Agency in beroepsomgevingen

Als professional in het beroepsonderwijs zorg je samen met je collega’s elke dag voor de best mogelijke ondersteuning van studenten. Dat gaat vaak bijna vanzelf, op basis van je opleiding en ervaring. Er zijn echter ook situaties die vragen om bewuster afwegen, omdat een beste manier van handelen niet zo voor de hand ligt. De afwegingen die je zelf of samen met collega’s in dat handelen maakt – als docent, onderwijskundige, beleidsmaker, directie of anders – hebben invloed op studenten en hun ontwikkeling. Het doet er dus toe of en hoe jij en jouw collega’s handelen. Het vermogen om als professional(s) op basis van eigen oordelen en verantwoordelijkheid te handelen, wordt in onderzoek agency genoemd (Ballet et al., 2007; Ballet, J., Dubois, J. L., & Mahieu, F. R. (2007). Responsibility for each other's freedom: agency as the source of collective capability. Journal of Human Development, 8(2), 185-201. https://doi.org/10.1080/14649880701371000
 Eteläpelto et al., 2013; Eteläpelto, A., Vähäsantanen, K., Hökkä, P., & Paloniemi, S. (2013). What is agency? Conceptualizing professional agency at work. Educational research review, 10, 45-65. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2013.05.001
 Priestley et al., 2015). Priestley, M., Biesta, G., & Robinson, S. (2015). Teacher Agency: An Ecological Approach. (1 ed.) Bloomsbury . https://doi.org/10.5040/9781474219426
 Over agency in het algemeen is veel bekend, maar over agency in beroepsomgevingen relatief weinig. Dit terwijl veel werkplekken en beroepsopleidingen het liefst zien dat (toekomstige) professionals op basis van eigen oordelen en verantwoordelijkheid hun werk proberen te verbeteren. 

In dit overzichtsartikel proberen we zichtbaar te maken hoe agency zich ontwikkelt in een complex en dynamisch samenspel tussen professionals en de beroepsomgeving. Inzicht in je eigen agency en in die van collega’s kan helpen om goed, verantwoord en betekenisvol werk, binnen de mogelijkheden en grenzen van je eigen beroepspraktijk, (nog beter) te realiseren. We geven eerst twee voorbeelden die helpen agency concreet in beeld te krijgen. Daarna bespreken we wat agency in beroepsomgevingen is, hoe agency zich laat zien en hoe je er grip op kunt krijgen.

Twee voorbeelden van agency in beroepsomgevingen

Voor dit overzichtsartikel verdiepten we ons in literatuur over agency in beroepsomgevingen en interviewden we twee experts. We spraken uitgebreid met Mark Priestley (hoogleraar Onderwijs bij de Universiteit van Stirling) en Yrjö Engeström (emeritus hoogleraar Leren van volwassenen bij de Universiteit van Helsinki). Zij gaven sprekende voorbeelden van hun eigen agency waarin veel elementen terugkomen die zij ook in hun onderzoek zien. Ook bestudeerden we werk van de Finse onderzoekers Eteläpelto, Vähäsantanen en Paloniemi. 

Lees ook
Uitwerkingen van deze interviews

Agency van leraren: ruimte, steun en strijdbaarheid (Priestley)

Mark Priestley’s voorbeeld gaat over zijn eigen ervaring als leraar en wat hij zag bij andere leraren. Priestley werkte op verschillende scholen. Waar de ene school hem de ruimte gaf om te handelen op basis van wat hij goed vond, controleerde de andere school vooral of hij wel met de goede dingen bezig was. In een derde school kreeg hij net als op de eerste school veel ruimte, maar ontbrak het aan steun en kaders vanuit de school. Tegelijkertijd zag hij dat sommige collega’s gedurende hun loopbaan steeds cynischer werden over hun eigen ruimte en invloed in de school, vooral als die ruimte beperkt werd. Andere collega’s werden daardoor juist strijdbaarder.

Priestley ziet agency als iets dat ontstaat tussen de persoon en de praktijken waaraan die persoon deelneemt. In zijn onderzoek merkt hij dat agency van leraren toeneemt als leraren ruimte krijgen en daarin tegelijkertijd ondersteund worden, zowel door ondersteunende structuren vanuit de school, als vanuit management, als vanuit collega’s. Als zij die ruimte én ondersteuning krijgen, nemen zij verantwoordelijkheid en voelen zij dat ze betekenisvol aan het werk zijn.

