Volgens de zelfdeterminatietheorie van Ryan en Deci zijn drie psychologische basisbehoeften het fundament onder motivatie. Dit artikel geeft concrete voorbeelden om deze basisbehoeften te ondersteunen.
Bijdrage van
Anne-Marieke van Loon
(Fontys Hogeschool) , Petra Poelmans
(Poelmans Onderwijsonderzoek en -advies, Hogeschool Rotterdam, Scalda) , Anje Ros
(Fontys Hogeschool) Meer informatie
In het overzichtsartikel Motivatie stimuleren bij vo-leerlingen en mbo-studenten wordt uitgelegd dat de zelfdeterminatietheorie laat zien dat autonome motivatie leidt tot betere prestaties, beter begrip en welzijn van leerlingen. In dit artikel bedoelen we met leerlingen zowel leerlingen in het vo als studenten in het mbo. Bij autonome motivatie zetten leerlingen zich in, omdat ze zelf willen leren, omdat ze het leuk vinden, of omdat ze het belang ervan inzien. Om autonome motivatie te bevorderen kunnen docenten de drie basisbehoeften van leerlingen ondersteunen: autonomie, verbondenheid (ook wel relatie genoemd) en competentie. Maar hoe doe je dat nu?
Moet je alle gedragstyperingen toepassen om de basisbehoeften van leerlingen te bevorderen? Nee, elk type gedrag draagt een beetje bij aan het gevoel van autonomie, verbondenheid en competentie dat leerlingen kunnen ontwikkelen. De tabellen hieronder zijn niet bedoeld als afvinklijsten maar als inspiratiebron. Je kunt ze als volgt gebruiken voor het verbeteren van je lessen:
Lees de verschillende gedragstyperingen door en ook waarom deze bijdragen aan de ondersteuning van de betreffende basisbehoefte. Ga na wat je al doet en wat je (eenvoudig) vaker zou kunnen doen.
Bespreek dit met een paar collega’s en vergelijk hoe jullie invulling geven aan de basisbehoeften ten aanzien van de verschillende typen gedrag.
Probeer een aantal nieuwe typen gedrag uit en ga na wat de ervaringen van de leerlingen daarbij zijn. Reflecteer samen met collega’s op de ervaringen die je hebt opgedaan.
Vul de tabel aan met jullie eigen voorbeelden. Op die manier ontwikkelen jullie je eigen tabel met gedragsvoorbeelden, passend bij jullie leerlingen.
Op die manier werk je doelbewust aan het bevorderen van de motivatie van je leerlingen.
Autonomie
Typen gedrag gericht op autonomieondersteuning (op basis van Ahmadi et al., 2023)
Gedrag docent
Functie: waarom draagt dit bij?
Voorbeeld van wat een docent zegt
Keuzemogelijkheden bieden
Leerlingen kunnen taken kiezen die passen met hun voorkeuren of mogelijkheden
Voel je vrij om samen te werken of alleen te werken.
Aansluiten bij de behoeften van leerlingen
Lesactiviteiten passen bij intrinsieke motieven voor leren
Ik weet dat veel van jullie houden van deze band, ik heb mijn les daarom gebaseerd op …
Leg uit waarom wat je leerlingen wilt leren van belang is voor hen
Leerlingen begrijpen waarom ze iets moeten doen/leren
We leren vandaag het principe van vraag en aanbod, omdat dit verklaart …. Dit heb je nodig …
Laat leerlingen hun eigen tempo bepalen
Leerlingen kunnen hun eigen mentale belasting reguleren (dit voorkomt frustratie, overbelasting)
Je kunt deze opdracht in je eigen tempo maken
Gebruik uitnodigende taal
Verminderen van de externe druk, en het vergroten van het gevoel van eigenaarschap
Willen jullie…? Wil je dit eens proberen?
Vraag leerlingen feedback
Lessen sluiten beter aan op de behoeften van leerlingen
Wat vond je prettig aan deze les? Welke aspecten zou je de volgende keer liever anders zien?
Zorg voor variatie in lesactiviteiten
Leerlingen zijn minder snel verveeld
Ik weet dat veel van jullie houden van deze band, ik heb mijn les daarom gebaseerd op …
Wek nieuwsgierigheid
Leerlingen zijn actiever en onderzoekender
Waarom zien we altijd dezelfde kant van de maan?
Laat leerlingen hun eigen tempo bepalen
Leerlingen kunnen hun eigen mentale belasting reguleren (voorkomt frustratie, overbelasting)
Je kunt deze opdracht in je eigen tempo maken
Spreek met de leerlingen af hoe ze met elkaar om willen gaan en samen willen leren
Verbinden van activiteiten met de waarden die gezamenlijk zijn afgesproken
We vinden het belangrijk om elkaar te helpen, dus als je er niet uitkomt, vraag dan een medeleerling om hulp
Zorg voor extra materiaal zodat leerlingen altijd zelf verder kunnen
Leerlingen kunnen zelfstandig verder, ook de snelle leerlingen.
