Integrale aanpak studentenwelzijn

Het ontwikkelen van een gestructureerd beleid voor studentenwelzijn binnen het mbo vereist meer dan alleen een verzameling losse interventies; het vraagt om een integrale aanpak. Een integrale aanpak betekent diepgaand nadenken over welzijnsbevorderende factoren en op basis daarvan een samenhangend beleid opstellen. Een dergelijke aanpak, die focust op de lange termijn, helpt niet alleen problemen te voorkomen, maar draagt ook actief bij aan het verbeteren van het welzijn van studenten (Looman et al., 2014; Looman, B. L. J., De Jager, M., Tuk, B., Onrust, S. A., Lammers, J., Spijkerman, M., & Buijs, G. (2014). Sociaal-emotionele ontwikkeling in het primair onderwijs. Een doorlopende integrale aanpak? Utrecht: Pharos & Trimbos-instituut.
 Weare, 2015). Weare, K. (2015). What works in promoting social and emotional well-being and responding to mental health problems in schools. London: National Children’s Bureau.

In deze aanpak is studentenwelzijn een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Dit betekent dat mbo-instellingen moeten samenwerken met diverse partners, waaronder gemeenten, jeugdhulporganisaties en het bredere onderwijsdomein om effectief te kunnen inspelen op welzijnsthema’s (Smeets & Veen, 2016). Smeets, J., & Van Veen, C. (2018). Omgevingsfactoren die studentenwelzijn beïnvloeden. Onderwijskennis. Geraadpleegd van https://onderwijskennis.nl/
 Scholen, net als de thuisomgeving en wijken, spelen een cruciale rol in deze samenwerking, aangezien zij direct invloed hebben op het welzijn van studenten (Badou & Day, 2021; Badou, M., & Day, M. (2021). Kansengelijkheid in het onderwijs. Den Haag: SER.
 Dibi et al., 2022). Dibi, S., Asamoah, P., de Haan, A., & van Loenen, T. (2022). Welbevinden in het mbo. Entree en niveau 2. Utrecht: Welbevinden op School.

In dit artikel verkennen we het belang en de methoden van een integrale aanpak van welzijn in het mbo. We presenteren verschillende modellen die onderwijsinstellingen kunnen toepassen om hun welzijnsbeleid duurzaam en holistisch vorm te geven. 

Hoewel we ons baseren op wetenschappelijke bronnen, richten niet alle onderzoeken zich specifiek op het mbo. Daarom verwijzen we ook naar Nederlandse rapportages die zich specifiek concentreren op de mbo-context en die gebruikmaken van praktijkgerichte kennis. Deze benadering zorgt ervoor dat de besproken strategieën en modellen beter aansluiten op de unieke context van het mbo.

Integraal werken aan studentenwelzijn

Door een integrale aanpak toe te passen, voorkomt de school welzijnsproblemen en verbetert zij het welzijn van de studenten (Looman et al., 2014; Looman, B. L. J., De Jager, M., Tuk, B., Onrust, S. A., Lammers, J., Spijkerman, M., & Buijs, G. (2014). Sociaal-emotionele ontwikkeling in het primair onderwijs. Een doorlopende integrale aanpak? Utrecht: Pharos & Trimbos-instituut.
 Weare, 2015). Weare, K. (2015). What works in promoting social and emotional well-being and responding to mental health problems in schools. London: National Children’s Bureau.
 Een verbetering van welzijn ontstaat door een systematisch plan dat zorgvuldig wordt geëvalueerd (Paulussen et al., 2017). Paulussen, T., Buijs, G., Van Zoonen, R., Van den Akker-Van Marle, E., Van Keulen, H., & Van Empelen, P. (2017). Voorstudie effectonderzoek naar Gezonde School in Nederland. Leiden: TNO.
 Door op organisatieniveau aandacht te besteden aan welzijn, borgt de onderwijsinstelling dat het effect van haar aanpak niet het resultaat is van een toevalstreffer. Maar wat bedoelen we precies met een integrale aanpak en wat zijn de kenmerkende elementen?