Agency in een daklozenopvang: omgaan met tegenstrijdigheden (Engeström)

Yrjö Engeström's voorbeeld gaat over verzorgenden en bewoners in een huizencomplex voor jongvolwassen daklozen (zie ook Sannino et al., 2021 Sannino, A., Engeström, Y., & Jokinen, E. (2021). Digital peer learning for transformative professional agency: The case of homelessness practitioners in Finland. British Journal of Educational Technology, 52(4), 1612-1628. https://doi.org/10.1111/bjet.13117
). De bewoners kampen met verslaving, mentale en fysieke gezondheidsproblemen en soms een crimineel verleden. Vanwege incidenten kozen verzorgers en leidinggevenden ervoor om maatregelen te nemen zoals huiszoekingen op drugs en wapens, een avondklok en een glazen wand bij de entree. Door de toegenomen maatregelen voelden sommige verzorgers zich meer bewakers. Dit gaf sommige verzorgers het gevoel dat ze de bewoners niet meer goed ondersteunden. 

Toen een nieuwe leidinggevende voorstelde de glazen wand te verwijderen en minder te gaan controleren, werd een tegenstelling in het team zichtbaar. Sommige verzorgers werden enthousiast en hoopvol, terwijl andere juist bang waren voor hun veiligheid. Om te helpen de tegenstelling te doorbreken, introduceerde het onderzoeksteam change-lab-bijeenkomsten. Deze hielpen verzorgers op een andere manier naar veiligheid te kijken en hun relatie met de bewoners menselijker te maken. Dit resulteerde in minder incidenten.

Voor Engeström laat dit voorbeeld agency in de beroepsomgeving zien: door de tegenstelling in het team ontstaat het besef dat er iets fundamenteel moet veranderen in de beroepsomgeving – en het lef om daar ook naar te handelen en door de tegenstelling heen te breken.

Vier uitingsvormen van agency

De interviews met Priestley en Engeström laten zien dat een genuanceerd perspectief op agency nodig is (zie ook Archer, 2003; Archer, M. (2003). Structure, agency and the internal conversation. Cambridge University Press.
 Giddens, 1991 Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Stanford University Press.
). Agency betreft een complex en dynamisch samenspel tussen de ruimte die professionals voelen om te handelen, de mate waarin zij eigen oordelen en verantwoordelijkheid kunnen laten gelden en de mogelijkheden, steun en beperkingen die de beroepsomgeving daarvoor biedt. In dat complexe samenspel kunnen verschillende uitingen van agency ontstaan die niet gefixeerd zijn, maar zich al naar gelang de situatie en tijd kunnen ontwikkelen en die in elkaar kunnen overgaan. 

Figuur 1 laat zien dat uitingen van agency zich kunnen bewegen op twee dimensies: 

• een sterk bepalende versus een ondersteunende praktijk; en
• een gevoel van weinig versus een gevoel van veel invloed op de praktijk. 

Bepalende praktijk, weinig invloed

Bij een bepalende praktijk en weinig invloed kan agency zich uiten als een gevoel van machteloosheid waarin professionals de moed opgeven (zie figuur 1, linksboven). Ze ervaren dan dat anderen in de werkpraktijk of dat druk of richting van buitenaf bepalend is voor de ontwikkelingsrichting van de werkpraktijk. De professionals zijn het daar niet mee eens, maar ervaren tegelijkertijd dat zij weinig invloed hebben op die ontwikkeling. Omdat zij bijvoorbeeld geen mogelijkheden ervaren om hun stem te laten horen, kunnen zij zich daardoor machteloos voelen. Agency uit zich dan in een poging tot handhaven in een praktijk die professionals zelf niet steunen, maar als onveranderbaar zien. Daar waar ze wel invloed ervaren, proberen ze hun werk zo goed mogelijk te doen. 

Professionals kunnen er ook voor kiezen te vertrekken omdat ze vinden dat de praktijk niet bij hun manier van denken en werken past. In beide gevallen blijft de praktijk en de ontwikkelingsrichting daarbinnen onveranderd. Denk aan het voorbeeld van Priestley waarin hij als startende leraar na enige tijd besluit naar een andere school te gaan, vanwege de vele voorschriften met betrekking tot het handelen van de leerkrachten. Het uiteindelijke besluit te vertrekken, is vaak een individuele keuze maar dat hoeft het niet te zijn. Gesprekken met collega’s kunnen bij leraren die blijven bijvoorbeeld wel zorgen voor steun. 

