Creëren van een welzijnsbevorderende leeromgeving

Onderzoek toont aan dat een 'sense of belonging' – het gevoel deel uit te maken van een gemeenschap en daaraan verbonden te willen blijven – een belangrijke indicator is voor het welzijn van studenten (Dopmeijer, 2019). Dopmeijer, J. M. (2019). Running on empty: The impact of challenging student life on wellbeing and academic performance [PhD thesis, Universiteit van Amsterdam]. UvA-DARE. Geraadpleegd van UvA-DARE.
 Een essentiële voorwaarde voor dit gevoel van verbondenheid is dat studenten zich veilig voelen, wat cruciaal is voor hun welzijn (Slavich, 2020). Slavich, G. M. (2020). Social safety theory: A biologically based evolutionary perspective on life stress, health, and behavior. Annual Review of Clinical Psychology, 16, 265-295.

Docenten spelen een sleutelrol in het versterken van deze verbondenheid door actief een sociaal veilige leeromgeving te creëren. In zo’n omgeving werken studenten en docenten op een prettige en respectvolle manier samen (Slotboom & Gravesteijn, 2020). Slotboom, A. M., & Gravesteijn, C. (2020). Welzijnsbevorderende leeromgevingen. https://doi.org/10.59532/tvho.v38i2.13346
 Het doel van dit overzichtsartikel is om een wetenschappelijk onderbouwd en praktisch toepasbaar overzicht te bieden van strategieën om welzijnsbevorderende leeromgevingen te creëren in het mbo. 

Omdat internationale peer-reviewed artikelen niet altijd toegespitst zijn op de mbo-context, worden de besproken inzichten aangevuld met Nederlands beleidsonderzoek en ervaringen uit de praktijk. Deze combinatie van bronnen zorgt ervoor dat de voorgestelde modellen en strategieën beter aansluiten op de specifieke context van het mbo.

Een gevoel van verbondenheid creëren 

Een belangrijke basis voor zowel welzijn als effectief leren is dat een student zich veilig en op zijn gemak voelt, zowel persoonlijk als in interactie met anderen binnen de leeromgeving (Dopmeijer & De Jong Weissman, 2021; Dopmeijer, J. M., & De Jong Weissman, E. (2021). Sense of belonging als fundament voor community-vorming in een blended omgeving. Essay NRO Symposium Hoger Onderwijs 2021. Geraadpleegd van Onderwijskennis.
 Last & Dopmeijer, 2022). Last, M., & Dopmeijer, J. M. (2022). Verbinding verbroken: Hoe krijg je studenten weer gemotiveerd naar de campus/school? Trimbos-instituut. Geraadpleegd van Trimbos Instituut.
 Dit concept, waarbij een student zich thuis voelt en zich verbonden voelt met een groep, zoals medestudenten binnen een opleiding, wordt ook wel sense of belonging of gevoel van verbondenheid genoemd (Tinto, 1975, Tinto, V. (1975). Dropout from higher education: A theoretical synthesis of recent research. Review of Educational Research, 45(1), 89-125. Geraadpleegd via: https://www.jstor.org/stable/1170024
 1993; Tinto, V. (1993). Leaving College Rethinking the Causes and Cures of Student Attrition (2nd ed., Vol. 1). University of Chigaco Press.
 Strayhorn, 2019). Strayhorn, T. L. (2019). College students' sense of belonging: A key to educational success for all students (2e ed.). New York, NY: Routledge.
 

Er is een duidelijk verband tussen dit gevoel van verbondenheid en het welzijn van studenten (Dopmeijer & De Jong Weissman, 2021). Dopmeijer, J. M., & De Jong Weissman, E. (2021). Sense of belonging als fundament voor community-vorming in een blended omgeving. Essay NRO Symposium Hoger Onderwijs 2021. Geraadpleegd van Onderwijskennis.
 Hieronder bespreken we hoe dit verband precies werkt door in te gaan op twee belangrijke aspecten van sense of belonging: 

1. verbondenheid
2. zelfacceptatie 

Vervolgens leggen we uit hoe sense of belonging werkt in de context van het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en geven we aan wat we kunnen leren van het hoger onderwijs.

