Mediawijsheid: veilig en betrokken meedoen in een digitale wereld

Voordat we het hebben over geschikte onderwijsaanpakken, moeten we eerst definiëren wat mediawijsheid inhoudt. Dat is ingewikkeld, want mediawijsheid heeft vele aspecten (bijvoorbeeld omgang met nieuws en beïnvloeding, privacy, welzijn en zelfbeeld) en er verschijnen voortdurend nieuwe platforms en technologieën met nieuwe mogelijkheden en uitdagingen (TikTok, deepfake, ChatGPT). Bovendien hangt je definitie van mediawijsheid af van je pedagogische en politieke opvattingen: leg je de nadruk op het vermijden van risico's of op de creatieve gebruiksmogelijkheden? En zie je de platforms en diensten van de big techbedrijven als een verrijking of als een bedreiging voor een open en vrije samenleving? 

In het vervolg van dit artikel geven we eerst een afbakening van het begrip mediawijsheid. Vervolgens lichten we de drie deelgebieden van mediawijsheid uit: 

1. Meningsvorming en gedragsbeïnvloeding in een digitale wereld;
2. Publiek en privé: veilig en bewust in een digitale wereld;
3. Welzijn, identiteit en interactie in een digitale wereld.

Voor ieder van deze deelgebieden bespreken we wat er voor het onderwijs bekend is uit onderzoek. Daarbij zal blijken dat het beschikbare onderzoek lang niet altijd eenduidige antwoorden biedt. De kwaliteit van de gebruikte meetinstrumenten wisselt en wat er gemeten wordt verschilt: soms wordt kennis gemeten, soms vaardigheden of houdingen van leerlingen, zelden wordt gekeken naar effecten op het daadwerkelijke mediagedrag van leerlingen. Daarom spreken we in dit artikel over kansrijke aanpakken en niet over effectieve aanpakken.

Mediawijsheid: een afbakening 

Mediawijsheid heeft te maken met digitale geletterdheid, maar over de definitie van en de onderlinge verhouding tussen beide begrippen verschillen de meningen. Volgens sommige auteurs (Kennisnet: Pijpers et al., 2021; Pijpers, R., Arends, K., Demaret, N., Dondorp, L., le Grand, L., Leget, H., ... & Schouwenburg, F. (Eds.). (2021). Handboek digitale geletterdheid 2021/2022. Kennisnet.  https://www.kennisnet.nl/app/uploads/Kennisnet-Handboek-digitale-geletterdheid-2021-2022.pdf
 KNAW, 2012; KNAW (2012). Digitale geletterdheid in het voortgezet onderwijs: Vaardigheden en attitudes voor de 21ste eeuw. KNAW.  https://storage.knaw.nl/2022-07/Digitale-geletterdheid-in-het-voortgezet-onderwijs.pdf
 SLO, 2023) SLO. (2023, 23 oktober). Digitale geletterdheid in de onderwijspraktijk. https://www.slo.nl/sectoren/po/digitale-geletterdheid-po/digitale-geletterdheid-po/slag/
 is mediawijsheid één van de deeldomeinen van digitale geletterdheid. In de beschrijving van Kennisnet (2023) Stichting Kennisnet. (2023). Handreiking professionalisering ict-bekwaamheid - Kennisnet. Kennisnet. https://www.kennisnet.nl/handreiking-professionalisering-ict-bekwaamheid/
gaat mediawijsheid vooral over:

• de medialisering van de samenleving;
• media en beeldvorming;
• het creëren en publiceren van media;
• media, participatie en identiteit.

