Spelend leren

Middelgroot effect tegen zeer lage kosten, op basis van zeer beperkt bewijs. Toelichting

Effect (in maanden)

+4

Bewijs

Kosten

Wat is het?

De definitie van 'spelen', de plaats die spelen inneemt in het lesprogramma en de rol van volwassenen en van de kinderen zelf ten aanzien van spelen, variƫren aanzienlijk. Spelen is vaak een prettige activiteit op zichzelf. Een kind kan spelend leren in zijn eentje of samen met anderen, en er kunnen verschillende cognitieve en fysieke elementen aan te pas komen. Spelen is een kernonderdeel van de ervaring van jonge kinderen op een kinderdagverblijf of peuterspeelzaal/peuterschool en in het primair onderwijs, en kan een positief effect hebben op de lichamelijke ontwikkeling, relatievorming en kunstzinnige vorming. In dit overzicht van de onderzoeksresultaten kijken we echter wat het effect van spelend leren is op cognitieve resultaten.

Spelend leren gebeurt in verschillende omgevingen: binnen en buiten, thuis en in leeromgevingen. Aan de ene kant van het spectrum bevindt zich het vrije spel, waar het kind zelf het spel begint en voortzet. Bij deze activiteiten is het de rol van de volwassene om de leeromgeving zo in te richten dat er middelen en materialen aanwezig zijn die het leren bevorderen en het spelen ondersteunen. In de interactie met het kind heeft de volwassene een bepaalde intentie en een duidelijk doel voor ogen, maar het kind neemt de leiding en stuurt de activiteit. In het midden van het spectrum bevindt zich het begeleide spel, met enige mate van betrokkenheid van een volwassene. Een voorbeeld hiervan is een groep kinderen die samen 'doen alsof', waarbij de volwassene een scenario bedenkt om het spel en het gesprek in een nieuwe richting te leiden. Aan het andere uiteinde van het spectrum bevinden zich activiteiten die worden gestuurd door een pedagogisch medewerker of leerkracht, bijvoorbeeld een spel met regels of duidelijk gestructureerde activiteiten.

Sommige voorbeelden van spelend leren kunnen overlappen met aanpakken voor zelfregulatie of sociaal-emotioneel leren. Er bestaan ook methoden voor spelend leren die zijn gericht op de sociale, emotionele of gedragsontwikkeling van kinderen. Deze methoden zijn specifiek gericht op verbetering van sociale en cognitieve vaardigheden door kinderen te helpen leren hoe ze moeten spelen.

Belangrijke bevindingen

  1. Aanpakken voor spelend leren hebben een middelgroot positief effect (+ vier maanden) op de leerresultaten, maar de bewijskracht is zeer beperkt.
  2. Spelend leren omvat een breed scala aan activiteiten in een groot aantal verschillende omgevingen, variƫrend van begeleid spel tot vrij spel. Er is meer onderzoek gedaan naar spel onder begeleiding van een pedagogisch medewerker of onderwijspersoneel.
  3. Er zijn vergelijkbare positieve effecten vastgesteld voor ontluikende/beginnende geletterdheid en taalontwikkeling en voor ontluikende/beginnende gecijferdheid.
  4. Het wisselende effect en het beperkte bewijs voor spelend leren zonder begeleiding geven aan dat meer onderzoek nodig is om vast te stellen welke aanpakken voor spelend leren effectief zijn.

Hoe effectief is deze aanpak?

Het bewijs voor spelend leren is niet sterk of consistent, maar er zijn wel aanwijzingen dat er een duidelijk verband bestaat tussen spelen en leerresultaten. Uit onderzoeken die het effect van spelend leren meten blijkt dat aanpakken voor spelend leren gemiddeld een leerwinst van vier maanden opleveren. De effecten laten echter een grote variatie zien, wat aangeeft dat er op dit gebied aanvullend onderzoek van hoge kwaliteit nodig is.

Er zijn positieve resultaten vastgesteld voor verschillende leerresultaten bij jonge kinderen, waaronder voor taalvaardigheid, ontluikende/beginnende geletterdheid, ontluikende/beginnende gecijferdheid en een reeks andere cognitieve resultaten. Aanpakken voor spelend leren kunnen een aanzienlijk positief effect hebben op kinderen met sociale, emotionele of leerproblemen.

De meeste onderzoeken zijn gericht op begeleid spel en niet op vrij spel of rollenspellen. Er bestaan wel onderzoeken naar vrij spel, maar deze kijken vaak niet naar cognitieve resultaten en de onderzoeksopzet is vaak minder robuust. De twee onderzoeken gericht op vrij spel die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit lieten tegenstrijdige resultaten zien; het ene onderzoek gaf een positief effect aan en het andere een negatief effect.

Achter het gemiddelde

Voor verschillende vormen van spelend leren zijn positieve effecten te vinden, maar het meeste onderzoek is gericht op begeleid spel (17 van de 22 opgenomen onderzoeken).

