concrete thema's en ontwerpkeuzes is te vinden in het Raamwerk Hybride Leeromgevingen.

    Samenwerking tussen onderwijs en praktijk biedt voordelen voor alle betrokken partijen. De motieven voor deelname aan een hybride leeromgeving kunnen per partner en sector verschillen en in de loop van de tijd veranderen. In vrijwel elke samenwerking en voor elke partner spelen talentontwikkeling, het werken aan innovatieve oplossingen, netwerken, het verbeteren van de praktijk en het nemen van maatschappelijke verantwoordelijkheid een rol. Voor werkveldpartners is daarnaast vaak ook het werven van (toekomstig) personeel een belangrijk motief  Bos, P., Ros, A., Snoeren, M., & Thunnissen, M. (2023). Strategische motieven voor interorganisationele samenwerking binnen learning communities. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(2), 143–157. https://doi.org/10.59532/tvho.v41i2.15695

    Samenwerking tussen organisaties kan uitdagingen met zich meebrengen. De complexiteit van het samenwerken tussen verschillende organisaties met hun eigen werkroutines, culturen en agenda’s kan het leerproces belemmeren als deze niet goed wordt erkend en beheerd  Bos, P., & Snoeren, M. (2021). Het ontwikkelen van een impactvolle hybride leeromgeving: Vijf aanbevelingen. In A. Ros, M. Thunnissen, & H. Van Beelen (Red.), Duurzaam leren en werken in een veranderende samenleving: Praktijkgericht onderzoek en tools voor praktijk en onderzoek (pp. 26–32). Fontys.
    Bos, P., Ros, A., Snoeren, M., & Thunnissen, M. (2023). Strategische motieven voor interorganisationele samenwerking binnen learning communities. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(2), 143–157. https://doi.org/10.59532/tvho.v41i2.15695
    Custers, M., Thunnissen, M., & Hendrickx, M. (2018). Leren en werken in social labs: Onderzoek naar hybride leeromgevingen. TH&MA Hoger Onderwijs, 2, 37–42.
      Bos, P., Custers, M., Heldens, H., Ros, A., Snoeren, M., & Spreeuwenberg, L. (2024). Tien voor impact: Uitdagingen en aanbevelingen voor hybride leeromgevingen. Opgehaald van https://fontys.nl/Bos-et-al.-2024_Tien-voor-impact-1.htm.
     geven je verschillende aanbevelingen om hiermee om te gaan. 

    De mate van verwevenheid tussen opleiding en werkveld

    In een hybride leeromgeving varieert de mate van integratie tussen school en werk. Het continuüm van hybridisering (Figuur 1) onderscheidt drie vormen: afstemming, incorporatie en hybridisering.

    Geraadpleegde bronnen

    Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2021a). Designable elements of integrative learning environments at the boundary of school and work: A multiple case study. Learning Environments Research, 24(3), 487–517. https://doi.org/10.1007/s10984-020-09338-7
    Knol, E., & Velzing, E. J. (2019). Learning communities voor MMIP’s: Een schakel voor versnelling en opschaling. Verkenning op verzoek Topsector Energie en in opdracht van RVO. https://www.topsectorenergie.nl
    Schipper, T., Vos, M., & Wallner, C. (Eds.). (2022). Landelijk position paper Learning Communities (in opdracht van NWO). Hogeschool Windesheim.
    Zitter, I. (2021). Leeromgevingen in het beroepsonderwijs als knooppunten in onze maatschappij [Openbare les]. Kenniscentrum Leren en Innoveren, Utrecht.
    Veltman, M., Van Keulen, J., & Voogt, J. (2019). Design principles for addressing wicked problems through boundary crossing in higher professional education. Journal of Education and Work, 32(2), 135–155. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1610165
    Veltman, M., Van Keulen, J., & Voogt, J. (2019). Design principles for addressing wicked problems through boundary crossing in higher professional education. Journal of Education and Work, 32(2), 135–155. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1610165
    Zitter, I. (2021). Leeromgevingen in het beroepsonderwijs als knooppunten in onze maatschappij [Openbare les]. Kenniscentrum Leren en Innoveren, Utrecht.
    Timmerman, J., Van Doesum, K., & Zitter, I. (2022). Het instellingsbreed ontwerpen van hybride leeromgevingen in het middelbaar beroepsonderwijs: Een meervoudige case study. Pedagogische Studiën, 99(4). https://pedagogischestudien.nl/article/view/13743
    Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2021b). Multilevel design considerations for vocational curricula at the boundary of school and work. Journal of Curriculum Studies, 53(6), 765–783. https://doi.org/10.1080/00220272.2021.1899290
    Bos, P., Ros, A., Snoeren, M., & Thunnissen, M. (2023). Strategische motieven voor interorganisationele samenwerking binnen learning communities. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(2), 143–157. https://doi.org/10.59532/tvho.v41i2.15695
    Bos, P., & Snoeren, M. (2021). Het ontwikkelen van een impactvolle hybride leeromgeving: Vijf aanbevelingen. In A. Ros, M. Thunnissen, & H. Van Beelen (Red.), Duurzaam leren en werken in een veranderende samenleving: Praktijkgericht onderzoek en tools voor praktijk en onderzoek (pp. 26–32). Fontys.
    Bos, P., Ros, A., Snoeren, M., & Thunnissen, M. (2023). Strategische motieven voor interorganisationele samenwerking binnen learning communities. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(2), 143–157. https://doi.org/10.59532/tvho.v41i2.15695
    Custers, M., Thunnissen, M., & Hendrickx, M. (2018). Leren en werken in social labs: Onderzoek naar hybride leeromgevingen. TH&MA Hoger Onderwijs, 2, 37–42.
    Bos, P., Custers, M., Heldens, H., Ros, A., Snoeren, M., & Spreeuwenberg, L. (2024). Tien voor impact: Uitdagingen en aanbevelingen voor hybride leeromgevingen. Opgehaald van https://fontys.nl/Bos-et-al.-2024_Tien-voor-impact-1.htm.
    Figuur 1: Continuüm school-werk: mate van verbinding (Bouw, 2021).
    • Afstemming: Opleidingen en betrokken werkveldpartners werken onafhankelijk van elkaar maar stemmen leerprocessen in school en werk wel op elkaar af. De opleiding initieert voornamelijk het leren van de studenten. Dit doen de docenten door studenten in school voor te bereiden op het leren in de praktijk, begeleidingsgesprekken te voeren of door reflectie achteraf. De beroepspraktijkvorming (BPV) of stage is een voorbeeld van verbinding tussen school en werk die gebaseerd is op afstemming. Het inzetten van gastlessen door het werkveld is een ander voorbeeld. Studenten verplaatsen zich tussen de opleiding en het werkveld. Het leerproces van de studenten staat centraal.
    • Incorporatie: De verbinding tussen school en werk wordt intensiever als er sprake is van incorporatie. Een deel van de beroepspraktijk wordt opgenomen in de schoolpraktijk, of andersom. Voorbeelden van incorporatie zijn just-in-time theorie-onderwijs geven op de werkplek of studenten in de school vaardigheden te laten oefenen in simulaties of bedrijfsprojecten.
    • Hybridisering: Wanneer er sprake is van hybridisering zijn delen van het onderwijs en de beroepspraktijk volledig met elkaar verweven. Er is een nieuwe leeromgeving ontstaan waarin het schoolse en het werkplekleren zijn geïntegreerd. Het leren en ontwikkelen van studenten, docenten én werkveldpartners staan in de hybride leeromgeving centraal. Voorbeelden zijn fieldlabs en innovatiehubs.

