Leerkracht aan het roer: samen werken aan onderwijsverbetering

Directeur Evert de Vries vertelt hoe hij onderwijsverbetering samen met zijn team vormgeeft en welke data zij hierbij gebruiken. Ook laat hij zien wat het heeft opgeleverd en zijn er enkele tips om zelf aan de slag te gaan.

Een compact jaarplan als dagelijks geheugensteuntje

Bij binnenkomst in de hal van de school valt al snel een grote kleurrijke poster op. Daarop staan de ontwikkelpunten van de school: (1) Leesonderwijs en leesplezier, (2) optimaal leer- en leefklimaat, (3) thematisch werken, (4) goede instructies en hoge verwachtingen, (5) elke dag samen een beetje beter. Dit zijn de speerpunten van een heel schooljaar. Compact, concreet en zichtbaar voor het team, externen en ouders. De poster is een dagelijks geheugensteuntje om samen te werken aan onderwijsverbetering.

De leerkracht aan het roer

Een aantal jaren geleden waren de Cito-resultaten te laag voor de schoolpopulatie van deze kleine school in de Betuwe. Het team werkte hard om de onderwijskwaliteit te verbeteren, maar had niet het gewenste resultaat. Tegenwoordig gaat het team jaarlijks aan de slag om op basis van diverse data nieuwe speerpunten te bepalen.

“Bij het verbeteren van het onderwijs moet de leerkracht aan het roer staan”, is de overtuiging van directeur Evert de Vries. Leerkrachten zijn de inhoudelijk experts, zij staan dagelijks voor de klas en weten het beste wat nodig is voor het onderwijs in hun groep. Hoe geef je samen vorm aan een verbetercultuur?

In kleine stapjes naar beter onderwijs

De school begon te werken volgens de principes van stichting leerKRACHT. Op leerKRACHT-scholen werkt het hele team intensief samen, en doelbewust en met kleine stapjes aan de onderwijskwaliteit. De pijlers van dit type scholen zijn: doelgericht werken, een hecht team, van en met elkaar leren en versterken van lespraktijk. Hier zijn vier instrumenten voor:

1. bordsessies Een bordsessie vervangt een vergadering en vindt wekelijks plaats en duurt ongeveer een kwartier. Effectief overleggen en afstemmen met elkaar door inchecken, successen te delen, doelen te stellen en acties te plannen. Bron: Stichting Leerkracht
    die aanzetten tot actie in plaats van vergaderingen;
2. gezamenlijk lesontwerp;
3. lesbezoek en feedback;
4. de stem van de leerling.

Onderzoek van de Universiteit Utrecht en Oberon laat zien dat leerKRACHT-scholen binnen een jaar een professionele cultuur bewerkstelligen. Leraren zijn beter in staat een veilig lesklimaat te stimuleren en leerlingen te motiveren. Ook werken leraren intensief samen en zijn ze positief over de werkwijze en effecten van leerKRACHT (De Jong et al., 2021). De Jong, A., Lockhorst, D., Klein, T., Van Tartwijk, J., & Noordegraaf, M. (2021). Over de kracht van leerKRACHT. Universiteit Utrecht.

Luisteren als basis voor een dialoog

Een goede dialoog moedigt leerkrachten aan om leerkrachtgedrag te veranderen (Assen et al, 2018). Assen, J. H. E., Koops, H., Meijers, F., Otting, H., & Poell, R. F. (2018). How can a dialogue support teachers’ professional identity development? Harmonising multiple teacher I-positions. Teaching and Teacher Education, 73, 130-140.
De dialoog wordt op deze scholen op verschillende manieren gevoerd:

• als team, bijvoorbeeld tijdens werksessies;
• met een collega, bijvoorbeeld door klassenbezoeken of gezamenlijk lesontwerp;
• met externen, zodat je ook regelmatig een objectievere blik meeneemt in je aanbod.

Om een dialoog succesvol te voeren, is het belangrijk dat je hetzelfde bedoelt als je over bepaalde begrippen spreekt, zoals onderwijskwaliteit en onderwijsverbetering. En wat er wordt bedoeld, wordt pas duidelijk als je goed naar elkaar luistert. Zo stimuleert de dialoog de ontwikkeling van de professionele identiteit en draagt bij aan beter onderwijs (Assen et al., 2018). Assen, J. H. E., Koops, H., Meijers, F., Otting, H., & Poell, R. F. (2018). How can a dialogue support teachers’ professional identity development? Harmonising multiple teacher I-positions. Teaching and Teacher Education, 73, 130-140.