Verbondenheid heeft een positieve effect op het welzijn van een student

Sense of belonging hangt samen met het gevoel van verbondenheid, verwantschap en acceptatie van de groep waar je toe behoort of wil behoren (Strayhorn, 2019). Strayhorn, T. L. (2019). College students' sense of belonging: A key to educational success for all students (2e ed.). New York, NY: Routledge.
 Mensen hebben van nature sociaal een diepe behoefte aan verbinding met anderen (Baumeister & Leary, 2007). Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (2007). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. In B. Laursen & R. Zukauskiene (Eds.), Interpersonal development (pp. 189-204). London, UK: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351153683
 

Wanneer de behoefte van verbinding wordt vervuld, bijvoorbeeld door een sterke relatie tussen docent en student, heeft dit een positieve invloed op de motivatie, het leren, de prestaties en het algemeen welzijn van de studenten (Deci & Ryan, 1985). Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. New York, NY: Plenum.
 Aan de andere kant kan een gebrek aan verbondenheid negatieve effecten hebben op de ontwikkeling van studenten, zoals problemen in hun schoolloopbaan. Onderzoek wijst uit dat studenten die zich niet verbonden voelen met hun docenten en zich niet thuis voelen op school, een grotere kans hebben om hun studie voortijdig te beëindigen (Strayhorn, 2019). Strayhorn, T. L. (2019). College students' sense of belonging: A key to educational success for all students (2e ed.). New York, NY: Routledge.

Zelfacceptatie is voorwaardelijk voor verbondenheid met anderen 

Zelfacceptatie is essentieel om een sense of belonging te ervaren, benadrukt Brown (2017). Brown, B. (2017). Braving the wilderness: The quest for true belonging and the courage to stand alone. Random House.
 Sense of belonging is persoonlijk en hangt af van iemands zelfacceptatie. Met andere woorden, iemand voelt zich pas echt verbonden en geaccepteerd door anderen als diegene zichzelf accepteert. Het is daarom cruciaal dat studenten werken aan hun zelfacceptatie en zelfwaardering om een sterk gevoel van 'sense of belonging' te ontwikkelen.

Onderzoek in Nederland laat zien dat mbo-studenten zich vaak ondergewaardeerd voelen door de maatschappij, wat invloed heeft op hun welzijn (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2022). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2022). Ik ben maar een mbo'er: Het mentaal welbevinden van mbo-studenten tijdens de coronacrisis. Rijksoverheid. Geraadpleegd van: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/05/31/ik-ben-maar-een-mboer
 Ze ervaren dat ze nauwelijks erkenning krijgen van politici en media, en omschrijven hun zelfwaardering als 'laag'. Dit komt doordat in de huidige prestatiemaatschappij universitaire opleidingen vaak als 'beter' worden gezien dan het mbo. Het is belangrijk op te merken dat dit onderzoek plaatsvond tijdens de beperkende maatregelen van COVID-19.

Sense of belonging binnen de mbo-context

Er is beperkt diepgaand onderzoek gedaan naar het gevoel van verbondenheid, of 'sense of belonging', onder mbo-studenten. Toch wijst onderzoek erop dat de inrichting van sommige mbo-programma’s - zoals flexibel onderwijs waarbij studenten veel vrijheid krijgen maar geen vaste klassen hebben - een belangrijke invloed kan hebben op hun gevoel van verbondenheid (Kennisrotonde, 2023). Kennisrotonde. (2023). Wat zijn kenmerken van de mbo-populatie en presteren deze studenten beter wanneer de onderwijsaanpak wordt afgestemd op die kenmerken? (KR.255). Den Haag: Kennisrotonde. Geraadpleegd van https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/kenmerken-mbo-leerlingen
 Studies tonen aan dat een veranderlijke groepssamenstelling een samenwerkingscultuur bevordert, waardoor studenten relaties kunnen opbouwen met diverse medestudenten. Factoren zoals sociale veiligheid, gevoel van verbondenheid, schoolcultuur, en de kwaliteit van de relaties tussen studenten en docenten spelen hierin een cruciale rol. Flexibel onderwijs biedt dus mogelijkheden voor een sterkere 'sense of belonging' door meer kansen voor het ontwikkelen van relaties. (Den Brok et al., 2004; Den Brok, P. J., Brekelmans, M., & Wubbels, T. (2004). Interpersonal teacher behaviour and student outcomes. School Effectiveness and School Improvement, 15(4), 407-442.
 Farmer et al., 2019). Farmer, T. W., Hamm, J. V., Dawes, M., Leung, M.-C., Lambert, K., & Mehtaji, M. (2019). Promoting inclusive communities in diverse classrooms: Teacher attunement and social dynamics management. Educational Psychologist, 54(4), 286-305. https://doi.org/10.1080/00461520.2019.1635020

Vanwege het gebrek aan onderzoek is het nuttig om wetenschappelijke inzichten uit het welzijnsonderzoek in het hoger onderwijs te betrekken bij het mbo. Claudia Gomes van de Hogeschool Rotterdam heeft bijvoorbeeld het boek 'I Belong Here' geschreven, waarin ze concrete adviezen geeft over hoe de 'sense of belonging' versterkt kan worden. 

