Transdisciplinair onderwijs: hoe maak je dat een succes?
Hoger onderwijs
Transdisciplinair onderwijs, waarbij studenten van verschillende disciplines intensief leren samenwerken met bedrijven, overheden en burgers, biedt veel kansen. Voor studenten én de samenleving. Maar hoe pakken docenten dit onderwijs het beste aan? Onderzoek moet uitwijzen wat wanneer werkt.
Bijdrage van
Klaasjan Visscher
(Universiteit Twente) , Irene Visscher-Voerman
(Saxion Hogeschool) Meer informatie
Gepubliceerd:
Bron: Pancake Pictures - Patricia Rehe
Transdisciplinair onderwijs combineert wetenschap met de praktijk en kan studenten goed voorbereiden op de beroepspraktijk. “We zijn steeds meer gegrepen door de potentie ervan”, vertelt Klaasjan Visscher, hoogleraar Innovatie in Hoger Onderwijs en Samenleving aan de Universiteit Twente. Net als veel andere onderwijsinstellingen experimenteerde deze universiteit de afgelopen jaren met dit type onderwijs. “Maar we zien dat als je een groep verschillende mensen bij elkaar zet en zegt ‘nou dit is het probleem, bedenk een oplossing’, het niet automatisch werkt.”
Onderwijsvernieuwing vanuit Twente
Hoewel er al veel bekend is over transdisciplinair onderzoek, is er nog weinig onderzoek gedaan naar hoe je transdisciplinair onderwijs precies aanpakt. “Ik had het geluk dat ik een lector ken die ook met onderwijsvernieuwing bezig is”, zegt Visscher met een knipoog. Dat is zijn vrouw Irene Visscher-Voerman, naast hem aan de keukentafel. Zij is lector Innovatief en Effectief Onderwijs aan de Hogeschool Saxion. Het plan ontstond tijdens lange wandelingen in Twente. Samen leiden ze nu een vierjarig onderzoeksproject met de titel CONNECTS (CONstructing New Educational Configurations for Transdisciplinary learning & Societal transformations). “Met volle agenda’s kun je elkaar op het werk niet altijd bereiken, maar thuis wel.”
Maatschappelijke vraagstukken
Drie hogescholen en acht universiteiten maken deel uit van het onderzoeksconsortium. “We wilden graag samenwerken met instellingen die ervaring hebben met dit type onderwijs. Ook was een goede spreiding over de verschillende maatschappelijke thema’s belangrijk”, licht Visscher toe. De verschillende partners onderzoeken en verbeteren lopende onderwijsprojecten binnen hun eigen onderwijsinstelling die oplossingen proberen te bedenken voor grote maatschappelijke vraagstukken, variërend van ouderenzorg tot de energietransitie (zie kader). “Voor de aanpak van dit soort grote vraagstukken zijn transdisciplinaire inspanningen nodig; samenwerkingen tussen wetenschappers, ingenieurs, overheden, bedrijven en burgers.”
We zijn steeds meer gegrepen door de potentie van transdisciplinair onderwijs
Voorbeelden van projecten binnen dit onderzoek
Studenten van de Hogeschool Saxion ontwerpen in Hengelo een straat met een duurzame en circulaire infrastructuur, zoals leidingen die lang meegaan en hergebruikt kunnen worden. Studenten van bouwkunde, civiele techniek en technische bedrijfskunde denken mee, net als verschillende bouwbedrijven, de gemeente, provincie en bewoners van de straat. Aan de Universiteit Twente onderzoeken studenten van verschillende technische en sociaal-wetenschappelijke opleidingen hoe ouderenzorg anders en beter vorm kan krijgen, ondanks het personeelstekort en de stijgende kosten. Samen met een zorginstelling in de Achterhoek en bewonersorganisaties maken ze verschillende toekomstscenario’s.
Op zoek naar principes die werken
In de eerste fase inventariseerden de onderzoekers welke inzichten er al bestaan over transdisciplinair leren. Nu zijn ze de projecten van de verschillende partners aan het analyseren: wat werkt wel en wat niet of nog niet? Die kennis gebruiken ze weer in een volgende cyclus. Uiteindelijk is het de bedoeling een aantal principes over te houden die laten zien wat werkt bij transdisciplinair onderwijs. Dat helpt docenten met dit type onderwijs, leidt tot de beste leerresultaten bij studenten en de andere betrokkenen én tot impact in de maatschappij.