Bepalende praktijk, veel invloed

Bij een bepalende praktijk en veel invloed ervaren professionals wel dat ze invloed kunnen hebben, ondanks dat de ontwikkelrichting van de organisatie vastligt en er voor hun stem niet veel ruimte lijkt te zijn (zie figuur 1, linksonder). Deze professionals kunnen zich juist strijdbaar en activistisch voelen en voor zichzelf en anderen willen opkomen (zie ook Greenslade et al., 2015; Greenslade, L., McAuliffe, D., & Chenoweth, L. (2015). Social workers' experiences of covert workplace activism. Australian Social Work, 68(4), 422-437. https://doi.org/10.1080/0312407X.2014.940360
 Lee, 2021; Lee, Y. (2021). The rise of internal activism: Motivations of employees’ responses to organizational crisis. Journal of Public Relations Research, 33(5), 387-406. https://doi.org/10.1080/1062726X.2022.2034630
 Moor, 2023 Moor, M. (2023). Ergens in geloven, hoe werkt dat? Tijdschrift voor begeleidingskunde 12(3), 2-13.
). Kenmerkend is dat professionals ervaren dat de praktijk te veranderen is. In dat geval uit agency zich in (constructief) activistisch handelen om de werkpraktijk te veranderen, of juist om een in hun ogen ongewenste verandering tegen te houden. Zij gaan in tegen de status quo en proberen die te veranderen. Denk bijvoorbeeld aan de groep verzorgenden in het voorbeeld van Yrjö Engeström die al lange tijd het gevoel hadden dat de strengere maatregelen niet de juiste weg waren. Het onderzoek van Sannino (2022) Sannino, A. (2022). Transformative agency as warping: How collectives accomplish change amidst uncertainty. Pedagogy, Culture & Society, 30(1), 9-33. https://doi.org/10.1080/14681366.2020.1805493
 en het interview van Engeström laten zien dat zo’n gevoel kan ontstaan bij één of enkele collega’s, maar daarna steeds explicieter en breder gedragen kan worden.

Ondersteunende praktijk, weinig invloed

Bij een ondersteunende praktijk en weinig invloed hebben professionals het idee dat anderen of druk of richting van buiten de werkpraktijk ondersteunend zijn aan professionals en wat zij belangrijk vinden. Zij ervaren echter dat zij ondanks deze ondersteunende praktijk toch weinig invloed kunnen uitoefenen op veranderingen. Agency kan zich dan uiten in de vorm van frustratie omdat men zich tekort voelt schieten en geen aansluiting vindt bij de zich ontwikkelende werkpraktijk (zie figuur 1, rechtsboven). Veelal zien we deze variant terug in situaties waarin studenten of beginnende professionals in de werkomgeving zich het beroep en het werk eigen proberen te maken (zie Cobb, 2022; Cobb, D. J. (2022). Metaphorically drawing the transition into teaching: What early career teachers reveal about identity, resilience and agency. Teaching and Teacher Education, 110, 103598. https://doi.org/10.1016/j.tate.2021.103598
 Orsmond et al., 2022 Orsmond, P., McMillan, H., & Zvauya, R. (2022). It’s how we practice that matters: professional identity formation and legitimate peripheral participation in medical students: a qualitative study. BMC Medical Education, 22(1), 91. https://doi.org/10.1186/s12909-022-03107-1
). Zij hebben het gevoel te moeten reiken en voelen zich afhankelijk van anderen in de werkomgeving om zich uiteindelijk te kunnen handhaven, terwijl ze nagaan of zij voldoende toegerust zijn voor de werkomgeving. Als meerdere collega’s hetzelfde ervaren, kan het zijn dat zij gezamenlijk vragen om vertraging van de praktijkontwikkeling. 