Kenmerken integrale aanpak studentenwelzijn

Bij een integrale aanpak combineer je initiatieven, acties en maatregelen op meerdere niveaus in en om de school (zie figuur 1 van (Weare & Nind, 2011). Weare, K., & Nind, M. (2011). Mental health promotion and problem prevention in schools: What does the evidence say? Health Promotion International, 26, 29-69. https://doi.org/10.1093/heapro/dar075
 Dat betekent geen lappendeken aan regelingen en aanpakken gericht op problemen, maar structureel nadenken over de factoren die het welzijn bevorderen en daar samenhangend beleid op voeren. De verantwoordelijkheid voor het welbevinden van de student ligt bij een integrale aanpak niet bij één partij. Ook de omgeving van de student, zoals ouders, onderwijsprofessionals, zorg- en ondersteuningspartners en beleidsmakers, worden betrokken door de school (St Leger et al., 2010; St Leger, L., Young, I., Blanchard, C., & Perry, M. (2010). Promoting health in schools: From evidence to action. Montreal: International Union for Health Promotion and Education.
 Weare, 2015). Weare, K. (2015). What works in promoting social and emotional well-being and responding to mental health problems in schools. London: National Children’s Bureau.
 Vervolgens wordt er een plan gemaakt voor de lange termijn met draagvlak van al deze betrokkenen (Looman et al. 2014; Looman, B. L. J., De Jager, M., Tuk, B., Onrust, S. A., Lammers, J., Spijkerman, M., & Buijs, G. (2014). Sociaal-emotionele ontwikkeling in het primair onderwijs. Een doorlopende integrale aanpak? Utrecht: Pharos & Trimbos-instituut.
 O’Toole & Darlington, 2021; O’Toole, C., & Darlington, E. (2021). Mental health promotion in school: State of the art. Haderslev: Schools for Health in Europe.
 Van Zundert, 2017). Van Zundert, R. (2017). Heleschoolbenadering positieve psychologie. Tijdschrift Positieve Psychologie, 1, 72-80.
 De verschillende elementen die van belang zijn in een integrale aanpak zijn samengevat in figuur 1. 

Met uitzondering van het element 'schoolteam' is onderzoek gedaan naar de invloed van diverse factoren binnen de andere elementen op het welzijn van de studenten. We zetten enkele bevindingen voor je op een rij. 

Welzijn bestaat uit mentale, fysieke, sociale en emotionele aspecten. Een integrale aanpak erkent dat deze onderdelen nauw met elkaar verbonden zijn en elkaar beïnvloeden. Dit maakt werken volgens dit model effectief. In het verdere verloop van dit overzichtsartikel bieden we tips voor een effectieve samenwerking met diverse (sociale) partners. Voordat we daarop ingaan, bespreken we eerst verschillende modellen die kunnen helpen bij het integraal werken aan het welzijn van studenten.

• De Gezonde School-aanpak, dat in Nederland de meest gebruikte integrale aanpak is voor leefstijl in het mbo.
• Het PROSPER-model, dat vanuit de positieve psychologie evidence informed aanwijzingen geeft voor welke thema’s je kunt aanpakken om het welzijn van studenten te vergroten.
• Het WIL-wellbeing model, dat als één van de weinige modellen de combinatie tussen werken en leren specifiek meeneemt in hun model.
• Het Step Change Model, dat dieper ingaat op de stappen die mbo instellingen kunnen zetten richting een integrale aanpak. 

De Gezonde School-aanpak 

Volgens de Gezonde School-aanpak moeten veranderingen in leefstijl bij studenten niet alleen benaderd worden vanuit een individueel perspectief.  De aanpak moet zijn gericht op het versterken van de organisatie waaronder de zorgstructuur, de fysieke en sociale omgeving, het schoolklimaat, het beleid en de voorwaarden om goed les te geven en te ontvangen (OToole & Darlington, 2021). O’Toole, C., & Darlington, E. (2021). Mental health promotion in school: State of the art. Haderslev: Schools for Health in Europe.
 