Voor de leerlingen die dat willen, heb ik hier een aantal uitdagende extra opgaven
Competentie
Typen gedrag gericht op het ondersteunen van competentie door structuur te bieden (op basis van Ahmadi et al., 2023)
Gedrag docent
Functie
Voorbeeld
Uitdaging bieden (zone van naaste ontwikkeling)
Leerlingen krijgen precies de juiste mate van uitdaging
De meesten kunnen starten met vraag 1. Als je alles goed had, kun je starten bij vraag 13.
Specifieke feedback geven
Leerlingen begrijpen hoe ze het leerdoel kunnen behalen.
Dit onderdeel heb je heel goed gedaan. Dit aspect is nog niet voldoende, dit kun je verbeteren door
Verbetering of inspanning prijzen
Leerlingen voelen bevestigd dat ze een ontwikkeling doormaken
Ik zie dat hier heel hard gewerkt is en dat je vooruitgang hebt geboekt op deze punten…
Feedback geven gericht op resultaat
Leerlingen krijgen inzicht hoe ze ontwikkeling kunnen doormaken
Je hebt alleen deze formule gebruikt, daardoor kom je niet verder. Als je deze combineert met deze formule …
Doelen stellen, waarbij leerlingen met zichzelf worden vergeleken
Zorgt voor haalbare doelen, die de leerlingen uitdagen
Pak je tekst van vorige week en verbeter deze, door …
Aanmoediging en optimisme uitstralen
Leerlingen krijgen het gevoel dat ze de doelen kunnen behalen
Ik weet dat jij dit kan
Voorbeelden/ voorbeeldgedrag laten zien
Leerlingen krijgen modellen die ze kunnen volgen, begrijpen wat de bedoeling is.
Kijk hoe ik het doe, als ik beide kanten door x deel, zo, dan kan ik y oplossen
Heldere verwachtingen uiten
Leerlingen weten waar ze aan toe zijn, door duidelijke doelen en structuur
Het werkstuk is goed als het aan deze checklist voldoet. Je kan deze stappen volgen.
Duidelijke begeleiding en lesmaterialen geven
Leerlingen weten waar ze aan toe zijn door ondersteunende materialen en de mogelijkheid van hulp
Je kunt de volgende stappen doorlopen en als je hulp nodig hebt, kun je …
Zelfbeoordeling stimuleren
Leerlingen bekwamen zich in goede zelfreflectie en krijgen inzicht in hoe inspanning leidt tot prestatie
Welk cijfer geef je jezelf voor deze taak?
Leerlingen corrigeren door ze apart te nemen
Spreek leerlingen niet plenair aan, maar neem ze even apart als je ze corrigeert, zodat ze zich niet generen voor hun medeleerlingen.
Jeroen, kom even, ik wil even iets met je bespreken.
Vragen stellen om begrip te checken
Door leerlingen vragen te stellen, kun je controleren of ze het goed hebben begrepen.
Lena, kun jij toelichten waar je op moet letten als je met deze machine werkt?
Actieve werkvormen gebruiken
Door werkvormen te kiezen waarbij leerlingen actief moeten nadenken, blijven ze bij de les en leren ze meer
Vergelijk jouw standpunten met die van je buurman of buurvrouw, zet jullie gezamenlijke standpunten op een geeltje en plak deze op de juiste plek op deze poster.
Hints geven
Door leerlingen op weg te helpen, kunnen ze vervolgens zelfstandig tot oplossingen komen.
Misschien kun je met dit onderdeel starten? Heb je al naar deze informatie gekeken?
Leerlingen als positief rolmodel inzetten
Het zelfvertrouwen van leerlingen kan groeien als hun oplossing/bijdrage positief wordt gewaardeerd (afhankelijk van de groepsdynamiek).
Jeremy, jij hebt dit heel goed opgelost. Zullen we jouw oplossing op het bord zetten, zodat je vrienden het ook begrijpen?
Verbondenheid
Typen gedrag gericht op het ondersteunen van verbondenheid (op basis van Ahmadi et al., 2023)
Gedrag docent
Functie
Voorbeeld
Onvoorwaardelijke positieve acceptatie laten zien
Leerlingen ervaren dat fouten of wangedrag niet worden beantwoord met ego-bedreigend gedrag.
Ik begrijp dat je je vervelend voelt, Sten, maar zo stoor je anderen. …
Naar voortgang, welzijn of gevoel van leerlingen vragen
Leerlingen voelen dat ze gezien worden, voelen verbinding met de docent.
Hoe vind je deze opdracht, Mandy?
Affectie laten zien
Leerlingen voelen dat ze geliefd zijn, dat ze er mogen zijn, zoals ze zijn
Wat fijn je te zien, Lisa!