De sociaal veilige leeromgeving

Een veilige leeromgeving, waarin studenten en docenten prettig samenwerken, speelt een cruciale rol in het welzijn van studenten (Slotboom & Gravesteijn, 2020). Slotboom, A. M., & Gravesteijn, C. (2020). Welzijnsbevorderende leeromgevingen. https://doi.org/10.59532/tvho.v38i2.13346
 Sociale veiligheid ontstaat wanneer negatieve factoren, zoals agressie, afwezig zijn en positieve factoren, zoals goede relaties, aanwezig zijn (Kislyakov et al., 2014; Kislyakov, P. A., Shmeleva, E. A., & Karapetyan, L. G. (2014). The role of social safety in student adaptation in education. Psychology in Russia: State of the Art, 7(3), 103-112.
 Slavich, 2020). Slavich, G. M. (2020). Social safety theory: A biologically based evolutionary perspective on life stress, health, and behavior. Annual Review of Clinical Psychology, 16, 265-295.
 Deze sociale veiligheid is essentieel voor studenten om zich volledig te kunnen ontwikkelen (Van Toly et al., 2018). Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.

Sociale veiligheid in het mbo

Sinds 2001 onderzoekt het Expertisecentrum Beroepsonderwijs (ECBO) sociale veiligheid in het mbo in Nederland. ECBO (Van Toly et al., 2018) Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.
 maakt in de monitor van 2017 en 2018 onderscheid tussen twee perspectieven op sociale veiligheid: objectieve veiligheid, gemeten via daadwerkelijk ervaren ongewenst gedrag, en subjectieve veiligheid, beoordeeld in vier specifieke situaties: in lesruimten, het schoolgebouw, op het schoolterrein en in de directe omgeving van de school. De onderzoeksresultaten worden gepresenteerd aan de hand van verschillende thema’s, waaronder ongeoorloofd gedrag, materieel geweld, psychisch-fysiek geweld, seksuele weerbaarheid, en de omgang met controversiële onderwerpen en heftige discussies. Uit deze monitor blijkt dat sociale veiligheid niet voor alle studenten vanzelfsprekend is; zo werd er voor het eerst een daling in het veiligheidsgevoel van studenten waargenomen. Verder wordt gerapporteerd dat LHBTIQ+ studenten vaker melding maken van objectieve onveiligheid en ook meer subjectieve onveiligheid ervaren (Hofland et al., 2018; Hofland, R., Van der Heijden, P., & Mol, S. (2018). Sociale veiligheid in het mbo: Monitor 2018.
 Van Toly et al., 2018; Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.
 Wagemakers & Kans, 2018). Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.
 Naast het uitvoeren van de monitor geeft ECBO tips over hoe je de sociale veiligheid binnen de mbo-school kunt verbeteren. 

Er zijn twee relevante en actuele aspecten die invloed hebben op de sociale veiligheid binnen de leeromgeving in het mbo:

