Samenwerkend leren

1. Samenwerkend leren heeft gemiddeld een positief effect en kan een kosteneffectieve aanpak zijn voor het verbeteren van leerprestaties.
2. Samenwerken gaat niet automatisch: leerlingen hebben daar ondersteuning bij nodig en moeten ermee oefenen. Professionalisering van medewerkers kan bijdragen aan het effectief inzetten van samenwerkend leren.
3. De taken en activiteiten moeten zorgvuldig worden ontworpen, zodat de samenwerking effectief en efficiënt verloopt. Anders zullen sommige leerlingen moeite hebben met samenwerken of proberen het werk in hun eentje te doen. Het is vooral van belang dat alle leerlingen tijdens de samenwerking worden gestimuleerd om mee te praten en hun gedachten onder woorden te brengen, zodat ze optimaal kunnen profiteren van de samenwerking.
4. Competitie tussen groepen kan een middel zijn om leerlingen effectiever te laten samenwerken. Een te grote nadruk op competitie kan er echter toe leiden dat de leerlingen vooral willen winnen en te weinig gericht zijn op het leren.
5. Bij de meest veelbelovende aanpakken voor samenwerkend leren bestaat de groep uit 3 tot 5 leerlingen die werken aan een gezamenlijk resultaat of doel.

Het effect van samenwerkend leren is steeds positief. Leerlingen boeken gemiddeld vijf maanden extra leerwinst in een schooljaar. De mate waarin deze aanpak effectief is, verschilt echter. Het is dus belangrijk om goed naar de details te kijken.

Er bestaan veel verschillende werkwijzen voor samenwerkend leren, maar effectieve samenwerking vereist veel meer dan een paar leerlingen bij elkaar zetten en die als tweetal of groep te laten werken. Een gestructureerde aanpak met zorgvuldig omschreven taken levert de grootste winst op.

Uit sommige resultaten blijkt dat de samenwerking kan worden versterkt door competitie tussen groepen, maar dat is niet per se noodzakelijk. De keerzijde kan zijn dat leerlingen zich vooral op het wedstrijdelement richten en minder op het leerdoel. De meeste werkwijzen die een positief effect opleveren, stimuleren gesprek en interactie tussen leerlingen.

De onderzoeksresultaten laten zien dat een groep van 3 tot 5 leerlingen het meest effectief is voor samenwerkend leren. Het positieve effect is kleiner als in tweetallen wordt gewerkt of in groepen van meer dan vijf leerlingen. Er is ook enig bewijs dat samenwerkend leren vooral veelbelovend is bij onderwijs in de natuurwetenschappelijke vakken.

Er is beperkt bewijs voor een afwijkend effect op leerlingen met een sociaal-economische achterstand. Er is enig bewijs dat minder goed presterende leerlingen extra profijt kunnen hebben van samenwerkend leren. Dankzij de steun van en gesprekken met klasgenoten kunnen deze leerlingen hun gedachten verwoorden, kennis en vaardigheden delen en misvattingen oplossen.

Het is hierbij cruciaal dat er ondersteuning is in de vorm van goed gestructureerde en zorgvuldig ontworpen leeractiviteiten om ervoor te zorgen dat minder goed presterende leerlingen zich betrokken en uitgedaagd voelen en met succes leren. Als goed presterende leerlingen problemen oplossen zonder hun klasgenoten hierbij te betrekken, zullen de bestaande niveauverschillen waarschijnlijk alleen maar groter worden.

Er bestaan veel verschillende theorieën over hoe samenwerkend leren een positief effect kan hebben op de leerprestaties. Door samenwerking ontwikkelen leerlingen vaardigheden op het gebied van uitleggen, demonstreren, problemen oplossen en metacognitie. Leerlingen kunnen er ook baat bij hebben als ze moeilijke opdrachten samen met anderen kunnen doen. Bij samenwerkend leren is het belangrijk dat scholen toezien op het volgende:

• Alle leerlingen, en vooral minder goed presterende leerlingen, krijgen de ondersteuning die ze nodig hebben om te kunnen meedoen;
• Er is goed nagedacht over de indeling in tweetallen en groepjes;
• Leraren stimuleren een goede werkwijze voor het samenwerken. Ze laten bijvoorbeeld zien hoe je discussieert op een manier die tot een productieve samenwerking leidt;

Leraren monitoren de samenwerkingsactiviteiten zorgvuldig en helpen leerlingen die er moeite mee hebben of niet meedoen.

Op het gebied van samenwerkend leren bestaan veel verschillende werkwijzen. Deze kunnen op uiteenlopende manieren georganiseerd worden, met verschillende taken, voor verschillende vakken. Niet alle toegepaste werkwijzen voor samenwerkend leren zijn onderzocht. Het is dus belangrijk om nieuwe initiatieven op dit gebied goed te evalueren. Om maximaal rendement uit deze aanpak te halen en het effect van de verschillende werkwijzen te monitoren is professionalisering van leraren waarschijnlijk een vereiste.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland. 

De gemiddelde kosten voor samenwerkend leren zijn naar verwachting zeer laag, waarbij de kosten voor de school voornamelijk zitten in de training van leraren en de aanschaf van middelen. Als klassikale aanpak vraagt samenwerkend leren bovendien niet  veel tijd van onderwijsprofessionals voor planning en monitoring, vergeleken met andere aanpakken.

Schoolleiders moeten niet alleen kijken naar tijd en kosten, maar ook bedenken hoe ze de effectiviteit van samenwerkend leren kunnen maximaliseren door leraren training aan te bieden, zodat zij de leerlingen goed ontworpen taken kunnen aanbieden. Ook moet zorgvuldig worden gemeten wat het effect van de aanpak is op minder goed presterende leerlingen.

De bewijskracht voor de effectiviteit van samenwerkend leren is beperkt. Er werden 212 studies gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. Houd rekening met het volgende over de onderzoeken in dit overzicht:

• Een klein percentage van de onderzoeken is recent uitgevoerd. Dat kan betekenen dat het onderzoek niet representatief is voor de huidige praktijk.
• Een groot percentage van de onderzoeken is niet onafhankelijk geëvalueerd. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciële aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan van invloed zijn op het totale effect van de aanpak.
• De resultaten voor dit onderwerp laten een grote variatie zien, waarvoor geen verklaring is. Alle reviews laten enige variatie in de resultaten zien. Daarom is het belangrijk om achter het gemiddelde te kijken. Onverklaarde variatie (of heterogeniteit) maakt de resultaten onzekerder. We hebben deze onzekerheid niet kunnen wegnemen door te onderzoeken in hoeverre de context, de methodologie of de benadering invloed heeft op het effect.

Net als bij andere overzichten van onderzoek laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.