Ondersteunende praktijk, veel invloed

Bij een ondersteunende praktijk en veel invloed hebben professionals het idee dat anderen of druk van buiten de werkpraktijk ondersteunend zijn voor de ontwikkeling die zij ook belangrijk vinden. Ze voelen dat ze invloed kunnen uitoefenen op verandering (zie figuur 1, rechtsonder). Er kan een saamhorigheidsgevoel ontstaan waarin agency zich uit in een transformatie van de personen en de werkpraktijk als geheel. Personen voelen dat er iets fundamenteel moet veranderen (zie Nuttal, 2022; Nuttall, J. (2022). Formative interventions and the ethics of double stimulation for transformative agency in professional practice. Pedagogy, Culture & Society, 30(1), 111-128. https://doi.org/10.1080/14681366.2020.1805498
 Sannino et al., 2021 Sannino, A., Engeström, Y., & Jokinen, E. (2021). Digital peer learning for transformative professional agency: The case of homelessness practitioners in Finland. British Journal of Educational Technology, 52(4), 1612-1628. https://doi.org/10.1111/bjet.13117
). Als dat breed gevoeld wordt, krijgen en nemen zij ruimte om de werkpraktijk collectief te veranderen. De ondersteuning zorgt ervoor dat personen zich gesterkt voelen in de ontwikkeling waarin zij zitten, zoals Priestley liet zien in zijn voorbeeld. Agency uit zich dan in het collectief doorontwikkelen van de ontwikkelrichting, maar ook in nieuwe activiteiten en experimenten, alleen of met collega’s. Het voorbeeld van Engeström laat zien hoe zorgverleners samen met onderzoekers nagingen hoe zij zich met z’n allen anders konden opstellen richting bewoners en hoe zij activiteiten initieerden zoals de oprichting van een muziekband of het realiseren van een keuken.

Grip op agency

De figuur en de behandeling van de vier kwadranten hierboven maakt zichtbaar hoe agency zich op een bepaald moment kan uiten: variërend van machteloosheid tot collectieve transformatie. Die vier vormen helpen om praktijkervaringen te herkennen en na te denken over je eigen agency in het moment. Maar agency in beroepsomgevingen is méér dan wat in het moment zichtbaar wordt. Het is een dynamisch proces waarin personen, hun geschiedenis, emoties en professionele omgeving elkaar voortdurend beïnvloeden. Om die complexiteit inzichtelijk te maken, gaan we in dit tweede deel in op een aantal kenmerken die bepalen hoe agency ontstaat, verandert en begeleid kan worden.

Agency als ontwikkeling

Agency is geen eigenschap die je bezit, maar een verschijnsel dat zich ontwikkelt in de wisselwerking tussen personen en de praktijken waaraan zij deelnemen. We zien dat duidelijk terug in het voorbeeld van Engeström over het groeiende ongemak met de glazen wand, die verschillend inwerkt op verzorgenden. In de ecologische benadering (Priestley et al., 2015; Priestley, M., Biesta, G., & Robinson, S. (2015). Teacher Agency: An Ecological Approach. (1 ed.) Bloomsbury . https://doi.org/10.5040/9781474219426
 Eteläpelto et al., 2013) Eteläpelto, A., Vähäsantanen, K., Hökkä, P., & Paloniemi, S. (2013). What is agency? Conceptualizing professional agency at work. Educational research review, 10, 45-65. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2013.05.001
 wordt agency gevormd door wat personen inbrengen – hun ervaringen, waarden, professionele overtuigingen en vaardigheden –én door de kenmerken van de praktijken waarin zij handelen. Praktijken beïnvloeden agency doordat zij mogelijkheden en beperkingen bieden, routines en verwachtingen bevatten en bepalen wat als passend of wenselijk handelen wordt gezien. In die voortdurende wisselwerking ontwikkelen zowel personen als praktijken zich, en ontwikkelt agency zich mee.

Omdat werkpraktijken veranderen – soms langzaam, soms plotseling – en omdat personen zelf voortdurend in ontwikkeling zijn, verandert agency steeds van vorm. Kleine verschuivingen in routines, steun, tegenstrijdigheden of persoonlijke inzichten kunnen geleidelijk een gevoel van richting geven of juist vragen oproepen over wat er nodig is. Agency kan zich daardoor uiten in zichtbaar handelen, maar ook in een innerlijk proces van zoeken, afwegen of het ervaren van ongemak.

Agency is vanuit dat perspectief geen vaste staat van zijn. Professionals kunnen in het ene moment veel ruimte en invloed ervaren en in een andere situatie terughoudendheid, onzekerheid of zelfs machteloosheid. Een docent kan bijvoorbeeld tijdens een les handelen naar eigen inzicht, inspelen op wat studenten nodig hebben en daarin veel agency ervaren, maar later diezelfde dag in een teamoverleg weinig ruimte voelen om op basis van eigen oordelen bij te dragen. Zulke verschillen zijn geen tegenstrijdigheid, maar laten zien dat agency altijd contextgebonden is. 