Mediawijsheid is in deze opvatting dus gericht op processen van informatie-uitwisseling met een min of meer publiek karakter. Daartegenover kiezen anderen voor een veel bredere opvatting, waarbij zo ongeveer alles wat je doet met computers onder mediawijsheid valt, inclusief het leren bedienen van software (Netwerk Mediawijsheid, 2022). Netwerk Mediawijsheid. (2022). Mediawijsheid Competentiemodel 2021 - vernieuwd model. https://netwerkmediawijsheid.nl/kennis-tools/competentiemodel/
Brede competenties zijn ook de basis van het DigComp-raamwerk van de Europese Unie (Vuorikari et al, 2022) Vuorikari, R., Kluzer, S., &Punie, Y., (2022). DigComp 2.2: The digital competence framework for citizens - With new examples of knowledge, skills and attitudes. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/115376
en het competentieraamwerk van Renée Hobbs (2010a). Hobbs, R. (2010a). Digital and media literacy: A plan of action. The Aspen Institute.
De beperking van dergelijke brede competentiebeschrijvingen is dat ze niet direct duidelijk maken in welke situaties en rollen ze die vaardigheden dan moeten toepassen. Die situaties en rollen zijn wel heel bepalend voor het gedrag dat gevraagd wordt en voor wat het betekent om mediawijs te handelen. 

We kiezen daarom voor dit artikel een indeling die uitgaat van de verschillende gedragsdomeinen waarin mediawijsheid een rol speelt. We sluiten daarbij nauw aan bij de domeinen die Kennisnet (2023) Stichting Kennisnet. (2023). Handreiking professionalisering ict-bekwaamheid - Kennisnet. Kennisnet. https://www.kennisnet.nl/handreiking-professionalisering-ict-bekwaamheid/
noemt: 1) meningsvorming en gedragsbeïnvloeding in een digitale wereld, 2) publiek en privé: veilig en bewust in een digitale wereld en 3) welzijn, identiteit en interactie in een digitale wereld.

Bij ieder van de domeinen bespreken we de mogelijkheden en problemen die leerlingen tegenkomen en, voor zover beschikbaar, onderzoek naar kansrijke onderwijsaanpakken.

Meningsvorming en gedragsbeïnvloeding in een digitale wereld

In ons online bestaan worden we blootgesteld aan een voortdurende stroom van informatie: nieuwsfeeds, reclame en influencers — met een druk op de knop is de wereld binnen handbereik. Veel van die informatie verwerken we alleen oppervlakkig. Bij oppervlakkige verwerking gaat de aandacht uit naar dingen als: kan ik me identificeren met de spreker, is dit populair bij mijn vrienden, sluit de boodschap aan bij mijn gevoelens en opvattingen en is de vorm aansprekend? Bij reclame, propaganda en amusement is zulke oppervlakkige verwerking ook precies waar de makers op inspelen. Voor kritische meningsvorming is diepere verwerking noodzakelijk, en dat vraagt bewuste inspanning. Factoren die bepalen of we die inspanning willen leveren zijn: relevantie van het onderwerp, bereidheid om je huidige ideeën te herzien, en vertrouwen dat je de nieuwe informatie kunt verwerken (Kahneman, 2011; Kahneman, D. (2011). Thinking fast and Slow. Penguin.
Petty & Briñol, 2012). Petty, R. E., & Briñol, P. (2012). The elaboration likelihood model. In P. A. M. Van Lange, A. W. Kruglanski, & E. T. Higgins (Eds.), Handbook of theories of social psychology (pp. 224–245). Sage Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9781446249215.n12

Om leerlingen voor te bereiden op hun rol als burger en consument in de democratische samenleving, is het van belang dat zij kritisch leren omgaan met de nieuwsbronnen die zij tegenkomen, dit noemen we nieuwswijsheid (Vraga et al., 2021). Vraga, E. K., Tully, M., Maksl, A., Craft, S., & Ashley, S. (2021). Theorizing news literacy

behaviors. Communication Theory, 31(1), 1-21. https://doi.org/10.1093/ct/qtaa005
Deels gaat het om het onderscheiden van betrouwbare en onbetrouwbare bronnen, maar nieuwswijsheid gaat verder dan dat: ook betrouwbare bronnen zijn vanuit een bepaald perspectief geschreven en ook betrouwbare bronnen kunnen elkaar tegenspreken. Nieuwswijsheid is in die zin nauw verbonden met andere basisvaardigheden: diep lezen, gecijferdheid en burgerschap, en met kennis uit de wereldvakken. In dit artikel beperken we ons tot het herkennen van betrouwbare informatie omdat dit in het huidige digitale medialandschap een urgent vraagstuk is.