1. Het bespreekbaar maken van controversiële onderwerpen in de klas.
2. Het bevorderen van seksuele weerbaarheid.

Controversiële onderwerpen in de klas bespreekbaar maken

Eén van de thema's in de Sociale veiligheidsmonitor is het bespreken van controversiële onderwerpen en heftige discussies in de klas. Dit is een actueel thema voor mbo-studenten. Op het moment van schrijven hebben studenten te maken gehad met crises zoals COVID-19 en nabijgelegen oorlogssituaties. In de onderwijscontext kunnen bewust of onbewust discussies ontstaan over deze gerelateerde controversiële onderwerpen. Deze onderwerpen, waar sterke meningsverschillen over bestaan, zijn vaak gebaseerd op levensbeschouwelijke, culturele of politieke voorkeuren (Hess, 2009). Hess, D. E. (2009). Controversy in the classroom: The democratic power of discussion (1e ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203878880
 Spanningen en discussies kunnen een klas sociaal onveilig maken (Kislyakov et al., 2016). Kislyakov, P. A., Shmeleva, E. A., & Karapetyan, L. G. (2014). The role of social safety in student adaptation in education. Psychology in Russia: State of the Art, 7(3), 103-112.
 Toch kunnen discussies, mits veilig gefaciliteerd, helpen studenten leren omgaan met individuele verschillen (Kerr & Huddleston, 2015). Kerr, D., & Huddleston, T. (2021). Learning how to handle controversial issues in schools and other education settings: A good practice guide. Council of Europe. Geraadpleegd via: https://book.coe.int/en/human-rights-democratic-citizenship-and-interculturalism/8857-learning-how-to-handle-controversial-issues-in-schools-and-other-education-settings-a-good-practice-guide.html
Hiervoor is een goede relatie tussen student en docent essentieel (Sulbowksi en Simmons, 2018) Sulkowski, M. L., & Simmons, J. (2018). The protective role of teacher-student relationships against peer victimization and psychosocial distress. Psychology in the Schools, 55(2), 137-150. https://doi.org/10.1002/pits.22086
 en vereist het sterke didactische en pedagogische vaardigheden van de docent (Hess, 2009; Hess, D. E. (2009). Controversy in the classroom: The democratic power of discussion (1e ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203878880
 Saetra, 2021). Sætra, E. (2021). Discussing Controversial Issues: Exploring the Role of Agonistic Emotions. Democracy and Education, 29(1), Artikel 3. Beschikbaar op: Democracy and Education Journal.

Seksuele weerbaarheid bevorderen

Een ander actueel thema is seksueel overschrijdend gedrag, dat op de agenda is gekomen door ontwikkelingen in de samenleving, zoals de misstanden bij het televisieprogramma ‘The Voice’. Seksuele weerbaarheid omvat aspecten zoals seksuele intimidatie, seksuele uitbuiting en het ongewenst verspreiden van seksueel getinte berichten (sexting). Vooral jongere studenten (onder de 18 jaar) en studenten van mbo-niveau 2 ervaren vaak de negatieve gevolgen van sexting. Daarnaast geeft 1 op de 100 studenten aan iemand te kennen die slachtoffer is geworden van een loverboy of lovergirl (Hofland et al., 2018; Hofland, R., van der Heijden, P., & Mol, S. (2018). Sociale veiligheid in het mbo: Monitor 2018.
 Van Toly et al., 2018; Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.
 Wagemakers & Kans, 2018). Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.
 Onderzoek toont aan dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in het mbo vooral voorkomt in de vorm van seksueel getinte opmerkingen (Van Toly et al., 2018). Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.

Mbo-scholen kunnen een belangrijke rol spelen in de seksuele vorming van studenten en het versterken van hun seksuele weerbaarheid. Echter, docenten geven aan dat er onvoldoende aandacht is voor seksuele weerbaarheid. Twee derde van de docenten voelt zich niet voldoende toegerust om seksuele weerbaarheid te herkennen en ermee om te gaan indien nodig (Van Toly et al., 2018). Van Toly, R., Bijman, D., & Kans, K., m.m.v. Wagemakers, S., Geertsma, A., Hofland, A., Coppens, K., Cuppen, J., & Koning, I. (2018). Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector 2017-2018. Deel 1: Studenten. 's-Hertogenbosch: ECBO i.s.m. MBO Raad.
 ECBO beveelt aan om medewerkers te professionaliseren om met thema’s gerelateerd aan seksuele weerbaarheid om te gaan.

De rol van de docent in een welzijnsbevorderende leeromgeving

Een goede relatie tussen student en docent is essentieel voor de motivatie en betrokkenheid van mbo-studenten bij hun studie Lesterhuis (2010). Lesterhuis, M. (2010). De docent competent: De opvattingen van docenten die lesgeven aan mbo-niveau 1 en 2. [Masterscriptie, Universiteit Utrecht]. Utrecht University Student Theses Repository.
 Studenten geven aan dat ze het belangrijk vinden om vertrouwen te hebben in hun docent, dat er wederzijds respect is, en dat er duidelijke verwachtingen zijn. Verder toont onderzoek aan dat sociale steun van docenten bijdraagt aan de veerkracht van studenten en daarmee aan hun welzijn (Bowen, 2016; Bowen, J. (2016). A qualitative case study of educational resilience in at-risk inner city college graduates [Proefschrift, Neumann University]. ProQuest LLC.
 De Oliveira Durso et al., 2021). De Oliveira Durso, S., Afonso, L. E., & Beltman, S. (2021). Resilience in higher education: A conceptual model and its empirical analysis. Education Policy Analysis Archives, 29(156), 1-21.