Hoewel agency dus in het moment verschilt, ontwikkelt agency zich op de langere termijn juist door de ervaringen die personen opdoen en door de veranderingen in de praktijken waarin zij deelnemen. Het helpt ons daarom om niet te vragen of iemand ‘genoeg agency heeft’, maar om te begrijpen hoe agency in een specifieke situatie tot ontwikkeling komt en welke ontwikkeling in agency mogelijk en helpend is.

Agency als persoonlijk én gezamenlijk fenomeen

Agency wordt door individuen ervaren en vormgegeven. Het verwijst niet alleen naar handelen zelf, maar naar de manier waarop professionals zich verhouden tot hun werkpraktijk: hoe zij spanning ervaren, afwegen wat wenselijk is, betekenis geven aan wat er gebeurt en mogelijke handelingsrichtingen overwegen. Handelen kan een uitkomst zijn, maar agency is breder dan dat; het omvat ook de innerlijke afweging waarmee professionals hun positie bepalen ten opzichte van de praktijk en agency hoeft niet te leiden tot handelen – soms kan er vanuit agency gekozen worden om bewust niets te doen.

In de wetenschap bestaat discussie over de vraag of agency individueel of collectief is. Voor dit overzichtsartikel kiezen we voor een pragmatische benadering: agency is individueel en collectief. Wanneer professionals hun zorgen, inzichten of verlangens delen en zich op elkaar afstemmen, ontstaat er agency in de groep die de agency van personen in de groep weer kan versterken. De voorbeelden van Priestley en Engeström laten zien hoe persoonlijke afwegingen kunnen overgaan in gedeelde inzichten, en hoe gedeelde inzichten vervolgens ruimte creëren voor krachtig gezamenlijk handelen.

Persoonlijke en gezamenlijke agency staan wat ons betreft dus niet tegenover elkaar. Ze kunnen elkaar aanvullen, afwisselen en versterken. Soms begint agency als een individueel zoeken; soms ontstaat een gezamenlijke beweging juist doordat één persoon zijn zorgen of overtuigingen uitspreekt. 

Agency en tijd: de rol van verleden en toekomst

Agency krijgt vorm in concrete situaties in het hier en nu, maar wordt tegelijkertijd beïnvloed door wat eraan voorafging én door de beelden die mensen hebben van wat mogelijk is. Mensen hun persoonlijke geschiedenis, professionele identiteit en waarden geven mede vorm aan het handelen (Priestley et al., 2015; Priestley, M., Biesta, G., & Robinson, S. (2015). Teacher Agency: An Ecological Approach. (1 ed.) Bloomsbury . https://doi.org/10.5040/9781474219426
 Eteläpelto et al., 2013) Eteläpelto, A., Vähäsantanen, K., Hökkä, P., & Paloniemi, S. (2013). What is agency? Conceptualizing professional agency at work. Educational research review, 10, 45-65. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2013.05.001
, die weer bepalen hoe zij situaties inschatten en welke handelingsmogelijkheden zij zien. Wat in het verleden steun gaf of juist beperkingen opleverde, kan doorwerken in hoe nieuwe situaties worden ervaren. Maar niet alleen personen hebben een geschiedenis; praktijken ontwikkelen zich ook. Routinematige manieren van werken kunnen geleidelijk vanzelfsprekend worden, soms zelfs zonder dat zichtbaar is welke tegenstrijdigheden daarin zijn ontstaan. Het voorbeeld van Engeström laat zien dat het herkennen van die geschiedenis het gevoel van invloed kan versterken: medewerkers hebben de praktijk mede gevormd, en kunnen haar ook veranderen (zie ook Sannino, 2022 Sannino, A. (2022). Transformative agency as warping: How collectives accomplish change amidst uncertainty. Pedagogy, Culture & Society, 30(1), 9-33. https://doi.org/10.1080/14681366.2020.1805493
). Engeström toont dat wanneer professionals zich activistisch opstellen en samen de praktijk willen veranderen, dit door inzicht in de geschiedenis van de praktijk en de eigen bijdrage daarin, een collectieve ontwikkeling kan worden, waarin het vooruitzicht op hoe het zou kunnen zijn, de toekomst, ook tot ontwikkeling komt (Sannino et al., 2021). Sannino, A., Engeström, Y., & Jokinen, E. (2021). Digital peer learning for transformative professional agency: The case of homelessness practitioners in Finland. British Journal of Educational Technology, 52(4), 1612-1628. https://doi.org/10.1111/bjet.13117
 