Fantastisch en ingewikkeld
Alle deelnemers binnen zo’n transdisciplinair onderwijsproject hebben andere achtergronden, belangen, waarden en perspectieven. Daar leren studenten ontzettend veel van, volgens de projectleiders. De ene docent gaat het makkelijk af en is laaiend enthousiast, voor de ander is het behoorlijk buiten de comfortzone Visscher-Voerman: “Maar transdisciplinair leren samenwerken is ook ingewikkeld. Sommige studenten vinden het fantastisch, anderen zien de meerwaarde pas als ze afgestudeerd zijn en werken.” Ook docenten ervaren deze vorm van onderwijs verschillend. “De ene docent gaat het makkelijk af en is laaiend enthousiast, voor de ander is het behoorlijk buiten de comfortzone”, weet Visscher. “Je geeft niet alleen je vak, je moet ook de community gaande houden, samenwerken met mensen buiten je vakgebied en begeleidingsvaardigheden hebben.”
Transdisciplinair onderwijs vraagt daarnaast om een andere werkwijze dan onderwijsinstellingen gewend zijn, legt Visscher-Voerman uit. “De locatie waarop dit type onderwijs plaatsvindt en op welk moment wijkt vaak af. En omdat vraagstukken complex en open zijn, is van tevoren vaak ook niet precies te definiëren welke kennis nodig is of welke kennis studenten en stakeholders gaan ontwikkelen. Dat heeft consequenties voor de formulering van de leerdoelen. Hierdoor is er nog niet altijd genoeg waardering voor transdisciplinair onderwijs. Ik denk dat er een cultuuromslag voor nodig is.”
Inter- en transdisciplinair onderzoek
Met interdisciplinair onderzoek wordt onderzoek bedoeld waarbij onderzoekers uit verschillende wetenschappelijke disciplines, binnen of buiten de grenzen van een wetenschapsgebied (alfa, bèta of gamma), samenwerken en hun kennis en expertise inzetten om samen problemen op te lossen en verschijnselen te verklaren. Bij transdisciplinair onderzoek worden kennis en expertise van maatschappelijke actoren en bedrijfsleven betrokken. Inter- en transdisciplinair onderzoek gaan vaak hand in hand. Bron: NWO.
Langdurig en gelijkwaardig
De projectleiders weten al dat langdurige samenwerking met praktijkpartners essentieel is om tot goed transdisciplinair onderwijs te komen. Studenten kunnen dan voortbouwen op eerder verzamelde kennis. Ook zien ze hoe belangrijk het is dat de verschillende partners in een gelijkwaardige setting samenwerken. Visscher: “Dat je als student niet denkt: er zit een professional bij, die zal het wel beter weten dan ik.” Hoe dit het beste kan worden georganiseerd en ondersteund, is onderdeel van het onderzoek. Net als bijvoorbeeld de eventuele afspraken die partners maken en de balans tussen een strakke en meer flexibele begeleiding. In de zomer van 2027 moet het onderzoek klaar zijn. De onderzoekers willen dan de resultaten niet alleen publiceren, maar die ook verwerkt hebben in podcasts en in een training voor docenten over het begeleiden van transdisciplinaire groepen.
Bij grootschalig onderwijs is het moeilijk om studenten tijdig persoonlijke feedback te geven. Met het dashboard IguideME kan dit wel en dat activeert en motiveert studenten op een innovatieve manier.
Door studenten te leren om zelf AR- en VR-modellen en 3D prints te maken op basis van radiologische data en met peer teaching kunnen zij complexe anatomische verhoudingen beter doorgronden.
In deze reviewstudie wordt werkplekleren vanuit pedagogisch-didactisch perspectief beschouwd. De onderzoekers hebben 11 ontwerpregels voor effectieve aanpakken voor het vmbo, mbo en hbo vastgesteld.