In Nederland werken verschillende po, vo en mbo-instellingen integraal aan welbevinden via deze aanpak. Welbevinden is één van de tien thema’s die centraal staan, naast onder andere thema’s zoals voeding, bewegen & sport, roken en alcohol- & drugspreventie. De Gezonde School kijkt daarmee breed naar leefstijl en welzijn. Zeventig mbo-schoollocaties hadden in 2022 een geldig themacertificaat van Gezonde School voor één of meerdere leefstijlthema’s (Van Koperen et al., 2023). Van Koperen, M., Koning, M., Van Duin, L., & Evenhuis, I. (2023). Voortgangsrapportage Gezonde School 2022: Tussentijdse evaluatie van het Meerjarenprogramma Gezonde School 2021-2024. Gezonde School.
 Scholen werken bij deze aanpak stapsgewijs toe naar een schoolbrede inzet op de gekozen thema’s op de volgende vier niveaus:

1. Onderwijs
2. Beleid
3. De studenten
4. De sociale en fysieke omgeving van de school (ook wel de pijlers educatie, beleid, signaleren en omgeving genoemd). 

Effectiviteit van de Gezonde School aanpak in het mbo

Goede ondersteuning is belangrijk voor een goede implementatie van deze aanpak op de onderwijsinstelling (Jansen et al., 2023; Jansen, M., Vennegoor, G., Vonk, L., Van Assema, P., Molleman, G., Dieleman, J., Levels, M., Huijts, T., Eekhout, I., & Van Empelen, P. (2023). Onder welke condities doet Gezonde School ertoe? Eindrapport. Maastricht University.
 Vennegoor et al., 2020). Vennegoor, G., Vonk, L., Van Assema, P., Huijts, T., Eekhout, I., Molleman, G. R., Levels, M., & Jansen, M. W. (2020). Onderzoeksopzet evaluatie Gezonde School: onder welke condities doet het ertoe?. TSG: Tijdschrift Voor Gezondheidswetenschappen, 98, 25-33. https://doi.org/10.1007/s12508-020-00276-6
 Niet overal in Nederland is daarvoor voldoende capaciteit. In GGD-regio’s waar voldoende tijd voor advies en begeleiding van onderwijsinstellingen is, lukt het beter om deze maatregelen op de juiste wijze te implementeren. De kans op succes wordt ook groter als je binnen je onderwijsinstelling een kartrekker hebt, iedereen over voldoende enthousiasme beschikt en er draagvlak is bij ouders (Jansen et al., 2023). Jansen, M., Vennegoor, G., Vonk, L., Van Assema, P., Molleman, G., Dieleman, J., Levels, M., Huijts, T., Eekhout, I., & Van Empelen, P. (2023). Onder welke condities doet Gezonde School ertoe? Eindrapport. Maastricht University.

Vanuit de Gezonde School-aanpak is er een themascan Welbevinden voor het MBO. Met deze scan breng je snel in kaart hoe ver jouw school(locatie) al gevorderd is en vind je informatie over vervolgstappen en advies. Daarnaast heeft Het Kennis- en ondersteuningsprogramma Welbevinden op School (de kennispartner van Gezonde School) ter aanvulling op de themascan een checklist ontwikkeld die scholen een uitgebreider beeld geeft van hun startsituatie.

PROSPER: een model voor positieve psychologie 

PROSPER is een acroniem van zeven sleutelelementen die bijdragen aan studentenwelzijn:  

• Aanmoedigen van positiviteit (positivity): studenten ondersteunen bij het ontwikkelen van positieve vaardigheden en het ervaren van positieve emoties.
• Opbouwen van relaties (relationship): studenten ondersteunen bij het ontwikkelen van sociale vaardigheden en prosociale waarden die positieve relaties met andere studenten en docenten versterken.
• Faciliteren van uitkomsten (outcomes): zorgen voor een optimale leeromgeving en kansen om de resultaten van studenten te optimaliseren.
• Focus op kracht (strengths): studenten, onderwijsprofessionals en de brede schoolomgeving ondersteunen in het ontwikkelen van hun capaciteiten.
• Zingeving (purpose): studenten ondersteunen in het ontwikkelen van zingeving en betekenisgeving.
• Vergroten van betrokkenheid (engagement): studenten betrekken in hun leerproces door keuzes aan te bieden, hun input te vragen en hun mentale behoeftes te horen.
• Veerkracht (resilience): studenten ondersteunen in het ontwikkelen van coping-vaardigheden die hun eigen veerkracht bevorderen. 