Agency is dus toekomstgericht (Priestley & Drew, 2019). Priestley, M. & Drew, V. (2019). Professional Enquiry: an ecological approach to developing teacher agency. In D. Godfrey, & C. Brown (Eds.), An eco-system for research-engaged schools. Reforming education through research (pp. 154-170). Routledge.
 Mensen handelen niet alleen op basis van wat er is, maar ook op basis van wat zij voor zich zien: wat wenselijk is, wat mogelijk zou kunnen worden, welke richting zij nastreven. Een toekomstbeeld kan richting en energie geven. Maar wanneer positieve toekomstbeelden ontbreken – bijvoorbeeld omdat eerdere ervaringen tot cynisme hebben geleid – kan dat agency juist verzwakken.

De ontwikkeling van agency begeleiden

Na de kenmerken van agency – haar ontwikkeling, de wisselwerking tussen individueel en gezamenlijk handelen, en de rol van verleden en toekomst – richt dit laatste onderdeel zich op de vraag wat je kunt doen om de ontwikkeling van agency te ondersteunen in een onderwijs- of werkomgeving.

Agency begeleiden vraagt niet om een specifieke methode, maar om zicht op en gevoeligheid voor de manier waarop agency zich tussen personen en praktijken ontwikkelt (Andrews & Munro, 2019; Andrews, J., & Munro, C. (2019). Coaching for agency: The power of professionally respectful dialogue. In Deborah M. Netolicky, Jon Andrews, Cameron Paterson (Eds.) Flip the System Australia: What Matters in Education. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429429620
 Nuttall, 2022; Nuttall, J. (2022). Formative interventions and the ethics of double stimulation for transformative agency in professional practice. Pedagogy, Culture & Society, 30(1), 111-128. https://doi.org/10.1080/14681366.2020.1805498
 Sorzio, 2017). Sorzio, P. (2017). Developing an ecological sensitivity in searching for evidence about professionals' agency in educational practices. Reflections from a case study. In European Congress of Qualitative Inquiry Proceedings 2017 (pp. 74-81).
 Omdat agency niet een persoonlijke eigenschap is, maar ontstaat in de relatie met de praktijk, vraagt begeleiden om meer dan het ‘versterken’ van iemand. Het begint met oog hebben voor hoe iemand een situatie ervaart, welke overtuigingen of eerdere ervaringen meespelen en welke ruimte of beperkingen de praktijk op dat moment biedt.

Kennis van die praktijk is daarbij onmisbaar. Wie begeleiding biedt, moet begrijpen hoe routines, verwachtingen, verantwoordelijkheden en tegenstrijdigheden in een opleiding, team of school gevormd zijn. Het voorbeeld van Engeström over de glazen wand laat zien hoe verschillend mensen op een specifieke praktijk reageren en hoe het onderkennen ervan ruimte kan maken voor verdere stappen. Zonder dit soort kennis over de praktijk blijft agency een abstract begrip; met inzicht in de praktijk wordt duidelijker waar iemand vastloopt of waar juist beweging mogelijk is.

Begeleiden vraagt daarnaast aandacht voor hoe mensen hun werk zien in termen van verleden en toekomst. Het voorbeeld van Priestley laat zien hoe eerdere ervaringen en oordelen van een docent meespelen in wat deze als wenselijk of mogelijk ziet. 

Kortom, agency is relationeel. In het voorbeeld van Engeström wordt zichtbaar hoe gedeeld ongemak aanleiding kan zijn om samen betekenis te geven aan wat er speelt. Door gesprekken te organiseren waarin ervaringen gedeeld worden en tegenstrijdigheden worden verkend, kunnen mensen elkaars agency versterken en kan een gezamenlijke beweging ontstaan.

Agency begeleiden betekent oog hebben voor wat personen ervaren, hoe de praktijk daarop inwerkt en welke toekomstige mogelijkheden zichtbaar worden, en daar samen betekenis aan geven – niet om gedrag te sturen, maar om ruimte te laten ontstaan voor persoonlijke en gezamenlijke ontwikkeling.