We laten zien hoe docenten, door een goed en veilig leerklimaat te creëren en sterke relaties met studenten op te bouwen, een leeromgeving kunnen bevorderen waarin studenten verbondenheid en sociale veiligheid ervaren. Daarnaast belichten we kort wat docenten specifiek kunnen doen voor bepaalde doelgroepen.

Een veilig pedagogisch didactisch klimaat creëren 

De sense of belonging is, zoals eerder beschreven, een van de belangrijkste voorspellers van studentenwelzijn (Dopmeijer, 2019). Dopmeijer, J. M. (2019). Running on empty: The impact of challenging student life on wellbeing and academic performance [PhD thesis, Universiteit van Amsterdam]. UvA-DARE. Geraadpleegd van UvA-DARE.
 Een goed en veilig pedagogisch-didactisch leerklimaat en verbondenheid met de omgeving zijn hiervoor van belang (Gomes, 2020, Gomes, C. (2020). I belong here: Sense of belonging op de hogeschool. Geraadpleegd van https://www.hogeschoolrotterdam.nl/onderzoek/projecten-en-publicaties/pub/i-belong-here-student-sense-of-belonging-en-d/107bd2e2-f5f9-4979-9244-d3db50bb187c/
 Strayhorn, 2019). Strayhorn, T. L. (2019). College students' sense of belonging: A key to educational success for all students (2e ed.). New York, NY: Routledge.
 Docenten zijn verantwoordelijk voor het creëren van een goed pedagogisch-didactisch klimaat (Gomes, 2020). Gomes, C. (2020). I belong here: Sense of belonging op de hogeschool. Geraadpleegd van https://www.hogeschoolrotterdam.nl/onderzoek/projecten-en-publicaties/pub/i-belong-here-student-sense-of-belonging-en-d/107bd2e2-f5f9-4979-9244-d3db50bb187c/
 Dit betekent dat docenten een omgeving creëren waarin studenten zich veilig voelen om fouten te maken, vragen te stellen en samen te werken. Studenten zijn tijdens hun onderwijsloopbaan bezig  met het cultiveren van eigenwaarde, zelfeffectiviteit en motivatie. Docenten hebben de taak om studenten hierin te begeleiden door met hen te verbinden en als rolmodel op te treden.

Docenten dragen ook bij aan een goed en veilig leerklimaat door sociale veiligheid in de klas te bevorderen. Dit doen zij door gebruik te maken van hun pedagogisch vakmanschap (Hamstra et al., 2013). Hamstra, M., van der Heijden, B., van der Klink, M., & Boshuizen, H. (2013). Pedagogisch vakmanschap in het mbo. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 34(1), 7-22.
 Pedagogisch vakmanschap verwijst naar de vaardigheden die een docent moet bezitten om een veilig leerklimaat te kunnen creëren. Dit gaat vooral om vaardigheden die de docent kunnen ondersteunen om adequaat en sensitief te kunnen handelen in situaties zonder duidelijke didactische richtlijnen (Hamstra et al., 2013). Hamstra, M., van der Heijden, B., van der Klink, M., & Boshuizen, H. (2013). Pedagogisch vakmanschap in het mbo. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 34(1), 7-22.
 Omdat er geen vaste richtlijnen zijn voor het creëren van een sociaal veilige leeromgeving, hangt dit af van de intuïtie, sensitiviteit, het empathisch vermogen, de context en de persoonlijke eigenschappen van de docent (Van Manen, 2016). Van Manen, P. (2016). Wanneer krijgen we weer les? De opmerkelijke praktijk van gepersonaliseerd onderwijs. Scriptum.
 Onderzoek van Pols (2018) Pols, W. (2018). Je moet op dat moment reageren en je weet nooit of je het juiste doet: Pedagogiek in het middelbaar beroepsonderwijs. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 39(3), 71-82.
 naar pedagogisch vakmanschap van mbo-docenten in onveilige situaties toont aan dat de handelswijze van docenten voortkomt uit zes aspecten: 

1. praktijksituatie van de docent;
2. diens deugden;
3. onderzoekende blik;
4. verwachtingen richting de student;
5. relatie met de student;
6. gehanteerde handelingsvormen. 