Het PROSPER-model kan binnen onderwijsinstellingen worden ingezet om deze sleutelcomponenten te implementeren en om in kaart te brengen wat al goed geregeld is en waar verbetering mogelijk is. 

De effectiviteit van het PROSPER-model voor het mbo

Het gehele model is nog niet getoetst. De zeven losse componenten zijn echter wel evidence-informed. Dit houdt in dat er zowel vanuit de theorie, praktijk, als vanuit de doelgroep aanwijzingen zijn dat het model bijdraagt aan het welzijn van studenten. Een meta-analyse naar elk van deze componenten van Noble en McGrath (2015) Noble, T., & McGrath, H. (2015). PROSPER: A new framework for positive education. Psychology of Wellbeing, 5. https://doi.org/10.1186/s13612-015-0030-2
 laat zien dat er zowel in wetenschappelijke kringen als in de onderwijspraktijk veel steun is voor dit model. 

WIL-wellbeing framework: integratie van werken en leren

Dit WIL-wellbeing framework richt zich in eerste instantie op ‘work-integrated learning’ waarbij een student voor een periode van een aantal weken een stage loopt. Dit is vergelijkbaar met een bbl-opleiding. Ook studenten die een bol-opleiding volgen, doen ervaring op in de praktijk. Dit maakt dit model relevant voor alle mbo-studenten. 

Het WIL-wellbeing model gaat ervan uit dat zowel de student, de onderwijsinstelling, het stagebedrijf, het sociale steunnetwerk en de persoonlijke omstandigheden samen zorgen voor een succesvolle stage, waarbij het welzijn van de student gewaarborgd wordt (zie figuur 1). Studenten worden volgens dit model aan meer stressfactoren blootgesteld wanneer werken en leren beiden onderdeel zijn van hun studie (Hillis et al., 2010). Hillis, S. D., Mercy, J. A., Saul, J. R., Gleckel, J., Abad, N., & Kress, H. (2010). The enduring impact of violence against children. Journal of Public Health Policy, 31(2), 34-48. https://doi.org/10.1080/13548506.2016.1153679
 Deze stress kan worden versterkt als er daarnaast sprake is van persoonlijke invloeden zoals financiële stress, familieverantwoordelijkheden, culturele verschillen, reistijd en verschil in verwachtingen (Andrews & Chong, 2011). Andrews, A., & Chong, J. L. Y. (2011). Exploring the wellbeing of students studying at an Australian university. Journal of the Australian and New Zealand Student Services Association, 37, 9-37.
 

Het model kan gebruikt worden om in kaart te brengen wat de potentiële impact is van werkend leren voor een student. Studenten kunnen vervolgens door de onderwijsinstelling strategieën en hulpbronnen aangereikt krijgen die invloed hebben op hun welzijn. Voorbeelden van ondersteuning die een onderwijsinstelling volgens Gillet-Swan en Grant-Smith (2018) Gillett-Swan, J., & Grant-Smith, D. (2018). A framework for managing the impacts of work-integrated learning on student quality of life. International Journal of Work-Integrated Learning, 19(2), 129-140.
 kan bieden, zijn:

• financiële ondersteuning;
• ondersteuning bij het vinden van een stageplek, informatievoorziening en intensieve stagebegeleiding;
• oog hebben voor de diversiteit en de persoonlijke omstandigheden van elke student, in relatie tot werkend leren. 

De impact van het model is nog niet onderzocht in het mbo. Op basis van onderzoek en praktijkervaringen zijn er wel aanwijzingen dat de losse componenten waaruit dit model bestaat, werkzame elementen bevatten voor het mbo. 

Step Change Model 

Het Step Change Model (Universities UK, 2020) Universities UK. (2020). Stepchange: Mentally healthy universities. Geraadpleegd van https://www.universitiesuk.ac.uk/what-we-do/policy-and-research/publications/features/stepchange-mentally-healthy-universities
 heeft zijn basis in het hoger onderwijs. Het model heeft veel overeenkomsten met de Gezonde School-aanpak. Beiden gaan uit van stapsgewijze integrale beleids- en visieontwikkeling en implementatie en hebben theorie omgezet in praktische handvatten en stappen. 