Nieuwsconsumptie is voor een belangrijk deel gewoontegedrag. Die gewoonten ontstaan vooral onder invloed van ouders, maar ook onderwijs is van belang, vooral voor jongeren die thuis minder met nieuwsmedia in aanraking komen, evenals de invloed van vrienden (Edgerly et al., 2018; Edgerly, S., Thorson, K., Thorson, E., Vraga, E. K., & Bode, L. (2018). Do parents still model news consumption? Socializing news use among adolescents in a multi-device world. New media & society, 20(4), 1263-1281. https://doi.org/10.1177/1461444816688451
McDevitt & Chaffe, 2000).  McDevitt, M., & Chaffee, S. (2000). Closing gaps in political communication and knowledge: Effects of a school intervention. Communication research, 27(3), 259-292. https://doi.org/10.1177/009365000027003001
Het nieuwsdieet van hedendaagse jongeren is divers: de consumptie van traditionele nieuwskanalen daalt gestaag (Newman et al., 2022; Newman, N., Fletcher, R., Robertson, C. T., Eddy, K. & Nielsen, R. K. (2022). Reuters Institute digital news report 2022. Reuters Institute for the study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-06/Digital_News-Report_2022.pdf
Collao, 2019). Collao, K. (2019). The Kaleidoscope: Tracking young people’s relationships with news. Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/news/kaleidoscope-tracking-young-peoples-relationships-news
Met name onder vmbo-opgeleide jongeren (ruim 50% van de populatie) leeft het gevoel dat de traditionele journalistiek er ‘niet voor hen is’. Als gevolg daarvan wenden ze zich meer tot alternatieve nieuwsbronnen, bijvoorbeeld op Tiktok (Hartgers & Van Neden, 2021). Hartgers, M. & Van Neden, K. (2021). School. In: Jaarrapport Landelijke Jeugdmonitor 2021. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. https://longreads.cbs.nl/jeugdmonitor-2021/school/
 Ze komen daar regelmatig in aanraking met misinformatie, bijvoorbeeld over klimaatverandering zoals bleek uit recent onderzoek van Pointer (2023). Pointer (2023). Hoe we misinformatie over het klimaat ontdekten in duizenden TikTok-video’s. https://pointer.kro-ncrv.nl/hoe-misinformatie-over-klimaat-ontdekten-tiktok

Jongeren zijn veelal niet bezig met de betrouwbaarheid van de informatie waaraan ze worden blootgesteld op sociale media (Dumitru, 2020). Dumitru, E., Ivan, L., & Loos, E. (2022). A generational approach to fight fake news: in search of effective media literacy training and interventions. In Lecture Notes in Computer Science (pp. 291–310). https://doi.org/10.1007/978-3-031-05581-2_22
In een Nederlandse studie waren slechts 2 van de 27 deelnemende leerlingen in staat om de spoofwebsite “Save The Pacific Northwest Tree Octopus” als nep te identificeren (Loos et al., 2018). Loos, E., Ivan, L., & Leu, D. J. (2018). “Save the Pacific Northwest tree octopus”: A hoax revisited. Or: How vulnerable are school children to fake news? Information and Learning Sciences, 119(9/10), 514–528. https://doi.org/10.1108/ils-04-2018-0031
 Oudere leerlingen, leerlingen met een hoge ‘need for cognition’ (= behoefte om dingen te begrijpen) en leerlingen met relevante voorkennis zijn meer geneigd om de betrouwbaarheid van een mediaboodschap kritisch te evalueren. 