    Leermogelijkheden ontwerpen

    Leermogelijkheden ontwerpen draait om waar en op welke manier studenten kunnen leren. Om het leren te stimuleren en te optimaliseren, moet het werk dat de student op dat moment doet kunnen worden onderbroken of gepauzeerd. Dit geeft ruimte voor theoretische ondersteuning, begeleiding of het oefenen van complexe situaties. 

    Figuur 2: Model voor het ontwerpen van beroepsgerichte, hybride leeromgevingen (Zitter, 2021).

    Bij het ontwerpen van de leermogelijkheden in een hybride leeromgeving moeten twee dimensies in balans zijn  Zitter, I. (2021). Leeromgevingen in het beroepsonderwijs als knooppunten in onze maatschappij [Openbare les]. Kenniscentrum Leren en Innoveren, Utrecht.

    • Acquisitie vs. participatie  Sfard, A. (1998). On two metaphors for learning and the dangers of choosing just one. Educational Researcher, 27(2), 4-13. https://doi.org/10.3102/0013189X027002004
       kennisacquisitie richt zich op de overdracht van kennis, terwijl participatie gaat om samen leren door interactie.
    • Geconstrueerde vs. realistische contexten: studenten moeten zowel in gesimuleerde omgevingen als in realistische werksituaties leren. 

    Wanneer je deze dimensies combineert krijg je vier kwadranten, die samen de hybride leeromgeving vormen:

    1. Realistische participatie: studenten leren door verantwoordelijkheid te dragen tijdens het echte werkproces.
    2. Realistische acquisitie: studenten reflecteren op praktijksituaties en verbinden deze aan theoretische kennis.
    3. Geconstrueerde acquisitie: studenten leren kennis en vaardigheden buiten het werkproces, zoals tijdens theorielessen.
    4. Geconstrueerde participatie: studenten oefenen beroepsvaardigheden in gestructureerde situaties, zoals rollenspellen of simulaties.

    In een hybride leeromgeving worden de vier kwadranten vervlochten. Studenten bewegen voortdurend tussen de kwadranten, afhankelijk van hun leerbehoeften en praktijksituaties. Dit betekent niet dat ze enkel tussen kwadranten kunnen bewegen wanneer dat zo gepland is. Het is juist van belang dat er, op het moment dat het nodig is, door docenten, begeleiders of medestudenten ingegrepen wordt en de nodige steun geboden wordt. Uiteraard is goed nadenken over de optimale mix aan leermogelijkheden naast voor de studenten, ook relevant voor de andere betrokkenen in de leeromgeving. 

    Zien hoe andere onderwijsinstellingen hybride leeromgevingen inzetten? De Fontys Hogeschool heeft enkele hybride leeromgevingen in de spotlight gezet. 

    Leren in een hybride leeromgeving

    De student, het werkveld en de docent vormen samen een lerende driehoek (zie figuur 3). De actoren binnen deze driehoek kunnen verschillende rollen op zich nemen. Zo kan het werkveld bijvoorbeeld begeleiding bieden bij het leerproces, terwijl studenten het voortouw nemen bij bepaalde taken. Iedere betrokkene binnen de hybride leeromgeving kan de rol van lerende aannemen. Deze wisselwerking leidt uiteindelijk tot de vorming van een leergemeenschap. Figuur 3 illustreert de dynamiek binnen de lerende driehoek.

    Geraadpleegde bronnen

    Zitter, I. (2021). Leeromgevingen in het beroepsonderwijs als knooppunten in onze maatschappij [Openbare les]. Kenniscentrum Leren en Innoveren, Utrecht.
    Sfard, A. (1998). On two metaphors for learning and the dangers of choosing just one. Educational Researcher, 27(2), 4-13. https://doi.org/10.3102/0013189X027002004
    Figuur 3: De lerende driehoek (Gresnigt, 2021).

