Zittenblijven

1. Leerlingen een jaar laten overdoen heeft gemiddeld genomen een negatief effect. Interventies in het onderwijs hebben zelden een negatief effect, dus het negatieve effect van zittenblijven is opvallend.
2. Het negatieve effect is bovendien disproportioneel groter voor leerlingen met een sociaal-economische achterstand, leerlingen met een migratieachtergrond en ‘vroege leerlingen’.
3. Wanneer kinderen niet de verwachte resultaten behalen, zijn er misschien andere aanpakken met intensieve begeleiding mogelijk, waardoor kinderen wellicht niet te hoeven blijven zitten (zie ook Een-op-een-begeleiding).
4. Het negatieve effect lijkt in de loop der tijd toe te nemen en vaker dan één keer blijven zitten vergroot de kans aanzienlijk dat leerlingen vroegtijdig stoppen met school.

Een leerling die een jaar overdoet, boekt gemiddeld drie maanden minder vooruitgang in een jaar tijd dan wanneer deze leerling het jaar niet had overgedaan, vergeleken met vergelijkbare leerlingen.

Het effect is bovendien nog negatiever voor leerlingen met een sociaal-economische achterstand, waardoor zittenblijven de ongelijkheid in het onderwijs alleen maar zal vergroten.

Zittenblijven lijkt verder negatievere gevolgen te hebben voor kinderen in het voortgezet onderwijs, leerlingen met een migratieachtergrond of zogenaamde ‘vroege leerlingen’.

Leerlingen die een jaar overdoen, boeken in een schooljaar gemiddeld drie maanden minder vooruitgang dan leerlingen die wel overgaan. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat leerlingen die een jaar overdoen hun medeleerlingen met een vergelijkbaar niveau die wel overgaan, niet meer kunnen bijhouden, ook niet nadat ze het extra schooljaar hebben afgerond. Bovendien hebben leerlingen die een jaar over moeten doen een grotere kans dat ze voortijdig de school verlaten.

Hoewel het effect over het algemeen negatief is, blijkt uit sommige studies dat bepaalde leerlingen in individuele gevallen voordeel kunnen hebben van zittenblijven, vooral op de korte termijn. Het blijkt alleen niet eenvoudig om te bepalen voor welke leerlingen zittenblijven positief kan uitpakken, hetgeen betekent dat zittenblijven een serieus risico is.

Onderzoek naar onderwijsachterstanden ten gevolge van sociaal-economische factoren wijst erop dat leerlingen met een sociaal-economische achterstand gemiddeld slechter presteren dan leeftijdgenoten met een hogere sociaal-economischestatus. Het gevolg is dat de eerste groep leerlingen vaker een jaar moeten overdoen, wat kan leiden tot onderpresteren en een gebrek aan zelfvertrouwen en motivatie voor school.

Gezien het doorgaans negatieve effect van zittenblijven wordt scholen geadviseerd om deze aanpak niet toe te passen. Er zijn verschillende redenen waarom zittenblijven een negatief effect kan hebben op leerlingen. Zo kunnen leerlingen het gevoel hebben een etiket opgeplakt te krijgen of ze kunnen er moeite mee hebben om in een klas met jongere leerlingen te zitten. In uitzonderlijke omstandigheden kan een leerling er toch baat bij hebben om een jaar over te doen, bijvoorbeeld wanneer een leerling veel heeft verzuimd door ziekte of om andere legitieme redenen. In dergelijke gevallen is het belangrijk om:

• Het besluit om het jaar over te doen te nemen in overleg met de leerling en zijn of haar ouders, zodat de leerling zich niet gestraft voelt;
• Na te denken over hoe je zittenblijvers extra kunt begeleiden, in plaats van te hopen dat dezelfde aanpak andere resultaten zal opleveren.

Over het algemeen heeft zittenblijven gemiddeld een negatief effect op de leerprestaties van een leerling. Leraren, scholen en ouders doen er dan ook goed aan andere manieren te overwegen om leerlingen te helpen de achterstand op hun klasgenoten in te lopen en het juiste niveau voor hun leerjaar te bereiken. Een-op-een-begeleiding kan bijvoorbeeld worden ingezet om leerachterstanden weg te werken en extra ondersteuning te bieden.

De bewijskracht voor de effectiviteit van zittenblijven is beperkt. Er werden 71 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. Houd rekening met het volgende over de onderzoeken in dit overzicht:

• Een klein percentage van het onderzoek is recent uitgevoerd. Dat kan betekenen dat het onderzoek niet representatief is voor de huidige praktijk.
• Veel van deze onderzoeken zijn geen gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken. Hoewel een andere onderzoeksopzet zeker belangrijke informatie kan opleveren over de effectiviteit van een aanpak, bestaat het risico dat de resultaten zijn beïnvloed door onbekende factoren die geen deel uitmaken van de aanpak.

Net als bij andere onderzoeksreviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als onderwijsprofessional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.