Jongeren maken bij het beoordelen van nieuwsbronnen geen scherp onderscheid tussen traditionele media en sociale-mediakanalen zoals TikTok, YouTube en Instagram (Taouss & Van der Valk, 2023; Taouss, Z., & Van der Valk, T.  (2023). Bijna een miljoen volgers, maar Cestmocro verspreidt op Instagram ook misinformatie. NOS. https://nos.nl/artikel/2486658-bijna-een-miljoen-volgers-maar-cestmocro-verspreidt-op-instagram-ook-misinformatie
 Duvekot et al., 2023). Duvekot, S., De Jong, W., Valgas, C., De Haan, Y., & Journalismlab, Lectoraat Kwaliteitsjournalistiek in Digitale Transitie, Hogeschool Utrecht. (2023, april). Literatuurstudie UseTheNews. UseTheNews. https://www.usethenews.nl/wp-content/uploads/2023/04/Literatuurstudie-UseTheNews-1-1.pdf
Ook inhoudelijk maken ze geen scherp onderscheid tussen journalistiek nieuws en ‘nieuwtjes’ van bijvoorbeeld vrienden (Costera Meijer & Groot Kormelink, 2015). Costera Meijer, I., & Groot Kormelink, T. (2015). Checking, sharing, clicking and linking: Changing patterns of news use between 2004 and 2014. Digital Journalism, 3(5), 664-679. https://doi.org/10.1080/21670811.2014.937149
Als jongeren nieuws ontvangen van een afzender die ze vertrouwen, zijn ze geneigd dit nieuws te geloven. Jongeren zijn daarbij niet alleen nieuws-consument, ze spelen zelf ook een rol in de verspreiding van nieuws. Als de inhoud aansluit bij hun interesses of als ze het bericht nieuwswaardig vinden zijn ze meer geneigd om de inhoud te delen, ongeacht de kwaliteit van de bron (Herrero-Diz et al., 2020). Herrero-Diz, P., Conde-Jiménez, J., & De Cózar, S. R. (2020). Teens’ motivations to spread fake news on WhatsApp. Social media and society, 6(3). https://doi.org/10.1177/2056305120942879
 

Naast nieuws is ook reclame als specifieke vorm van beïnvloeding te onderscheiden. Adverteerders hebben een scala aan mogelijkheden om kinderen en jongeren via digitale media te benaderen, al dan niet in gepersonaliseerde vorm. Denk bijvoorbeeld aan product-placement (tonen van merkproducten in bijvoorbeeld een film of serie) en merchandising (Valkenburg & Piotrowski, 2017).  Valkenburg, P. M. (2022). Social media use and well-being: What we know and what we need to know. Current Opinion in Psychology, 45, 101294. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.12.006
Reclame-geletterdheid is het vermogen om reclame te herkennen en de bedoelingen van de makers te doorzien. Dit vermogen ontwikkelt zich vooral tijdens de basisschoolleeftijd, maar kan leerlingen slechts deels behoeden voor de effecten van reclame omdat reclame een sterk beroep doet op onze emoties (Valkenburg & Piotrowski, 2017;  Valkenburg, P. M. (2022). Social media use and well-being: What we know and what we need to know. Current Opinion in Psychology, 45, 101294. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.12.006
Lapierre, 2019). Lapierre, M. A. (2017). Advertising literacy and executive function: Testing their influence on children’s consumer behavior. Media Psychology, 22(1), 39–59. https://doi.org/10.1080/15213269.2017.1345638

Publiek en privé: veilig en bewust in een digitale wereld

Van achter je scherm sla je bestanden op in de Cloud, log je in op websites, en deel je meer of minder persoonlijke informatie met bekenden, minder bekenden, of zelfs met de hele wereld. Om dat op een veilige en verantwoorde manier te doen, is het belangrijk dat leerlingen de risico’s en consequenties overzien. We willen leerlingen toerusten om adequaat om te gaan met directe veiligheidsrisico’s, zoals phishing en diefstal van wachtwoorden. En we willen hen toerusten om bewust om te gaan met meer indirecte privacy-gevolgen van hun handelen: wat doen overheden, big-techbedrijven en (ex-)geliefden met jouw persoonlijke informatie? Vind je het oké dat de bestanden in jouw Cloud-opslag gebruikt worden om AI te trainen? Wat doet Siri met gegevens over jouw internetgedrag en de data die je deelt en hoe voel je je als je bekeken wordt door iemands digitale deurbel? Dit noemen we privacy-geletterdheid. Privacy-bewust handelen omvat de volgende vijf componenten (Rotman, 2009): Rotman, D. (2009). Are you looking at me? Social media and privacy literacy. In Proceedings of the iConference 2009. iSchools.
 