    In een situatie waarin wisselen van rol mogelijk is:

    • worden studenten steeds vaker als collega’s gezien;
    • kunnen werkveldpartners zich blijven ontwikkelen door te werken aan authentieke vraagstukken binnen hun eigen praktijk;
    • kunnen vertegenwoordigers van de opleiding op de hoogte blijven van actuele thema’s en ontwikkelingen uit de beroepscontext  Custers, M., Thunnissen, M., & Hendrickx, M. (2018). Leren en werken in social labs: Onderzoek naar hybride leeromgevingen. TH&MA Hoger Onderwijs, 2, 37–42.
      Bouw, E. (2021). Designing learning environments at the school-work boundary: Curriculum development in vocational education [Proefschrift]. Hogeschool Utrecht.
    • draagt elke actor, vanuit zijn eigen perspectief, positie en rol, bij aan het leerproces van de andere actoren. 

    De student, docent en werkveldprofessional bewegen zich als lerenden in een hybride leeromgeving, als boundary crossers (grensgangers) tussen de opleiding en het werkveld  Gulikers, J., & Oonk, C. (2019). Towards a rubric for stimulating and evaluating sustainable learning. Sustainability, 11(4), 969. https://doi.org/10.3390/su11040969
     Boundary crossing introduceert vier leermechanismen die helpen om het leerpotentieel van de grenzen te benutten  Gulikers, J., & Oonk, C. (2016). Boundary crossing in Regioleren: Actief ondersteunen van student-stakeholdersamenwerking. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 226–246). Koninklijke Van Gorcum.
      Gulikers, J., & Oonk, C. (2019). Towards a rubric for stimulating and evaluating sustainable learning. Sustainability, 11(4), 969. https://doi.org/10.3390/su11040969
    Bakker, A., Zitter, I., Beausaert, S., & De Bruijn, E. (2016). Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing. Koninklijke Van Gorcum.

    1. Identificatie: Het verkrijgen van inzicht in de verschillen en overeenkomsten tussen diverse praktijken.
    2. Coördinatie: Samenwerken op een zo efficiënt en effectief mogelijke manier.
    3. Reflectie: Het verhelderen van het eigen perspectief door zich in te leven in het perspectief, handelen en de ideeën van anderen.
    4. Transformatie: Het ontwikkelen van nieuwe kennis en innovaties, wat leidt tot nieuwe praktijken.

    Deze vier mechanismen kunnen het leren versterken. Ze bieden begeleiders inzicht in het leerproces van studenten en geven aan waar het leren nog versterkt kan worden. 

    Begeleiden in een hybride leeromgeving

    Goede begeleiding blijkt een cruciale succesfactor in een hybride leeromgeving. Dit betekent dat begeleiders niet alleen vakkennis en didactische vaardigheden moeten bezitten, maar ook een omgeving moeten creëren waarin studenten zich veilig voelen om fouten te maken en te experimenteren. De begeleider moet flexibel zijn en in staat om te schakelen tussen verschillende begeleidingsstijlen, afhankelijk van de situatie en de behoeften van de student  Virtanen, A., Tynjälä, P., & Eteläpelto, A. (2014). Factors promoting vocational students’ learning at work: Study on student experiences. Journal of Education and Work, 27(1), 43–70. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.718748
    Ceelen, L., Khaled, A., Nieuwenhuis, L., & De Bruijn, E. (2024). Pedagogic strategies of supervisors in healthcare placements. Medical Teacher, 46(3), 406–413. https://doi.org/10.1080/0142159X.2023.2256960
     We lichten toe wat bekend is over de rol van de begeleider en de didactische strategieën die zij kunnen inzetten. 

    Lees ook
    Themapagina Begeleiden en beoordelen van studenten op de werkplek

    Lees ook
    Themapagina Werkplekleren en stages

    Rollen van de begeleider: coach en expert

    Een belangrijke taak van de begeleider, zowel vanuit school als het werkveld, in een hybride leeromgeving is het optreden als coach. In deze rol draagt de begeleider niet alleen kennis over, maar stimuleert hij ook de nieuwsgierigheid en zelfregulatie van studenten. De begeleider zet een stap terug en laat de student actief de regie nemen over het eigen leerproces, wat bijdraagt aan meer zelfstandigheid en betrokkenheid bij het leren  Van den Berg, N., De Jong, F., & Seuneke, P. (2018). Een “foto” van regioleren bij Terra (Eindrapport). Aeres Hogeschool Wageningen.

    De begeleider moet daarbij beschikken over pedagogische en beroepsgerichte didactische expertise, zoals het helder kunnen uitleggen en effectief feedback geven. Daarnaast moet hij of zij vakinhoudelijke kennis hebben en als rolmodel fungeren binnen de beroepspraktijk  Aalsma, E., & Van Alten, J. (2016). De rol van begeleiders op het snijvlak van school- en beroepspraktijk. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 61–78). Koninklijke Van Gorcum.
     Deze combinatie van rollen helpt studenten niet alleen vaktechnisch te groeien, maar ook als professional.

    De strategieën die bij de begeleiding worden ingezet, zijn afhankelijk van de aard van het werk en de cultuur van de werkplek  Ceelen, L., Khaled, A., Nieuwenhuis, L., & De Bruijn, E. (2024). Pedagogic strategies of supervisors in healthcare placements. Medical Teacher, 46(3), 406–413. https://doi.org/10.1080/0142159X.2023.2256960
     Om duidelijkheid te scheppen over de verschillende rollen en verantwoordelijkheden en om rolvervaging en -verwarring te voorkomen, is het van belang dat de verdeling van de rollen wordt meegenomen in de ontwikkeling van de leeromgeving.

