De docent als activist/kunstenaar

Kritisch burgerschap en sociaal engagement verbinden met kunst

De aanleiding voor deze innovatie is tweeledig. Enerzijds blijkt uit onderzoek dat vo-scholen worstelen met het aanbieden van burgerschapsonderwijs. Anderzijds blijkt uit de onderwijspraktijk op de Breitner Academie dat studenten, zijnde docenten in opleiding, niet of nauwelijks leren hoe zij kritisch burgerschap en sociaal engagement bij leerlingen kunnen stimuleren, terwijl hedendaagse artistieke en maatschappelijke ontwikkelingen hiertoe juist uitnodigen. Dit is te zien aan de focus op sociaal engagement in de kunsten en het toegenomen activisme. Ook is er weinig ruimte voor interdisciplinariteit. 
Om deze lacune te vullen is een module ontwikkeld over kunst, activisme en burgerschap die mogelijkheden biedt voor vakoverstijgend onderwijs, gerelateerd aan actuele, maatschappelijke ontwikkelingen. Het doel is om studenten van verschillende opleidingen kritisch burgerschap en sociaal engagement te laten ervaren en te leren hoe zij dit op interdisciplinaire wijze kunnen vertalen naar de onderwijspraktijk.

Module kunst, activisme en burgerschap

Het onderzoek ‘Dealing with the real stuff. Ontwerponderzoek naar vakoverstijgend burgerschapsonderwijs door de integratie van de vakken maatschappijleer en CKV’ (Roos, 2020), heeft als uitgangpunt gediend voor het ontwerp van de module. Verschillende werkvormen zijn toegepast om de stof aan te bieden (zoals stemmen met je voeten, stellingen, debat over actief en activistisch burgerschap, samenwerkingsopdrachten en onderzoek naar artistiek activisme in de omgeving). 

In vijf ontwerpsessies met docenten van beide opleidingen en kunstenaar Domenique Himmelsbach-de Vries is de module ontwikkeld. Na de laatste ontwerpsessie is het voorstel voorgelegd aan experts (lectoren kunsteducatie en burgerschapsonderwijs) en 3e jaars studenten van de Breitner Academie. Hun feedback is meegenomen in het ontwerp van de module. 

Studenten van de Breitner Academie hebben de door hen ontworpen lessen uitgevoerd in de educatieve praktijk, aan 3e jaars vmbo-Basis-leerlingen van het Montessori Oostpoort Lyceum in Amsterdam. Studenten van de HvA konden dit helaas om praktische redenen (tijdgebrek) niet uitvoeren. 
De module is als onderdeel van een pilot voor een minor kunst en maatschappij geïmplementeerd in jaar 3 van de Breitner Academie. Het implementatieproces was onderdeel van een curriculumherziening en kreeg brede steun van management en docenten, waardoor het proces soepel verliep. 

Samenwerking hoog gewaardeerd; meer tijd voor praktische afstemming nodig

Het ontwerpen van de module is geëvalueerd met interviews, met acht studenten van beide opleidingen, betrokken docenten en het team van de Breitner Academie (als onderdeel van de curriculumherziening). De studenten kunst en maatschappijleer van beide hogescholen waardeerden de samenwerking, onder andere vanwege kennisdeling, nieuwe inzichten en vaardigheden. Zo leerden studenten kunst het gesprek aan te gaan over urgente maatschappelijke onderwerpen; studenten maatschappijleer leerden hoe zij artistieke voorbeelden of opdrachten konden verwerken in hun lessen burgerschap, om op een andere, minder talige manier een boodschap over maatschappelijke onderwerpen over te brengen aan leerlingen. 
Ook docenten gaven aan veel van elkaar te hebben geleerd en deze kennis te integreren in hun verdere werk (bijvoorbeeld door kunstbronnen te integreren in burgerschapsonderwijs als bron van informatie, studenten uit te dagen om positie in te nemen in plaats van neutraal te staan ten opzichte van maatschappelijke vraagstukken). 
In dit traject bleek de praktische uitvoering lastig: roosters van studenten sloten bijvoorbeeld niet altijd goed aan. Het is aan te bevelen om meer tijd in te ruimen voor samenwerking tussen studenten onderling. Voor de docenten was het een eerste kennismaking met een vakoverstijgend project kunst en burgerschap; zij toonden enthousiasme, inzet en leergierigheid. 

De module gaat, als onderdeel van een minor over kunst en maatschappij, nogmaals uitgevoerd worden en wordt mogelijk een vast onderdeel van het 3e jaar van de Breitner Academie. Het plan is om een apart domein of een leergang kunst en maatschappij vorm te geven, waarvan de samenwerking met de HvA onderdeel is. 

 Relevante publicaties 

• Gielen, P. (2017). Artistic Constitutions of the Civil Domain. On Art, Education and Democracy. In: International Journal of Art & Design Education, 36(2), 134-140.
• Heijnen, E. (2015). Remixing the Art Curriculum. How Contemporary Visual Practices Inspire Authentic Art Education. Radboud University.
• Munninksma, A., Dijkstra, A. B., Van der Veen, I., Ledoux, G., Van der Werfhorst, H., & Ten Dam, G. (2017). Burgerschap in het Voortgezet Onderwijs. Nederland in vergelijkend perspectief. Amsterdam University Press.
• Roos, N. (2020). Dealing with the real stuff. Ontwerponderzoek naar vakoverstijgend burgerschapsonderwijs door de integratie van de vakken maatschappijleer en CKV. Hogeschool voor de Kunsten Amsterdam.
• Thompson, N. (2015). Seeing Power. Art and Activism in the 21st century.First Melville House Printing.

Producten of presentaties over dit project 

• Presentatie tijdens opening CASE, Centre of Expertise Arts and Education, Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten samen met lector burgerschapsonderwijs Hessel Nieuwelink en lerarenopleiders maatschappijleer Ingrid Faas en Janneke Nieuwesteeg. Terugblik opening CASE (ahk.nl)  15 september 2022.
• Presentatie Kunst Centraal, samen met Ingrid Faas. https://kunstcentraal.nl/nieuws/hoe-zou-het-anders-kunnen/ 24 januari 2023.