• het begrijpen van de context van het delen of openbaar maken van (privé-)informatie, zoals het nadenken over het delen van iets over jezelf of over anderen op sociale media; 
• het herkennen van situaties waarin dit aan de orde is; 
• het doordenken van de mogelijke gevolgen van het openbaar maken; 
• het evalueren van voor- en nadelen; 
• en ten slotte het beslissen wat je deelt.

Nadenken over privacy gaat niet meer zonder ook te kijken naar de rol van data, algoritmes en Artificial intelligence (AI). Steeds vaker worden AI-algoritmes gebruikt bij het nemen van beslissingen, bijvoorbeeld bij verzekeringsmaatschappijen, in de zorg, in zelfrijdende auto's en in bewakingscamera's. Om hier kritisch mee om te kunnen gaan, is het belangrijk om in te zien dat keuzes nooit neutraal zijn, en dat het uitmaakt hoe zo'n algoritme tot stand gekomen is. Dat geldt bijvoorbeeld voor AI-algoritmes die ‘getraind’ worden op een databank met persoonsgegevens: mensen met kenmerken die afwijken van de mensen in de trainingsdata worden vaker aangemerkt als risico, of juist niet als mens herkend. De toeslagenaffaire is een bekend voorbeeld van het eerste probleem. Aanrijdingen door zelfrijdende auto’s illustreren het tweede probleem (Li et al., 2023). Li, X., Chen, Z., Zhang, J. M., Sarro, F., Zhang, Y., & Liu, X. (2023). Dark-Skin Individuals Are at More Risk on the Street: Unmasking Fairness Issues of Autonomous Driving Systems. arXiv preprint. https://doi.org/10.48550/arXiv.2308.02935
 Ook hier raakt mediawijsheid dus aan burgerschapsvraagstukken.

Welzijn, identiteit en interactie in een digitale wereld

Een belangrijk deel van het sociale leven van kinderen en jongeren speelt zich af in sociale media- en game-omgevingen. De ervaringen van jongeren in deze online-wereld hebben dan ook een belangrijke invloed op hun welzijn en ontwikkeling (Burr et al., 2020; Burr, C., Taddeo, M., & Floridi, L. (2020). The ethics of digital well-being: A thematic review. Science and Engineering Ethics, 26(4), 2313–2343. https://doi.org/10.1007/s11948-020-00175-8
Valkenburg, 2022). Valkenburg, P. M. (2022). Social media use and well-being: What we know and what we need to know. Current Opinion in Psychology, 45, 101294. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.12.006
 Welzijn en ontwikkelingseffecten zie je in de context van 1) sociale mediagebruik, 2) gamen, 3) online weerbaarheid en 4) lichamelijke ontwikkeling. 