    Begeleiden tussen richten en empoweren

    Begeleiding in een hybride leeromgeving beweegt zich op een continuüm tussen richten en empoweren. Bij richten stuurt de begeleider actiever op het leerproces, bijvoorbeeld door na observatie bewust in te grijpen of door keuzes voor de student te maken wanneer dat nodig is om het leerproces op gang te brengen of te houden. Aan de andere kant van het continuüm ligt empoweren, waarbij de begeleider de student aanmoedigt om zelf verantwoordelijkheid te nemen en keuzes te maken bij het oplossen van problemen of het plannen van het leerproces. Dit bevordert de ontwikkeling van zelfstandigheid en zelfregulering bij studenten  Khaled, A., Mazereeuw, M., & Bouwmans, M. (2021). Pedagogic strategies at the boundary of school and work. In E. Kyndt, S. Beausaert, & I. Zitter (Eds.), Developing connectivity between education and work: Principles and practices (pp. 205–229). Routledge.

    Afhankelijk van de behoeften en het niveau van de student kan de begeleider meer de rol van sturende kracht op zich nemen of juist meer ruimte bieden voor zelfontplooiing en zelfregulatie. Dit dynamische schakelen tussen richten en empoweren kenmerkt effectieve begeleiding in een hybride leeromgeving.

    Reflectie en feedback

    Reflectie is een essentieel onderdeel van het begeleidingsproces in een hybride leeromgeving. Studenten worden aangemoedigd om hun eigen handelen en leren te evalueren door terug te kijken op hun ervaringen, vaak in samenwerking met hun begeleiders. Begeleiders faciliteren deze reflectie door gerichte vragen te stellen en studenten te helpen dieper na te denken over hun keuzes en gedrag. Voldoende tijd voor reflectie en interactie met collega’s kenmerken een sterke leeromgeving  Onstenk, J. (1997). Lerend leren werken: Brede vakbekwaamheid en de integratie van leren, werken en innoveren [Proefschrift]. Eburon.
    Poortman, C., & Visser, K. (2009). Leren door werk: De match tussen deelnemer en werkplek. ECBO.
    Kornet, A., Van Rees, M., Corporaal, S., & Venhuis, F. (2023). Een verkenning van competentieontwikkeling in leeromgevingen op de grens van opleiding en beroepspraktijk. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(4), 300–314.

    Daarnaast is feedback cruciaal om het leerproces te ondersteunen. Goede begeleiding vereist dat betrokkenen concrete en bruikbare feedback geven, zodat studenten hun sterke en zwakke punten kunnen herkennen en hun handelen kunnen verbeteren. Deze feedback moet zowel vakinhoudelijk zijn als gericht op de persoonlijke en professionele ontwikkeling van de student  Virtanen, A., Tynjälä, P., & Eteläpelto, A. (2014). Factors promoting vocational students’ learning at work: Study on student experiences. Journal of Education and Work, 27(1), 43–70. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.718748

    Begeleiding gericht op beroepskennis en samenwerking

    Naast de focus op beroepskennis speelt de begeleider ook een belangrijke rol in het ondersteunen van de samenwerking tussen de verschillende actoren binnen de hybride leeromgeving. Het begeleiden van samenwerkingsprocessen is essentieel, omdat leren vaak plaatsvindt door interactie en uitwisseling met anderen. De begeleider helpt studenten effectief samen te werken met professionals uit het werkveld en medestudenten, wat zowel de ontwikkeling van beroepskennis als die van sociale vaardigheden bevordert  Gulikers, J., & Oonk, C. (2016). Boundary crossing in Regioleren: Actief ondersteunen van student-stakeholdersamenwerking. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 226–246). Koninklijke Van Gorcum.

    De leeropbrengsten in een hybride leeromgeving

    Een goed ontworpen hybride leeromgeving kan bijdragen aan diverse (leer)opbrengsten. De belangrijkste zetten we voor je op een rij.

    Ontwikkeling van beroepsidentiteit

    In een hybride leeromgeving werken studenten niet alleen aan hun beroepskennis, maar ook aan hun professionele identiteit  Zitter, I., & Hoeve, A. (2012). Hybrid learning environments: Merging learning and work processes to facilitate knowledge integration and transitions. OECD Education Working Papers, No. 81. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5k97785xwdvf-en
     Dit betekent dat zij zich ontwikkelen tot professionals die niet alleen beschikken over vakinhoudelijke kennis, maar ook een sterk gevoel van identiteit en verantwoordelijkheid in hun beroepsrol opbouwen. Door te werken in een omgeving waar ze als volwaardige collega’s worden gezien en betrokken zijn bij authentieke werkprocessen, kunnen studenten hun beroepsidentiteit verder versterken.