Er zijn positieve effecten vastgesteld voor verschillende leerresultaten bij jonge kinderen, waaronder voor taalvaardigheid, ontluikende/beginnende geletterdheid, ontluikende/beginnende gecijferdheid en een reeks andere cognitieve resultaten.

Er is meer onderzoek gedaan bij kinderdagverblijven en peuterspeelzalen/peuterscholen dan in het primair onderwijs. De voorlopige onderzoeksresultaten wijzen erop dat het effect voor de kleutergroepen van het primair onderwijs kleiner is (+ twee maanden) dan voor kinderdagverblijven en peuterspeelzalen/peuterscholen (+ vier maanden). Maar deze bevindingen zijn gebaseerd op slechts een klein aantal onderzoeken.

Er is wereldwijd onderzoek gedaan in verschillende landen, waarbij de meeste onderzoeken in de VS hebben plaatsgevonden. Daar gaan kinderen iets langer naar een voorschoolse voorziening (tot 5 jaar) dan in Nederland.

Gelijke kansen bevorderen

Er is te weinig onderzoek gedaan om het verband tussen spelend leren en sociaal-economische achterstanden te verkennen. Wel zijn er voorbeelden van onderzoeken waar het is gelukt om de schoolresultaten te verbeteren in scholen met in verhouding veel kinderen met een sociaal-economische achterstand.

Om rekening mee te houden

De resultaten voor spelend leren zijn wisselend. Daarom is aandacht voor de uitvoering erg belangrijk. Belangrijke aspecten om rekening mee te houden zijn:

  • CreĆ«er leeromgevingen die bijdragen aan de ontwikkeling van taalvaardigheid, geletterdheid en rekenvaardigheid door middel van spel.
  • Vind een goede balans tussen door het kind geĆÆnitieerd spel en meer gestructureerde activiteiten om tegemoet te komen aan de leerbehoeften van de kinderen.
  • Organiseer de materialen in de leeromgeving op een manier die bijdraagt aan actief leren, spelen en ontdekken.
  • Bereid educatief personeel/medewerkers voor op het begeleiden van kinderen bij activiteiten voor spelend leren.

Gezien het zwakke bewijs is het erg belangrijk om het effect van nieuwe aanpakken voor spelend leren te evalueren.

Wat zijn de kosten?

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland.

Over het algemeen worden de mediane kosten voor spelend leren als zeer laag ingeschat. De meeste scholen en voorschoolse voorzieningen zijn zo ontworpen dat er binnen en buiten speelmogelijkheden zijn, waardoor de extra kosten beperkt zijn.

De kosten kunnen hoger zijn als deze speelmogelijkheden er niet zijn of als er specifieke extra materialen nodig zijn, bijvoorbeeld voor 'doen alsof'-scenario's of ter ondersteuning van ontluikende/beginnende geletterdheid. Training voor educatief personeel/medewerkers zodat ze meer weten over hoe kinderen kunnen leren van spelactiviteiten, kan ook een positief effect hebben. Daarbij is het van belang dat medewerkers ook leren hoe ze moeten ingrijpen en wanneer ze moeten observeren tijdens door het kind zelf geĆÆnitieerd spel.

Hoe overtuigend is het bewijs?

De bewijskracht voor de effectiviteit van spelend leren is zeer beperkt. Er werden 22 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. Door het kleine aantal onderzoeken is het niet mogelijk om systematisch te verkennen hoe verschillende elementen van de onderzoeken kunnen worden gekoppeld aan bepaalde effecten.

De bewijskracht wordt verder beperkt doordat een groot percentage van de onderzoeken niet onafhankelijk is geƫvalueerd. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciƫle aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan van invloed zijn op het totale effect van de aanpak.

In sommige onderzoeken is spelen onderdeel van een breder programma. Dat maakt het lastig om het effect van spelen op zichzelf te beoordelen. Toch is het evalueren van interventies met verschillende componenten een belangrijk gebied voor nader onderzoek. Er kan meer worden gedaan om inzicht te krijgen in het effect van verschillende aanpakken voor spelend leren om het leerproces en de ontwikkeling van jonge kinderen te ondersteunen.

Dat de bewijskracht voor een aanpak beperkt is, wil niet zeggen dat de aanpak geen effect heeft. Voor veel aanpakken is de bewijskracht beperkt omdat er nog geen kwalitatief hoogwaardig onderzoek heeft plaatsgevonden, niet omdat de aanpak niet effectief is.

Net als bij andere reviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.

Verder lezen


Mogen we je iets vragen?

Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
In welke onderwijssector werk je?

Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

Privacyverklaring

Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

Onderwijsprofessionals kiezen op basis van kennis en ervaring
Onderwijskennis.nl bundelt kennis uit onderzoek over de effectiviteit van aanpakken en werkwijzen in het onderwijs. Onderwijskennis.nl adviseert echter niet welke aanpakken scholen zouden moeten kiezen. Deze keuze is de verantwoordelijkheid van de onderwijsprofessionals zelf. Zij beoordelen op basis van hun kennis en ervaring welke aanpakken het beste passen bij het onderwijs dat zij geven.