Het model beschrijft de stappen die een onderwijsinstelling kan nemen om gestructureerd aan het welzijn van studenten en medewerkers te werken. Hiermee is het een aanvulling op het PROSPER-model en het WIL-wellbeing model voor werkend leren. Het Step Change Model gaat uit van (ECIO, 2021): ECIO. (2021). Tool: StepChangemodel: Aanpak voor het organiseren van mentaal welzijn in het onderwijs. Geraadpleegd van https://kennisbankstudentenwelzijn.nl/internationale-praktijk/stepchange-model-voor-organiseren-mentaal-welzijn-hoger-onderwijs/
 

• Leiderschap: maak van mentale gezondheid een strategische prioriteit, alloceer middelen en ontwikkel een schoolbrede benadering op het gebied van mentale gezondheid.
• Data: organiseer een nulmeting van het huidige beleid.
• Personeel: bied trainingen en kennis aan op het gebied van mentale gezondheid. Maak tijd en middelen vrij om de medewerkers te ondersteunen op het gebied van studentenwelzijn.
• Preventie: creëer een diverse, inclusieve en medelevende cultuur. Stimuleer zelfzorg, positieve mentale gezondheid en gezond gedrag (met aandacht voor middelengebruik, slaap en eten).
• Vroege interventie: zorg voor sociale binding binnen school en een vangnet waar studenten terecht kunnen voor steun en advies over wat hen bezighoudt en voor het regelen van praktische zaken. Zet campagnes op tegen het stigma over mentale ziektes, doorbreek het taboe door open discussies en creëer hechte leercommunities, waarin studenten samen leren.
• Begeleiding: realiseer toegang tot studentbegeleiding en zet in op bewezen diensten en interventies.
• Transities: begeleid jongeren bij overgangen (bijvoorbeeld als jongeren bijna 18 worden, van mbo naar hbo gaan of de overstap richting de arbeidsmarkt maken). Heb oog voor kwetsbaarheden die daar ontstaan.
• Samenwerkingen: ontwikkel integrale en lokaal gerichte strategieën en actieplannen gericht op studentenwelzijn, bijvoorbeeld in samenwerking met de gemeente. Zorg voor een goede bewegwijzering van de aanwezige hulp in zowel het onderwijs als het zorgdomein.

Universities UK heeft, gebaseerd op het Step Change Model, een assessment tool gemaakt waarmee onderwijsinstellingen zeer uitgebreid in kaart kunnen brengen hoe ze er voor staan op het thema welbevinden. Het is belangrijk om te beseffen dat de impact van dit model nog niet is onderzocht in het mbo. 

Studentenwelzijn als gemeenschappelijke verantwoordelijkheid

In een integrale aanpak rondom studentenwelzijn in het mbo is de samenwerking met de partners rondom de school een belangrijk onderdeel. Om studenten op verschillende leefdomeinen de juiste handvatten en ondersteuning te bieden, is een goede samenwerking tussen mbo, gemeente en partners in het sociaal, zorg- en veiligheidsdomein essentieel (Nederlands Jeugdinstituut, 2022). Nederlands Jeugdinstituut. (2022). Mbo-student centraal. Samenwerkingen voor een succesvolle en kansrijke toekomst. Utrecht.
 Samenwerking tussen gemeenten, het jeugdhulpdomein en het onderwijsdomein is noodzakelijk om verantwoordelijkheden rondom verschillende welzijnsthema’s op te pakken (Smeets & Veen, 2016). Smeets, J., & Van Veen, C. (2018). Omgevingsfactoren die studentenwelzijn beïnvloeden. Onderwijskennis. Geraadpleegd van https://onderwijskennis.nl/
 Wetgeving, zoals deWet passend onderwijs en de Jeugdwet, bieden kaders voor deze samenwerking. 