    Lees ook 
    Themapagina Leren voor en tijdens het beroep

    Ontwikkelen van actuele kennis en vaardigheden van de student, opleiding en werkveld

    In een hybride leeromgeving werken het onderwijs en het werkveld nauw samen, waardoor studenten kunnen leren in een omgeving waar actuele kennis en vaardigheden worden toegepast. Dit betekent dat zij niet alleen theoretische kennis opdoen, maar deze direct kunnen koppelen aan de praktijk. Door in te spelen op actuele ontwikkelingen binnen het vakgebied verwerven studenten altijd de meest relevante en up-to-date kennis, wat hen beter voorbereidt op de eisen van de beroepspraktijk  Vanderlinde, R., Godaert, E., & Keppens, K. (2020). Competentiegericht opleiden en beoordelen in de lerarenopleiding: Naar een nieuw conceptueel model. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(4), 238–252.
     Hierdoor  kunnen zij zich ontwikkelen tot adaptieve, wendbare professionals  De Lange, A., & Van der Heijden, B. (2022). Duurzame inzetbaarheid op het werk – De werknemer, de werkgever of beiden aan zet? In A. De Lange & B. Van der Heijden (Eds.), Een leven lang inzetbaar? Duurzame inzetbaarheid (pp. 13–41). B+B Vakmedianet.
    Kornet, A., Van Rees, M., Corporaal, S., & Venhuis, F. (2023). Een verkenning van competentieontwikkeling in leeromgevingen op de grens van opleiding en beroepspraktijk. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(4), 300–314.

    Hoewel de nadruk vaak ligt op het leren van de student, krijgen ook het werkveld en de docent de kans om te leren. Dit draagt bij aan de ontwikkeling van hun kennis en vaardigheden, wat een positief effect heeft op hun professionaliteit en de kwaliteit van het onderwijs  Snoeren, M. (2021). Professionele werkplaatsen als lerende ecosystemen: De complexiteit van meervoudige samenwerkingen [Lectorale rede]. Fontys Hogescholen.
    Vereniging Hogescholen. (2019). Professionals voor morgen: Strategische agenda Vereniging Hogescholen 2019–2023. Opgehaald van https://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/strategische-agenda-s-vereniging-hogescholen/artikelen/professionals-voor-morgen-strategische-agenda-vereniging-hogescholen-2019-2023.

    Dieper leerproces door hogere betrokkenheid

    Studenten leren binnen een hybride leeromgeving in echte, beroepsgerelateerde situaties. Deze authentieke contexten zorgen ervoor dat theorie en praktijk naadloos in elkaar overlopen, waardoor het geleerde direct toepasbaar is in de beroepspraktijk. Het werken aan reële taken en vraagstukken motiveert studenten, vergroot hun betrokkenheid en versterkt hun zelfvertrouwen, wat leidt tot een diepgaand leerproces  Vanderlinde, R., Godaert, E., & Keppens, K. (2020). Competentiegericht opleiden en beoordelen in de lerarenopleiding: Naar een nieuw conceptueel model. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(4), 238–252.
    Veltman, M., Van Keulen, J., & Voogt, J. (2019). Design principles for addressing wicked problems through boundary crossing in higher professional education. Journal of Education and Work, 32(2), 135–155. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1610165
     Een belangrijke voorwaarde is dat de opdracht aansluit bij het leerproces van de studenten. Om te zien of een opdracht passend is kan de Complextool worden ingezet  Ros, A., Heldens, H., Swennehuis, P., Poelmans, P., & Raaijmakers, S. (2024). Complextool: Tool voor het beoordelen van complexiteit van praktijkvraagstukken en -opdrachten in een mbo- en hbo-context. Fontys.
    Ros, A., Heldens, H., Swennehuis, P., Poelmans, P., & Raaijmakers, S. (2024). Complextool: Tool voor het beoordelen van complexiteit van praktijkvraagstukken en -opdrachten in een mbo- en hbo-context. Fontys.

    Effectievere lessen door gerichte observatie en begeleiding

    Een ander voordeel van authentieke leersituaties is dat begeleiders de mogelijkheid krijgen om studenten in een echte werksituatie te observeren. Door deze observaties kunnen zij gericht inspelen op het leerproces van de studenten. Het afwisselen van theorie en praktijk binnen deze context maakt het leren effectiever, omdat studenten direct ervaren hoe theoretische kennis zich vertaalt naar praktische toepassingen  Vanderlinde, R., Godaert, E., & Keppens, K. (2020). Competentiegericht opleiden en beoordelen in de lerarenopleiding: Naar een nieuw conceptueel model. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(4), 238–252.

    Ontwikkeling van routine en adaptieve -expertise

    Hybride leeromgevingen stimuleren niet alleen routine-expertise, maar ook adaptieve expertise. Met andere woorden: studenten leren niet alleen hoe ze in routinematige situaties moeten handelen, maar ook hoe ze effectief kunnen omgaan met nieuwe en onverwachte situaties  Bransford, J., Derry, S., Berliner, D. C., Hammerness, K., & Beckett, K. L. (2005). Theories of learning and their roles in teaching. In L. Darling-Hammond, J. Bransford, P. LePage, K. Hammerness, & H. Duffy (Eds.), Preparing teachers for a changing world: What teachers should learn and be able to do (pp. 40–88). Jossey-Bass.
    Ward, P., Gore, J., Hutton, R., Conway, G. E., & Hoffman, R. R. (2018). Adaptive skill as the conditio sine qua non of expertise. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 7(1), 35–50. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2018.01.009
     Dit wordt bevorderd door een leeromgeving die ruimte biedt voor experimenteren, waar studenten experts kunnen observeren en waar begeleiders zelf een lerende houding aannemen. Dit draagt bij aan de ontwikkeling van nieuwe kennis en vaardigheden.