Sociale mediagebruik

Jongeren geven zelf aan dat ze baat kunnen hebben bij sociale media, dat ze zich er gelukkiger door voelen en er meer welzijn door ervaren. Als jongeren iets vervelends hebben meegemaakt of ergens meezitten, gebruiken ze sociale media bijvoorbeeld om afleiding te zoeken waardoor ze zich weer wat beter gaan voelen (Van der Wal et al., 2023). Van der Wal, A., Janssen, L. H. C., Bij de Vaate, A. J. D., Beyens, I., & Valkenburg, P. M. (2023). De plussen en minnen van social media. Jongeren aan het woord, Center for Research on Children, Adolescents, and the Media (CcaM), Universiteit van Amsterdam.
 Tegelijk wijzen deze en andere studies erop dat jongeren door het gebruik van sociale media meer depressieve gedachten kunnen hebben of er onzeker en angstig door worden (Mulder, 2022; Mulder, L. (2022). Opgroeien in de virtuele wereld. Een literatuuronderzoek naar de impact van sociale mediagebruik op de identiteitsontwikkeling van jongeren in de leeftijd van 12 tot 18 jaar. Fontys Hogeschool Pedagogiek, Lectoraat Opvoeden voor de Toekomst*. https://www.fontys.nl/Nieuws/Opgroeien-in-de-virtuele-wereld-1.htm*
Van der Wal et al., 2023; Van der Wal, A., Janssen, L. H. C., Bij de Vaate, A. J. D., Beyens, I., & Valkenburg, P. M. (2023). De plussen en minnen van social media. Jongeren aan het woord, Center for Research on Children, Adolescents, and the Media (CcaM), Universiteit van Amsterdam.
Valkenburg & Piotrowski, 2017; Valkenburg, P. M., & Piotrowski, J. T. (2017). Plugged In: How Media Attract and Affect Youth. Yale University Press. http://www.jstor.org/stable/j.ctt1n2tvjd
Van Driel et al., 2019). Van Driel, I. I., Pouwels, J. L., Beyens, I., Keijsers, L. & Valkenburg, P. M. (2019). 'Posten, scrollen, appen en snappen': Jongeren (14-15 jaar) en social media in 2019. Center for Research on Children, Adolescents, and the Media (CcaM), Universiteit van Amsterdam.
Bijna de helft van de meisjes van 14 tot 17 jaar en een kwart van de jongens in die leeftijd vinden dat sociale media een slechte invloed hebben op hun zelfbeeld (Van der Wal et al., 2023). Van der Wal, A., Janssen, L. H. C., Bij de Vaate, A. J. D., Beyens, I., & Valkenburg, P. M. (2023). De plussen en minnen van social media. Jongeren aan het woord, Center for Research on Children, Adolescents, and the Media (CcaM), Universiteit van Amsterdam.
 Dit geldt met name voor het passief kijken naar hoe anderen zich op sociale media presenteren. Jezelf presenteren op sociale media kan daarentegen een positief effect hebben op het zelfbeeld van jongeren (Bij de Vaate et al., 2020). Bij de Vaate, N.A.J.D., Veldhuis, J. & Konijn, E.A. (2020). How online self-presentation affects well-being and body image: A systematic review. Telematics and Informatics, 47, 101316.  https://doi.org/10.1016/j.tele.2019.101316
 

Sociale media hebben ook een negatieve invloed op het leren. Afleiding door sociale media in het onderwijs kan als gevolg hebben dat nieuw geleerde informatie minder blijft hangen. Zelfs het kortdurend passief gebruik van sociale media (bijvoorbeeld scrollen door een Instagram-feed) is voldoende om daarna het leren voor een substantieel deel van de lestijd minder effectief te maken (Gupta et al., 2016; Gupta, N., & Irwin, J. D. (2016). In-class distractions: the role of Facebook and the primary learning task. Computers in Human Behavior, 55, 1165–1178. https://doi.org/10.1016/j.chb.2014.10.022
Spence, et al., 2020). Spence, A. L., Beasley, K., Gravenkemper, H., Hoefler, A., Ngo, A. F., Ortiz, D., & Campisi, J. (2020). Social media use while listening to new material negatively affects short-term memory in college students. Physiology & Behavior, 227, 113172. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2020.113172

Jongeren realiseren zich goed dat ze sociale media gebruiken op momenten dat ze eigenlijk iets anders zouden moeten doen, of dat ze soms langer op sociale media zitten dan ze eigenlijk zouden willen (Van Driel et al., 2019). Van Driel, I. I., Pouwels, J. L., Beyens, I., Keijsers, L. & Valkenburg, P. M. (2019). 'Posten, scrollen, appen en snappen': Jongeren (14-15 jaar) en social media in 2019. Center for Research on Children, Adolescents, and the Media (CcaM), Universiteit van Amsterdam.
In het voortgezet onderwijs geeft bijna veertig procent van de jongeren aan dat hun smartphonegebruik ten koste gaat van huiswerktijd en veel jongeren geven toe dat sociale media verslavend zijn (Boer et al., 2022). Boer, M., Stevens, G., & De Looze, M. (2022). Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht.  https://open.overheid.nl/documenten/ronl-0ced13784471cc6b8733f12b4e6410dbadfbbd71/pdf
 Sommige jongeren beschikken zelf over strategieën om die verslavende werking tegen te gaan, bijvoorbeeld door bepaalde apps te verwijderen of bepaalde accounts niet meer te volgen, maar alle jongeren kunnen wel wat hulp gebruiken bij het verstandig omgaan met sociale media (Van der Wal et al, 2023). Van der Wal, A., Janssen, L. H. C., Bij de Vaate, A. J. D., Beyens, I., & Valkenburg, P. M. (2023). De plussen en minnen van social media. Jongeren aan het woord, Center for Research on Children, Adolescents, and the Media (CcaM), Universiteit van Amsterdam.