Vormgeven van een goede samenwerking

Een goede samenwerking tussen partners is afhankelijk van een aantal succesfactoren. Het collaborative governance model van Ansel & Gash (2007) Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. https://doi.org/10.1093/jopart/mum032
 kan hierbij als uitgangspunt worden genomen. Hoewel dit model niet is getoetst binnen de mbo-context kan deze wel interessante inzichten opleveren. Volgens deze netwerktheorie kunnen de student, docent en intern betrokken professionals gezien worden als een intern netwerk, en de jeugdhulpverlening, ouders/opvoeders en gemeenten als een extern netwerk. Binnen dit samenwerkingsproces omschrijven Ansell & Gash (2007) Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. https://doi.org/10.1093/jopart/mum032
 vijf verschillende succesfactoren die de samenwerking ten goed kan komen: 

1. Dialoog: communicatie tussen partijen (in en om de school) is de kern van samenwerking. Face-to-face gesprekken werken het best. Daarnaast zijn de bereikbaarheid, beschikbaarheid en wisselingen in personeel van invloed op de communicatie tussen partners Riezebos en Van der Grinten, 2018). Riezebos, R., & Van der Grinten, J. (2018). Positioneren: Stappenplan voor een scherpe positionering (4de ed.). Boom uitgevers Amsterdam.
    Hierbij zijn korte lijntjes, wekelijks overleg en niet te veel wisselingen in personeel succesfactoren.
2. Het bouwen aan vertrouwen: voor succesvolle samenwerking is vertrouwen onder alle samenwerkingspartners noodzakelijk (Smeets & Van Veen, 2018). Smeets, J., & Van Veen, C. (2018). Omgevingsfactoren die studentenwelzijn beïnvloeden. Onderwijskennis. Geraadpleegd van https://onderwijskennis.nl/
    Hiervoor is geduld nodig. Het opbouwen van vertrouwen is een tijdrovend proces (Ansell & Gash, 2008). Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. https://doi.org/10.1093/jopart/mum032
    Vertrouwen wordt in de literatuur gedefinieerd als “de verwachting dat samenwerkingspartners bij hun handelen rekening houden met de belangen van andere partners” (Edelenbos & Klijn, 2007). Edelenbos, J., & Klijn, E.-H. (2007). Trust in complex decision-making networks: A theoretical and empirical exploration. Administration & Society, 39(1), 25–50. https://doi.org/10.1177/0095399706294460
   
3. Commitment aan het proces: De mate waarin partners toegewijd zijn aan het samenwerkingsproces, bepalend is voor het succes of falen van de samenwerking (Ansell & Cash, 2008). Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. https://doi.org/10.1093/jopart/mum032
    Toewijding wil zeggen dat iedereen op voorhand bereid is om de resultaten van samenwerking te aanvaarden. Dus ook wanneer deze niet altijd recht doen aan de belangen van de bepaalde partners.
4. Gezamenlijk begrip: Het hebben van een gezamenlijk begrip over zowel de definitie van het probleem als de overeenstemming over de inhoudelijke kennis is nodig is om een probleem aan te kunnen pakken. Partners werken samen omdat zij individueel niet dezelfde resultaten kunnen behalen. Volgens Kaats & Opheij (2014) Kaats, E., & Opheij, W. (2014). Creating conditions for promising collaboration: Alliances, networks, chains, strategic partnerships. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-41443-5
    helpt het formuleren van een gezamenlijke ambitie om samenwerkingspartners met elkaar te verbinden. Bij samenwerking tussen het onderwijs- en jeugdhulpdomein kan deze gezamenlijke visie gericht zijn op het voorkomen dat de student uitvalt binnen het onderwijs.
5. Tussentijdse uitkomsten: volgens Boonstra (2008) Boonstra, J. J. (2008). Succesvol veranderen van organisaties: De Verandermanagementbox. Schiedam: Managementboek.
    is het van belang om op vaste momenten de samenwerking te evalueren. Tijdens deze evaluatiemomenten moet je aandacht hebben voor de inhoud, interactie en de communicatie met je partners. Het evalueren van tussentijdse resultaten moet ervoor zorgen dat de samenwerkingspartners zich tussentijds blijven afvragen of ze door hun interventies dichter bij de beoogde ambitie komen.