    Geraadpleegde bronnen

    Custers, M., Thunnissen, M., & Hendrickx, M. (2018). Leren en werken in social labs: Onderzoek naar hybride leeromgevingen. TH&MA Hoger Onderwijs, 2, 37–42.
    Bouw, E. (2021). Designing learning environments at the school-work boundary: Curriculum development in vocational education [Proefschrift]. Hogeschool Utrecht.
    Gulikers, J., & Oonk, C. (2019). Towards a rubric for stimulating and evaluating sustainable learning. Sustainability, 11(4), 969. https://doi.org/10.3390/su11040969
    Gulikers, J., & Oonk, C. (2016). Boundary crossing in Regioleren: Actief ondersteunen van student-stakeholdersamenwerking. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 226–246). Koninklijke Van Gorcum.
    Gulikers, J., & Oonk, C. (2019). Towards a rubric for stimulating and evaluating sustainable learning. Sustainability, 11(4), 969. https://doi.org/10.3390/su11040969
    Bakker, A., Zitter, I., Beausaert, S., & De Bruijn, E. (2016). Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing. Koninklijke Van Gorcum.
    Virtanen, A., Tynjälä, P., & Eteläpelto, A. (2014). Factors promoting vocational students’ learning at work: Study on student experiences. Journal of Education and Work, 27(1), 43–70. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.718748
    Ceelen, L., Khaled, A., Nieuwenhuis, L., & De Bruijn, E. (2024). Pedagogic strategies of supervisors in healthcare placements. Medical Teacher, 46(3), 406–413. https://doi.org/10.1080/0142159X.2023.2256960
    Van den Berg, N., De Jong, F., & Seuneke, P. (2018). Een “foto” van regioleren bij Terra (Eindrapport). Aeres Hogeschool Wageningen.
    Aalsma, E., & Van Alten, J. (2016). De rol van begeleiders op het snijvlak van school- en beroepspraktijk. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 61–78). Koninklijke Van Gorcum.
    Ceelen, L., Khaled, A., Nieuwenhuis, L., & De Bruijn, E. (2024). Pedagogic strategies of supervisors in healthcare placements. Medical Teacher, 46(3), 406–413. https://doi.org/10.1080/0142159X.2023.2256960
    Khaled, A., Mazereeuw, M., & Bouwmans, M. (2021). Pedagogic strategies at the boundary of school and work. In E. Kyndt, S. Beausaert, & I. Zitter (Eds.), Developing connectivity between education and work: Principles and practices (pp. 205–229). Routledge.
    Onstenk, J. (1997). Lerend leren werken: Brede vakbekwaamheid en de integratie van leren, werken en innoveren [Proefschrift]. Eburon.
    Poortman, C., & Visser, K. (2009). Leren door werk: De match tussen deelnemer en werkplek. ECBO.
    Kornet, A., Van Rees, M., Corporaal, S., & Venhuis, F. (2023). Een verkenning van competentieontwikkeling in leeromgevingen op de grens van opleiding en beroepspraktijk. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(4), 300–314.
    Virtanen, A., Tynjälä, P., & Eteläpelto, A. (2014). Factors promoting vocational students’ learning at work: Study on student experiences. Journal of Education and Work, 27(1), 43–70. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.718748
    Gulikers, J., & Oonk, C. (2016). Boundary crossing in Regioleren: Actief ondersteunen van student-stakeholdersamenwerking. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 226–246). Koninklijke Van Gorcum.
    Zitter, I., & Hoeve, A. (2012). Hybrid learning environments: Merging learning and work processes to facilitate knowledge integration and transitions. OECD Education Working Papers, No. 81. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5k97785xwdvf-en
    Vanderlinde, R., Godaert, E., & Keppens, K. (2020). Competentiegericht opleiden en beoordelen in de lerarenopleiding: Naar een nieuw conceptueel model. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(4), 238–252.
    De Lange, A., & Van der Heijden, B. (2022). Duurzame inzetbaarheid op het werk – De werknemer, de werkgever of beiden aan zet? In A. De Lange & B. Van der Heijden (Eds.), Een leven lang inzetbaar? Duurzame inzetbaarheid (pp. 13–41). B+B Vakmedianet.
    Kornet, A., Van Rees, M., Corporaal, S., & Venhuis, F. (2023). Een verkenning van competentieontwikkeling in leeromgevingen op de grens van opleiding en beroepspraktijk. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(4), 300–314.
    Snoeren, M. (2021). Professionele werkplaatsen als lerende ecosystemen: De complexiteit van meervoudige samenwerkingen [Lectorale rede]. Fontys Hogescholen.
    Vereniging Hogescholen. (2019). Professionals voor morgen: Strategische agenda Vereniging Hogescholen 2019–2023. Opgehaald van https://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/strategische-agenda-s-vereniging-hogescholen/artikelen/professionals-voor-morgen-strategische-agenda-vereniging-hogescholen-2019-2023.
    Vanderlinde, R., Godaert, E., & Keppens, K. (2020). Competentiegericht opleiden en beoordelen in de lerarenopleiding: Naar een nieuw conceptueel model. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(4), 238–252.
    Veltman, M., Van Keulen, J., & Voogt, J. (2019). Design principles for addressing wicked problems through boundary crossing in higher professional education. Journal of Education and Work, 32(2), 135–155. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1610165
    Ros, A., Heldens, H., Swennehuis, P., Poelmans, P., & Raaijmakers, S. (2024). Complextool: Tool voor het beoordelen van complexiteit van praktijkvraagstukken en -opdrachten in een mbo- en hbo-context. Fontys.
    Ros, A., Heldens, H., Swennehuis, P., Poelmans, P., & Raaijmakers, S. (2024). Complextool: Tool voor het beoordelen van complexiteit van praktijkvraagstukken en -opdrachten in een mbo- en hbo-context. Fontys.
    Vanderlinde, R., Godaert, E., & Keppens, K. (2020). Competentiegericht opleiden en beoordelen in de lerarenopleiding: Naar een nieuw conceptueel model. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(4), 238–252.
    Bransford, J., Derry, S., Berliner, D. C., Hammerness, K., & Beckett, K. L. (2005). Theories of learning and their roles in teaching. In L. Darling-Hammond, J. Bransford, P. LePage, K. Hammerness, & H. Duffy (Eds.), Preparing teachers for a changing world: What teachers should learn and be able to do (pp. 40–88). Jossey-Bass.
    Ward, P., Gore, J., Hutton, R., Conway, G. E., & Hoffman, R. R. (2018). Adaptive skill as the conditio sine qua non of expertise. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 7(1), 35–50. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2018.01.009

    Aalsma, E., & Van Alten, J. (2016). De rol van begeleiders op het snijvlak van school- en beroepspraktijk. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 61–78). Koninklijke Van Gorcum.