Op de Prins Willem Alexanderschool had een leerkracht een idee voor een scholing en legde dit voor aan het team. Vervolgens koos het team samen voor de teamtraining vakmanschap, dat expliciet uitgaat van wetenschappelijk onderbouwde interventies met de vertaling naar de eigen klas. Deze behoefte aan kennis, kwaliteit en verbetercultuur is de laatste jaren geleidelijk ontstaan, mede als gevolg van de dialoog.

Een belangrijk onderdeel van de dialoog is de interpretatie van de data die beschikbaar zijn van de schoolpopulatie, bijvoorbeeld de LOVS-toetsen, de eindtoets in groep 8 of de schoolrapportages van Nationaal Cohortonderzoek Onderwijs. In plaats van de data alleen voor jezelf te gebruiken, zijn data onderwerp van gesprek in het hele team. Het team van de Prins Willem Alexanderschool gebruikt data op drie manieren: op schoolniveau, groepsniveau en leerlingniveau.

Data-geïnformeerd werken op de Prins Willem Alexanderschool

Schoolniveau

Het team bespreekt de Cito-resultaten twee keer per jaar tijdens een teamoverleg. De resultaten worden in een trendtabel (overzicht uit het leerlingvolgsysteem) gepresenteerd, zodat niet alleen de laatste resultaten zichtbaar zijn, maar ook die van voorgaande jaren. De focus ligt vooral op de groei van de groepsresultaten.

Daarnaast houdt het team zich bezig met de referentieniveaus. De intern begeleider en directeur brengen in kaart hoeveel leerlingen vanaf groep 3 onderweg zijn naar de niveaus 1F en 2F/1S in groep 8. Zo heeft elk teamlid snel in beeld hoe de groep ervoor staat en kan iedereen vervolgens samen met een passend aanbod aan de slag zodat er optimaal wordt aangesloten bij de behoeften en het niveau van de leerlingen. Met name het percentage leerlingen 2F/1S blijkt aan de lage kant en krijgt daarom meer aandacht. Op die manier wordt ‘hoge doelen stellen’ ineens inzichtelijk en concreet. 

Groepsniveau

Bij het begin van een blokperiode en bij het begin van elke les stelt de leerkracht vast in hoeverre de leerlingen de doelen al beheersen. Wanneer leerlingen het doel al beheersen, worden deze leerlingen meer uitgedaagd door andere doelen aan te reiken. Beheersen leerlingen het doel nog niet, dan werken ze gericht verder aan deze doelen. Zo blijft leren leuk voor alle leerlingen (zie ook de themapagina beheersingsleren).

Leerlingniveau

Leerkrachten betrekken de leerlingen dagelijks bij hun eigen leerproces, door datamuren Datamuren zijn een compacte en visuele weergave van resultaten en/of doelen. In één oogopslag is te zien op welk niveau leerlingen presteren.
en directe feedback (Snappet). Leerlingen zijn mede-eigenaar van hun eigen leerproces. Hier wordt bewust gesproken over mede-eigenaarschap omdat de leerling de keuze heeft binnen het aanbod dat de leerkracht bepaalt. De leerlingen zien dagelijks de voortgang van hun ontwikkeling. Iedere leerling ervaart zo successen.

Naast dat ze inzicht krijgen in eigen resultaten mogen leerlingen meedenken in de school. Bijvoorbeeld door deel te nemen aan de leerlingenraad en bordsessies in groep 1 tot en met 8. Leerlingen hebben dus duidelijk een stem in de school.

Van data naar jaarplan

Er is meer data nodig om tot een betrouwbaar beeld van de ontwikkeling van leerlingen in de klas te komen (Park et al., 2017). Park, V., St. John, E., Datnow, A., & Choi, B. (2017). The balancing act: Student classroom placement routines and the uses of data in elementary schools. Journal of Educational Administration, 55(4), 390–406.
Data wordt op de Prins Willem Alexanderschool op verschillende momenten gebruikt. Het team stelt in een werksessie aan het einde van het schooljaar het jaarplan voor komend jaar op. Daarvoor zijn de volgende bronnen en data beschikbaar:

1. het meerjarenplan van de school;
2. het jaarplan van het huidige jaar;
3. de Cito-opbrengsten trendtabellen op school- en groepsniveau;
4. duo-vragenlijsten – (2-)jaarlijks tevredenheidsonderzoek voor leerlingen, ouders en leerkrachten;
5. wat verder ter tafel komt, een soort ‘wildcard’.