Gamen

Uit onderzoek weten we dat spel belangrijk is voor de cognitieve, sociale en emotionele ontwikkeling, maar of dat voor (online) games ook opgaat is nog niet met zekerheid te zeggen. Gamen kan probleemoplossend vermogen, ruimtelijk inzicht, oog-hand coördinatie en sociale omgang versterken, maar het kan ook verslaving, fysieke klachten en agressie veroorzaken (Valkenburg & Piotrowski, 2017). Valkenburg, P. M., & Piotrowski, J. T. (2017). Plugged In: How Media Attract and Affect Youth. Yale University Press. http://www.jstor.org/stable/j.ctt1n2tvjd
 De diversiteit aan speltypen is groot en jongeren hebben verschillende motieven om te gamen, waaronder: competitie, uitdaging, controle uitoefenen, ontdekken, samenwerken en opwinding. De mogelijke opbrengsten van gaming zullen dan ook sterk afhangen van de setting en het speltype. Sociale games kunnen helpen je zelfbeeld te onderzoeken en jezelf te begrijpen. Bijvoorbeeld in games waar jongeren zich verplaatsen in een avatar en op die manier vrijer kunnen experimenteren met sociale interacties. In andere games moet je als team samenwerken en communiceren om een doel te bereiken (Burr et al., 2020). Burr, C., Taddeo, M., & Floridi, L. (2020). The ethics of digital well-being: A thematic review. Science and Engineering Ethics, 26(4), 2313–2343. https://doi.org/10.1007/s11948-020-00175-8
 Door samen videogames te spelen kunnen kinderen en jongeren vriendschapsbanden opbouwen, maar het alleen spelen van games kan juist het een gevoel van eenzaamheid versterken (Verheijen et al, 2018).  Verheijen, G. P., Stoltz, S., Van Den Berg, Y. H. M., & Cillessen, A. H. N. (2018). The influence of competitive and cooperative video games on behavior during play and friendship quality in adolescence. Computers in Human Behavior, 91, 297–304. https://doi.org/10.1016/j.chb.2018.10.023
Het Trimbos-instituut rapporteerde in 2022 dat problematisch gamen bij drie procent van de leerlingen in het voortgezet onderwijs voorkomt, waarbij er grote verschillen zijn tussen jongens (6%) en meisjes (1%). Deze cijfers zijn vergelijkbaar bij leerlingen in het basisonderwijs (Boer et al., 2022). Boer, M., Stevens, G., & De Looze, M. (2022). Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht.  https://open.overheid.nl/documenten/ronl-0ced13784471cc6b8733f12b4e6410dbadfbbd71/pdf

Online weerbaarheid

Het internet leek lang een domein waar gebruikers zichzelf wel zouden redden, maar het internet speelt ook een rol bij het inspireren, aanjagen en faciliteren van schadelijk en immoreel gedrag. Daarom is het nodig jongeren online beter te beschermen (Rathenau Instituut, 2021). Rathenau Instituut (2021). Online ontspoord – Een verkenning van schadelijk en immoreel gedrag op het internet in Nederland. Rathenau Instituut.   https://www.rathenau.nl/sites/default/files/2021-07/Rathenau_Instituut_Rapport_Online_ontspoord.pdf
 Het internet zorgt er bijvoorbeeld voor dat er gewenning optreedt, waardoor dingen zoals extreme meningen en (seksueel) geweld gewoon kunnen worden. Ook de structuur van internet zorgt voor een snelle verspreiding en een groot bereik omdat gebruikers gemakkelijk met elkaar in contact komen. 