Samenwerking stimuleren
Leerlingen krijgen inzicht in elkaars drives en ideeën en geven elkaar feedback
Werk als een groep aan deze opdracht …
Enthousiasme laten zien
Leerlingen zien het enthousiasme en de energie die de docent modelt en nemen deze over
Het volgende onderdeel is echt heel interessant …
Begrip tonen voor het standpunt van de leerling
Ook als leerling geen gelijk hebben, voelen ze zich toch begrepen en gezien.
Ik begrijp dat je voor dit antwoord hebt gekozen, Hamid, maar je bent vergeten hiernaar te kijken.
Ik snap dat jij het liefst naar muziek luistert tijdens het maken van de opdracht, maar dat is nu niet handig.
Leerlingen met dezelfde interesses bij elkaar zetten
Leerlingen voelen zich meer verbonden als ze met gelijkgestemden samenwerken.
Jullie zijn alle vier geïnteresseerd in de Eerste Wereldoorlog, jullie gaan daarom samen deze opdracht doen.
Over deze voorbeelden
Enkele jaren geleden hebben 25 wetenschappers op het gebied van de zelfdeterminatietheorie uit verschillende landen hun krachten gebundeld. Zij constateerden dat veel docenten behoefte hebben aan hele concrete voorbeelden hoe zij recht kunnen doen aan de drie psychologische basisbehoeften, om daarmee de motivatie van leerlingen of studenten te bevorderen. Met elkaar zijn zij tot overeenstemming gekomen welk type gedragingen van docenten bijdragen aan het bevorderen van autonomie van leerlingen, hun gevoel van competentie en hun gevoel van verbondenheid. Zij hebben deze beschreven in een artikel
Ahmadi, A., Noetel, M., Parker, P., Ryan, R. M., Ntoumanis, N., Reeve, J., Beauchamp, M., Dicke, T., Yeung, A., Ahmadi, M., Bartholomew, K., Chiu, T. K. F., Curran, T., Erturan, G., Flunger, B., Frederick, C., Froiland, J. M., González-Cutre, D., Haerens, L., . . . Lonsdale, C. (2023). A classification system for teachers’ motivational behaviors recommended in self-determination theory interventions. Journal of Educational Psychology, 115(8), 1158–1176. https://doi.org/10.1037/edu0000783 waarbij ze per basisbehoefte concrete gedragsbeschrijvingen hebben aangegeven, en ook waarom dit gedrag positief uitwerkt voor motivatie. Wij hebben deze gedragingen en de functie daarvan met een voorbeelduitspraak van een docent vertaald in het Nederlands en naar de Nederlandse context in het vo en mbo. Hieruit blijkt dat ook in een traditionele setting je met kleine aanpassingen je de motivatie van leerlingen al kunt bevorderen.
Geraadpleegde bronnen
Ahmadi, A., Noetel, M., Parker, P., Ryan, R. M., Ntoumanis, N., Reeve, J., Beauchamp, M., Dicke, T., Yeung, A., Ahmadi, M., Bartholomew, K., Chiu, T. K. F., Curran, T., Erturan, G., Flunger, B., Frederick, C., Froiland, J. M., González-Cutre, D., Haerens, L., . . . Lonsdale, C. (2023). A classification system for teachers’ motivational behaviors recommended in self-determination theory interventions. Journal of Educational Psychology, 115(8), 1158–1176. https://doi.org/10.1037/edu0000783
Ahmadi, A., Noetel, M., Parker, P., Ryan, R. M., Ntoumanis, N., Reeve, J., Beauchamp, M., Dicke, T., Yeung, A., Ahmadi, M., Bartholomew, K., Chiu, T. K. F., Curran, T., Erturan, G., Flunger, B., Frederick, C., Froiland, J. M., González-Cutre, D., Haerens, L., . . . Lonsdale, C. (2023). A classification system for teachers’ motivational behaviors recommended in self-determination theory interventions. Journal of Educational Psychology, 115(8), 1158–1176.https://doi.org/10.1037/edu0000783
Volledige referentie: Van Loon, A., Poelmans, P., & Ros, A. (2026). Voorbeelden van motivatiebevorderend gedrag. Geraadpleegd op [dag maand jaar], van www.onderwijskennis.nl/node/8009
Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.
Bijdrage van
Anne-Marieke van Loon
Associate lector 'Goed leraarschap, goed leiderschap'
Volgens de zelfdeterminatietheorie van Ryan en Deci zijn drie psychologische basisbehoeften het fundament onder motivatie. Die basisbehoeften kun je bij jouw leerlingen of studenten op verschillende...
Sterke relaties tussen leraren en leerlingen doen er écht toe. Ze dragen bij aan de ontwikkeling en motivatie van leerlingen, maar ook aan het werkplezier en welbevinden van leraren. Leerlingen die...
Het doel van een gedragsanalyse is precies en scherp formuleren welk moeilijk gedrag een leerling laat zien en waarom. Welke stappen zet je bij een gedragsanalyse, en wat zijn de aandachtspunten?