    Bakker, A., & Akkerman, S. F. (2014). Leren door boundary crossing tussen school en werk. Pedagogische Studiën, 91(1), 8–23.

    Bakker, A., Zitter, I., Beausaert, S., & De Bruijn, E. (2016). Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing. Koninklijke Van Gorcum.

    Bos, P., Custers, M., Heldens, H., Ros, A., Snoeren, M., & Spreeuwenberg, L. (2024). Tien voor impact: Uitdagingen en aanbevelingen voor hybride leeromgevingen. Opgehaald van https://fontys.nl/Bos-et-al.-2024_Tien-voor-impact-1.htm.

    Bos, P., Ros, A., Snoeren, M., & Thunnissen, M. (2023). Strategische motieven voor interorganisationele samenwerking binnen learning communities. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(2), 143–157. https://doi.org/10.59532/tvho.v41i2.15695

    Bos, P., & Snoeren, M. (2021). Het ontwikkelen van een impactvolle hybride leeromgeving: Vijf aanbevelingen. In A. Ros, M. Thunnissen, & H. Van Beelen (Red.), Duurzaam leren en werken in een veranderende samenleving: Praktijkgericht onderzoek en tools voor praktijk en onderzoek (pp. 26–32). Fontys.

    Bouw, E. (2021). Designing learning environments at the school-work boundary: Curriculum development in vocational education [Proefschrift]. Hogeschool Utrecht.

    Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2019). Characteristics of learning environments at the boundary between school and work: A literature review. Educational Research Review, 26(1), 1–15.

    Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2021a). Designable elements of integrative learning environments at the boundary of school and work: A multiple case study. Learning Environments Research, 24(3), 487–517. https://doi.org/10.1007/s10984-020-09338-7

    Bouw, E., Zitter, I., & De Bruijn, E. (2021b). Multilevel design considerations for vocational curricula at the boundary of school and work. Journal of Curriculum Studies, 53(6), 765–783. https://doi.org/10.1080/00220272.2021.1899290

    Bransford, J., Derry, S., Berliner, D. C., Hammerness, K., & Beckett, K. L. (2005). Theories of learning and their roles in teaching. In L. Darling-Hammond, J. Bransford, P. LePage, K. Hammerness, & H. Duffy (Eds.), Preparing teachers for a changing world: What teachers should learn and be able to do (pp. 40–88). Jossey-Bass.

    Ceelen, L., Khaled, A., Nieuwenhuis, L., & De Bruijn, E. (2024). Pedagogic strategies of supervisors in healthcare placements. Medical Teacher, 46(3), 406–413. https://doi.org/10.1080/0142159X.2023.2256960

    Custers, M., Thunnissen, M., & Hendrickx, M. (2018). Leren en werken in social labs: Onderzoek naar hybride leeromgevingen. TH&MA Hoger Onderwijs, 2, 37–42.

    De Lange, A., & Van der Heijden, B. (2022). Duurzame inzetbaarheid op het werk – De werknemer, de werkgever of beiden aan zet? In A. De Lange & B. Van der Heijden (Eds.), Een leven lang inzetbaar? Duurzame inzetbaarheid (pp. 13–41). B+B Vakmedianet.

    Gresnigt, R. (2021). Hybride leeromgeving (1): Over de grens tussen werk en school. Wij-leren.nl. Beschikbaar via https://www.wij-leren.nl/hybride-leeromgeving-grens-werk-school.php.

    Gulikers, J., & Oonk, C. (2016). Boundary crossing in Regioleren: Actief ondersteunen van student-stakeholdersamenwerking. In A. Bakker, I. Zitter, S. Beausaert, & E. De Bruijn (Eds.), Tussen opleiding en beroepspraktijk: Het potentieel van boundary crossing (pp. 226–246). Koninklijke Van Gorcum.

    Gulikers, J., & Oonk, C. (2019). Towards a rubric for stimulating and evaluating sustainable learning. Sustainability, 11(4), 969. https://doi.org/10.3390/su11040969

    Heusdens, W. (2019). Ontwikkelen van beroepskennis. Canon Beroepsonderwijs. Beschikbaar via https://ecbo.nl/publicaties/ontwikkelen-van-beroepskennis/ 

    Khaled, A., Mazereeuw, M., & Bouwmans, M. (2021). Pedagogic strategies at the boundary of school and work. In E. Kyndt, S. Beausaert, & I. Zitter (Eds.), Developing connectivity between education and work: Principles and practices (pp. 205–229). Routledge.

    Knol, E., & Velzing, E. J. (2019). Learning communities voor MMIP’s: Een schakel voor versnelling en opschaling. Verkenning op verzoek Topsector Energie en in opdracht van RVO. https://www.topsectorenergie.nl

    Kornet, A., Van Rees, M., Corporaal, S., & Venhuis, F. (2023). Een verkenning van competentieontwikkeling in leeromgevingen op de grens van opleiding en beroepspraktijk. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 41(4), 300–314.