In 2021 deed het Rathenau Instituut uitgebreid onderzoek naar online grensoverschrijdend gedrag. Het gaat dan bijvoorbeeld om:

• Cyberbullying: online pesten;
• Hate speech: taalgebruik dat een persoon of groep aanvalt op grond van godsdienst of seksuele oriëntatie, of een uiting is van xenofobie of rassendiscriminatie;
• Body shaming: het hebben van ongepaste negatieve kritiek op het uiterlijk van iemand anders of op jezelf;
• Shame sexting: het zonder toestemming verspreiden of delen van seksueel getinte berichten, foto's of video's;
• Extreme challenges: een extreem gevaarlijke opdracht doen en anderen uitdagen deze na te doen en daarvan een foto of video te delen. 

De onderzoekers concluderen dat iedereen het risico loopt om als dader, slachtoffer of omstander betrokken te raken bij online grensoverschrijdend gedrag, maar dat sommigen meer risico lopen dan anderen (Rathenau Instituut, 2021). Rathenau Instituut (2021). Online ontspoord – Een verkenning van schadelijk en immoreel gedrag op het internet in Nederland. Rathenau Instituut.   https://www.rathenau.nl/sites/default/files/2021-07/Rathenau_Instituut_Rapport_Online_ontspoord.pdf
 Eén van de manieren om jongeren online beter te beschermen is, volgens de geraadpleegde experts in het onderzoek van het Rathenau Instituut (2021), Rathenau Instituut (2021). Online ontspoord – Een verkenning van schadelijk en immoreel gedrag op het internet in Nederland. Rathenau Instituut.   https://www.rathenau.nl/sites/default/files/2021-07/Rathenau_Instituut_Rapport_Online_ontspoord.pdf
 het gesprek aan te gaan over waarden en normen online om bewustzijn bij de jongere te creëren. 

Lichamelijke ontwikkeling

Naast invloed op de sociale en mentale ontwikkeling heeft schermgebruik ook invloed op de lichamelijke ontwikkeling van kinderen en jongeren. Zo kan weinig buitenlicht en veel dichtbij kijken op langere termijn ernstige bijziendheid veroorzaken (Oogfonds, z.d.). Oogfonds (z.d.). Oogklacht: myopie. Geraadpleegd op 25 oktober 2023, van https://oogfonds.nl/oogklacht/myopie/
 Om kinderogen gezond te houden, heeft het Oogfonds de campagne ’20-20-2; daar red je je ogen mee!’ ontwikkeld, voor kinderen en jongeren. De volgende leefregel staat hierbij centraal: na 20 minuten dichtbij kijken, 20 seconden in de verte kijken en minimaal 2 uur per dag buiten zijn. Daarnaast heeft het Netwerk Mediawijsheid onderzoek gedaan naar media en bewegen bij jonge kinderen van 0 tot 6 jaar (Tuijnman & Nikken, 2023). Tuijnman, A. & Nikken, P. (2023). Verdiepend onderzoek Iene Miene Media. 

Netwerk Mediawijsheid. https://netwerkmediawijsheid.nl/wp-content/uploads/2023/03/Iene-Miene-Media_Netwerk-Mediawijsheid.pdf
 Daaruit blijkt dat mediagebruik vaak samengaat met stilzitten en dat dit toeneemt naarmate kinderen ouder worden, terwijl beweging essentieel is voor de gezondheid en ontwikkeling van kinderen. Met kleine aanpassingen zoals voldoende afstand tot het scherm, houdingen afwisselen en meer bewegen en buitenspelen is er een betere balans tussen stilzitten en actief bezig zijn (Tuijnman & Nikken, 2023). Tuijnman, A. & Nikken, P. (2023). Verdiepend onderzoek Iene Miene Media. 

Netwerk Mediawijsheid. https://netwerkmediawijsheid.nl/wp-content/uploads/2023/03/Iene-Miene-Media_Netwerk-Mediawijsheid.pdf
 

Lees ook
Themapagina over computational thinking: veelzijdiger dan enkel programmeren 

Lees ook
Themapagina over de voorwaarden voor digitale geletterdheid 

Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.