Pols (2018) stelt dat docenten zelfinzicht moeten hebben in deze zes aspecten om de sociale veiligheid in de klas te kunnen bevorderen.

Een goede relatie tussen de docent en student

In een welzijnsbevorderende leeromgeving zijn niet alleen een veilig leerklimaat en positieve relaties van groot belang. Onderzoek toont aan dat er een verband bestaat tussen de mate van interactie tussen studenten en docenten en de mate waarin studenten een sense of belonging ervaren (van Herpen et al., 2023). Van Herpen, S. G. A., Meeuwisse, M., Hofman, W. H. A., & Severiens, S. E. (2019). A head start in higher education. Studies in Higher Education. https://doi.org/10.1080/03075079.2019.1572088
 Docenten kunnen bijdragen aan deze interactie en goede relaties door relationele steun te bieden aan studenten (Vansteenkiste & Soenens, 2015). Vansteenkiste, M., & Soenens, B. (2015). Vitamines voor groei: Ontwikkeling voeden vanuit de Zelf-Determinatie Theorie. Department of Developmental, Personality and Social Psychology, Universiteit Gent.
 Er zijn zes 'bouwstenen' van relationele steun waarop docenten invloed kunnen uitoefenen: 

1. aanwezigheid;
2. opmerkzaamheid;
3. responsiviteit;
4. emotionele warmte;
5. fysieke warmte;
6. en gezamenlijke activiteiten. 

Voor een goede relatie tussen docenten en studenten is het van belang dat ze elkaar in het echt ontmoeten.  Daarbij is het essentieel dat de docent geconcentreerd is op wat er op dat moment gebeurt in zijn of haar omgeving. Deze fysieke en mentale aanwezigheid worden gezien als een minimale voorwaarden voor een goede relatie tussen docenten en studenten.

Vooral voor kwetsbare studenten is een goede relatie tussen student en docent/begeleider van groot belang. Een vertrouwensband met de docent helpt deze studenten om sneller hulp te vragen en moedigt hen aan om de regie te nemen over hun eigen leer- en ontwikkelproces. Dit draagt bij aan een veilig leerklimaat (Minnaert et al., 2021). Minnaert, A., De Vente, W., Boendermaker, L., & Ten Have, M. (2021). Interventions to improve social inclusion and social safety of students. International Journal of Inclusive Education, 25(12), 1376-1392.
 Sulbowski en Simmons (2018) Sulkowski, M. L., & Simmons, J. (2018). The protective role of teacher-student relationships against peer victimization and psychosocial distress. Psychology in the Schools, 55(2), 137-150. https://doi.org/10.1002/pits.22086
 stellen bovendien dat klassen waarin docenten een positieve relatie met hun studenten onderhouden, minder vatbaar zijn voor pestgedrag. Omgekeerd kan een slechte relatie en een gebrek aan vertrouwen tussen docent en student resulteren in  sociaal onveilige situaties (Sulbowksi & Simmons, 2018). Sulkowski, M. L., & Simmons, J. (2018). The protective role of teacher-student relationships against peer victimization and psychosocial distress. Psychology in the Schools, 55(2), 137-150. https://doi.org/10.1002/pits.22086
 

Doelgerichte acties die de band tussen docent en student versterken hebben ook een positief effect op verschillende aspecten van de persoonlijke en professionele ontwikkeling van studenten (Lazarová et al.,2019). Lazarová, B., Hlado, P., & Hlousková, L. (2019). Perception of teacher support by students in vocational education and its associations with career adaptability and other variables. Psychology in Russia: State of the Art, 12(4), 47-64.
 De docent is cruciaal in het voorbereiden van studenten op hun toekomstige carrière door hen te ondersteunen en te begeleiden wat hun zelfvertrouwen en carrièreplanning ten goede komt. Lazarová et al. (2019) Lazarová, B., Hlado, P., & Hlousková, L. (2019). Perception of teacher support by students in vocational education and its associations with career adaptability and other variables. Psychology in Russia: State of the Art, 12(4), 47-64.
 ontdekten bovendien dat deze begeleiding ook helpt bij: 

• de vermindering van zorgen over de toekomst;
• het ervaren van een grotere controle over het eigen leven en beslissingen;
• het proactief nemen van weloverwogen beslissingen;
• het creëren van meer nieuwsgierigheid naar carrièremogelijkheden;
• vertrouwen in het bereiken van doelen en het vermogen om  met uitdagingen en obstakels in hun carrière om te gaan.