    Onstenk, J. (1997). Lerend leren werken: Brede vakbekwaamheid en de integratie van leren, werken en innoveren [Proefschrift]. Eburon.

    Oonk, C., & Gulikers, J. (2018). Boundary crossing: Leren van en met ‘de ander’. Canon Beroepsonderwijs. Beschikbaar via https://ecbo.nl/publicaties/boundary-crossing-leren-met-en-van-de-ander/ 

    Poortman, C., & Visser, K. (2009). Leren door werk: De match tussen deelnemer en werkplek. ECBO.

    Poortman, C. L., Nelen, A., De Grip, A., Nieuwenhuis, A. F. M., & Kirschner, P. A. (2012). Effecten van leren en werken in het mbo: Een reviewstudie. Pedagogische Studiën, 89(5), 288–306.

    Ros, A., Heldens, H., Swennehuis, P., Poelmans, P., & Raaijmakers, S. (2024). Complextool: Tool voor het beoordelen van complexiteit van praktijkvraagstukken en -opdrachten in een mbo- en hbo-context. Fontys.

    Snoeren, M. (2021). Professionele werkplaatsen als lerende ecosystemen: De complexiteit van meervoudige samenwerkingen [Lectorale rede]. Fontys Hogescholen.

    Schipper, T., Vos, M., & Wallner, C. (Eds.). (2022). Landelijk position paper Learning Communities (in opdracht van NWO). Hogeschool Windesheim.

    Sfard, A. (1998). On two metaphors for learning and the dangers of choosing just one. Educational Researcher, 27(2), 4-13. https://doi.org/10.3102/0013189X027002004 

    Timmerman, J., Van Doesum, K., & Zitter, I. (2022). Het instellingsbreed ontwerpen van hybride leeromgevingen in het middelbaar beroepsonderwijs: Een meervoudige case study. Pedagogische Studiën, 99(4). https://pedagogischestudien.nl/article/view/13743

    Vanderlinde, R., Godaert, E., & Keppens, K. (2020). Competentiegericht opleiden en beoordelen in de lerarenopleiding: Naar een nieuw conceptueel model. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 41(4), 238–252.

    Veltman, M., Van Keulen, J., & Voogt, J. (2019). Design principles for addressing wicked problems through boundary crossing in higher professional education. Journal of Education and Work, 32(2), 135–155. https://doi.org/10.1080/13639080.2019.1610165

    Van den Berg, N., De Jong, F., & Seuneke, P. (2018). Een “foto” van regioleren bij Terra (Eindrapport). Aeres Hogeschool Wageningen.

    Veltman, M. E., Van Keulen, J., & Voogt, J. M. (2021). Using problems with wicked tendencies as vehicles for learning in higher professional education: Towards coherent curriculum design. The Curriculum Journal, 32, 559–583. https://doi.org/10.1002/curj.102 

    Vereniging Hogescholen. (2019). Professionals voor morgen: Strategische agenda Vereniging Hogescholen 2019–2023. Opgehaald van https://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/strategische-agenda-s-vereniging-hogescholen/artikelen/professionals-voor-morgen-strategische-agenda-vereniging-hogescholen-2019-2023.

    Virtanen, A., Tynjälä, P., & Eteläpelto, A. (2014). Factors promoting vocational students’ learning at work: Study on student experiences. Journal of Education and Work, 27(1), 43–70. https://doi.org/10.1080/13639080.2012.718748 

    Ward, P., Gore, J., Hutton, R., Conway, G. E., & Hoffman, R. R. (2018). Adaptive skill as the conditio sine qua non of expertise. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 7(1), 35–50. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2018.01.009

    Zitter, I. (2021). Leeromgevingen in het beroepsonderwijs als knooppunten in onze maatschappij [Openbare les]. Kenniscentrum Leren en Innoveren, Utrecht. 

    Zitter, I., & Hoeve, A. (2012). Hybrid learning environments: Merging learning and work processes to facilitate knowledge integration and transitions. OECD Education Working Papers, No. 81. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5k97785xwdvf-en

    Volledige referentie: Poelmans, P. (2025). Leren op het snijvlak van de opleiding en beroepspraktijk. Onderwijskennis.nl. Geraadpleegd op [dag maand jaar], van https://www.onderwijskennis.nl/node/6544

    Korte verwijzing in de tekst: (Poelmans, 2025)

    Meer informatie: bekijk de disclaimer.

    Bijdrage van

    Foto Petra Poelmans

    Petra Poelmans

    Lector, Practor en Adviseur

    Poelmans Onderwijsonderzoek en -advies

    Hogeschool Rotterdam

    Scalda

    Mogen we je iets vragen?

    Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
    Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
    In welke onderwijssector werk je?

    Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

    Privacyverklaring

    Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

    Gerelateerd in de kennisbank

    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      Video: begeleiden in leerwerkomgevingen

      mbo ho

      Als begeleider kun je twee begeleidingsstrategieën toepassen tijdens het begeleiden van studenten: richten en empoweren. Ontdek wat deze strategieën precies betekenen en hoe ze werken.

      Kijk verder op Youtube
    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      Hybride leeromgeving: het ontwerp

      mbo ho

      Dit is het derde artikel in een serie van drie. Ontdek tien strategische uitdagingen voor het duurzaam ontwikkelen van impactvolle hybride leeromgevingen en krijg tips over hoe hiermee om te gaan.

      Lees verder op wij-leren.nl
    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      Hybride leeromgeving: de onderwijsvisie

      mbo ho

      Artikel twee in een serie van drie. ontdek het nut van hybride leeromgevingen (het waarom).

      Lees verder op wij-leren.nl