Met behulp van post-its noteert elk teamlid opmerkingen en vragen over de diverse data en/of onderwerpen. De post-its helpen om na afloop van de individuele ronde samen te ordenen en een rangorde aan te brengen: wat vinden wij als team voor komend jaar het belangrijkste? Daarna volgt de dialoog en uiteindelijk wordt aan het einde van deze werksessie de basis, in een beperkt aantal punten, van het jaarplan gevormd. . Door aan de slag te gaan met een beperkt aantal punten, voorkom je overbelasting (zie ‘Leidraad Werken aan onderwijsverbetering’). De poster is uiteindelijk de korte versie van het uitgewerkte jaarplan (inclusief (sub)doelen en planning) die maximaal 2 A3-tjes omvat. Zo worden de verschillende data gebruikt en wordt er systematisch en cyclisch gewerkt.

Resultaat van de verbetercultuur

De Cito-resultaten zijn de laatste jaren met ups en downs mooi verbeterd. Hierbij moet opgemerkt worden dat niet alle resultaten direct meetbaar zijn. Verandering heeft tijd nodig. Bovendien werkt de school met een leerlingenraad en vinden er bordsessies plaats in de klassen. Dit draagt bij aan burgerschap en een prettig schoolklimaat. Moeilijker te meten met scores, maar wel duidelijk voelbaar in de school.

Daarnaast staan de leerkrachten zichtbaar meer aan het roer. Supovitz et al. (2019) Supovitz, J. A., D'Auria, J., & Spillane, J. P. (2019). Meaningful & Sustainable School Improvement with Distributed Leadership. CPRE Research Reports
adviseren leiderschap op basis van expertise in te delen. Leerkrachten zijn de experts en elke verandering of verbetering moet vooral werkbaar zijn voor de leerkrachten. Een schoolleider moet daarom durven los te laten en (leren) vertrouwen op het team, een kenmerk van gespreid leiderschap. Bij gespreid leiderschap nemen leerkrachten zelf leiderschap op basis van eigen expertise. Bovendien is leiderschap een eigenschap van het team (Hulsbos & Langevelde, 2017), Hulsbos, F., & Van Langevelde, S. (2017). Gespreid leiderschap in het onderwijs. Kessels & Smit Publishers
iedereen kan invloed uitoefenen op verbetering en vernieuwing van het onderwijs. De leerkrachten nemen initiatieven en maken onderbouwde, evidence-based keuzes wat bijdraagt aan onderwijsverbetering (zie ‘Leidraad Werken aan onderwijsverbetering’). Een schoolleider ziet erop toe dat iedereen enthousiast en gemotiveerd is om samen te werken aan de gekozen speerpunten. Daarnaast is het belangrijk om de doorgaande lijn te bewaken.

Een verbetercultuur kost tijd

Directeur Evert de Vries deelt een aantal tips voor andere scholen:

1. “Weet wat je wil verbeteren. Dat klinkt eenvoudig, maar is misschien wel het meest ingewikkelde als je op een school start. Neem tijd voor een goede analyse en betrek hier anderen bij. Bijvoorbeeld een onderzoeksverslag van een externe als 0-meting. Het helpt om je eigen blik te verbreden en vervolgens gericht aan de slag te gaan."
2. “Durf als team maar ook als leerkracht keuzes te maken die passen bij jouw school en jouw groep. Focus helpt, samen met de inzet van ieders expertise en talenten, de kwaliteit te verhogen en werkdruk te verlagen. De poster met jaarplan is hierbij een praktisch hulpmiddel dat iedereen dagelijks herinnert aan de gezamenlijk bepaalde focus."
3. “Een verbetercultuur kost tijd. Blik af en toe terug naar het begin en bedenk wat anders is. Je zult zien dat er al mooie veranderingen in gang zijn gezet. Maar je bent natuurlijk nooit klaar in het onderwijs. Een modus waarin alle veranderingen en ontwikkelingen in je school goed bij te houden zijn, is al een mooi streven.”