Onze eigen inzichten van agency in de beroepsomgeving

Naast bestudering van literatuur en het houden van de interviews hebben we gereflecteerd op wat agency voor ons persoonlijk is. In onze zoektocht naar agency in een professionele omgeving stelden wij onszelf twee vragen die agency praktisch inzichtelijk maken. 

1. Is agency iets wat altijd zichtbaar gedrag oplevert?

   De reflectie leert ons dat agency vaak begint als een innerlijk proces – aarzelend, zoekend, soms nog onzichtbaar. Door het delen en analyseren van onze eigen verhalen werd duidelijk hoe gelaagd agency is. In veel verhalen zagen we innerlijke beweging: verlangen, twijfel, frustratie, hoop. Dat alles speelde zich vaak af voordat wij daadwerkelijk handelden. Agency uit zich volgens ons daarom niet altijd in actie; het kan volgens ons ook resulteren in wachten, terugtrekken of juist níét ingrijpen, zoals ook duidelijk werd in het model.

   Een student die terugdeinst ondanks haar betrokkenheid, een docent die wil veranderen maar niet weet of er ruimte is, een onderzoeker die besluit te zwijgen omdat luisteren belangrijker is dan sturen – telkens gebeurt er iets. Maar of dat agency versterkt of belemmert, kunnen we van buitenaf niet altijd weten. Misschien kiest iemand bewust om een stap níet te zetten, of om de relatie niet te schaden. Misschien speelt twijfel of angst. Zonder het perspectief van de persoon zelf weten we het niet. Dat besef maakt het begeleiden van agency tot iets anders dan het begeleiden van gedrag: het vraagt om het verstaan van wat zich nog niet toont. Dat maakt nabijheid en aandacht voor het persoonlijke verhaal essentieel. Start niet met een strategie, maar met verbinding: met de ander, de situatie en jezelf. Als begeleider gaat het dan volgens ons niet in eerste instantie om richting geven, maar om ruimte maken. Ruimte om betekenis te geven aan wat iemand ervaart. Dat vraagt om werkelijk luisteren, ook naar wat nog geen vorm in handelen heeft gekregen.  Vanuit ons perspectief is theoretische kennis over agency waardevol – het geeft ons taal, herkenning en structuur, wat ons helpt het concept te doorgronden. Maar theorie wordt pas compleet wanneer zij gespiegeld wordt aan de ervaring. Bewustwording van hoe agency zich in je eigen leven en werk ontwikkelt, maakt het beeld voller. Door je eigen aarzeling, overtuiging of doorbraak te herkennen en te onderzoeken, ontwikkelt zich ervaringskennis die verdiepend, verbindend en helpend kan zijn voor jezelf en anderen. Niet door te weten wat juist is, maar door ruimte te geven aan en oprecht nieuwsgierig te zijn naar wat zich ontvouwt – ook als dat nog niet zichtbaar is. 

2. Is agency snel veranderend of kent agency een langdurige ontwikkeling?

   Hierin waren onze ervaringen heel verschillend. We onderkennen eigenlijk allemaal dat agency-ontwikkeling langdurig is. We merkten ook in sommige gevallen dat het toch ook snel kon veranderen. Bijvoorbeeld als je iets wilt bereiken in een organisatie. We merkten dat je verschillende vormen en maten van agency kan ervaren in verschillende settings op eenzelfde dag. Soms hebben we zelfs dat er in één gesprek hoop is over de richting die iets krijgt, om enkele minuten later in hetzelfde moment het gevoel te hebben dat iets toch bijna onmogelijk is. Ook deden we ervaringen op met een onderwijsteam dat zich al lang gevangen voelde in het moeten veranderen volgens de richting van de visie van de opleiding. In een gesprek met de leidinggevenden kwamen de teamleden tot het inzicht dat zij ook het heft in eigen handen konden nemen en de onderwijsvernieuwing konden uitstellen.

   Op basis van deze ervaringen trokken wij de conclusie dat agency-ontwikkeling meestal een proces van lange adem is: de stoomboot van agency waarin iemand probeert een praktijk mede vorm te geven. Maar we onderkennen ook dat het gevoel van invloed in die agency snel kan veranderen. Zoals in het gesprek van het onderwijsteam. In onze gesprekken noemden we dat de speedbootjes van agency.

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.