Klassenklimaat en groepsdynamiek

In de klas draait het niet alleen om lesgeven en leren, maar ook om de sfeer en interacties tussen studenten. Onderzoek door Schmid et al. (2021) Schmid, E., Jørstad, B., & Stokke Nordlie, G. (2021). How schools contribute to keeping students on track: Narratives from vulnerable students in vocational education and training. Nordic Journal of Vocational Education and Training, 11(3), 47-65.
 heeft aangetoond dat naast de steun van docenten en positieve verwachtingen, ook de onderlinge steun tussen medestudenten een grote rol speelt bij het welzijn van studenten in het beroepsonderwijs. Het gevoel van verbondenheid met anderen, wat resulteert in een beter welzijn, wordt versterkt door sociale banden tussen studenten onderling (Gubbels & Kappe, 2017). Gubbels, N., & Kappe, R. (2017). Lectoraat Studiesucces – Onderzoekslijn Studentenwelzijn: Onderzoeksagenda (Versie 1.0). Lectoraat Studiesucces, Hogeschool Inholland. Geraadpleegd van https://www.inholland.nl/onderzoek/publicaties/onderzoeksagenda-studentenwelzijn/

Deze verbondenheid groeit wanneer studenten meer kansen hebben om hun leerervaringen te delen en met elkaar te praten (Furrer et al., 2014). Furrer, C. J., Skinner, E. A., & Pitzer, J. R. (2014). The influence of teacher and peer relationships on students' classroom engagement and everyday motivational resilience. Teachers College Record, 116(13), 101-123. Deze referentie is bevestigd en correct (ERIC).
 Denk hierbij aan gezamenlijke activiteiten met medestudenten en meer discussies en interactie in de klas (Vermeulen & Castelijns, 2012). Vermeulen, M., Castelijns, J., Kools, Q., & Koster, B. (2012). Measuring student teachers' basic psychological needs. Journal of Education for Teaching: International Research and Pedagogy, 38(3), 453-469. https://doi.org/10.1080/02607476.2012.688556
 Het is cruciaal dat studenten zich onderdeel voelen van een leergemeenschap waarin ze samen groeien en leren (Kappe, 2021). Kappe, R. (2021, januari). Zonder relatie, geen prestatie: over het belang van verbondenheid. Inholland Hogeschool. Geraadpleegd van https://www.nro.nl/sites/nro/files/media-files/thema_2_-_rutger_kappe.pdf
 Praktijkgericht leren en het werken aan echte taken in de klas maken leerervaringen levendiger en relevanter, waardoor studenten meer betrokken raken en zich gewaardeerd voelen. 

Een andere factor in de leeromgeving die extra aandacht verdient zijn fysieke activiteiten. Diverse onderzoeken laten zien dat er een positieve relatie is tussen fysieke activiteit en mentale gezondheid en welzijn (Almeida & Fernandes, 2019; Almeida, L., & Fernandes, L. (2019). Relationship between physical education, school satisfaction psychological well-being and academic achievement in vocational students. JHSE Supplementary Issue: International Seminar of Physical Education, Leisure and Health, 4(14), 1427-1429.
 Kirschner et al., 2022; Kirschner, M., Goldsteijn, R. H. J., Van der Wurff, I. S. M., Savelberg, H. H. C. M., & De Groot, R. H. M. (2022). The role of physical activity behavior in the mental wellbeing of vocational education and training students: The PHIT2LEARN study. Frontiers in Education, 7, 1-11.
 Tøfting Jensen et al., 2021). Tøfting Jensen, C., Heinze, C., Kragh Andersen, P., Bauman, A., & Demant Klinker, C. (2021). Mental health and physical activity in vocational education and training schools students: A population-based survey. European Journal of Public Health, 32(2), 233-238.
 Als studenten 75 tot 150 minuten per week een krachtige fysieke activiteit uitvoeren, voelen studenten zich prettiger en groeit het zelfvertrouwen.