Differentiatie in niveaugroepen

1. Het werken in niveaugroepen heeft een positief effect van gemiddeld twee maanden leerwinst in een jaar. De bewijskracht is echter zeer beperkt en achter dit gemiddelde zit variatie.
2. Het is belangrijk om zorgvuldig te overwegen welke lesstof geschikt is voor het werken in niveaugroepen. Het effect voor rekenen/wiskunde is positief, maar onderzoek naar de effecten voor lezen en schrijven liet gemiddeld geen verschil zijn.

3. Houd rekening met het effect van niveaugroepen op minder goed presterende leerlingen en monitor hun betrokkenheid en houding ten opzichte van het leerproces zorgvuldig.

4. Flexibiliteit in de samenstelling van de groepen kan een voordeel zijn van het werken in niveaugroepen. Omdat leerlingen vooruitgang boeken in hun eigen tempo is het belangrijk om regelmatig hun niveau te monitoren en te toetsen, om te voorkomen dat leerlingen in de verkeerde groep zitten en om een uitdagend lesprogramma voor alle leerlingen te garanderen.

Het gemiddelde effect van differentiatie in de klas is twee maanden leerwinst in een jaar tijd.

Deze aanpak kan ook gevolgen hebben op andere gebieden, bijvoorbeeld voor het zelfvertrouwen. Uit bredere studies komt naar voren dat differentiatie op basis van leerprestaties op de langere termijn een negatief effect kan hebben op de houding en betrokkenheid van minder goed presterende leerlingen. Zij kunnen bijvoorbeeld ontmoedigd raken, omdat ze denken dat het geen zin heeft als ze goed hun best doen.

Net als bij differentiatie tussen klassen (setting en streaming) komt uit onderzoek naar voren dat leerlingen met een sociaal-economische achtergrond te lijden kunnen hebben van lagere verwachtingen van de leraar, waardoor de kans groter wordt dat ze in een lagere niveaugroep worden geplaatst. Als de samenstelling van de groepen niet flexibel is en niet wordt gemonitord wat het effect van de groepering is op de betrokkenheid en de motivatie van de leerling, kan differentiatie in de klas negatieve effecten hebben voor deze leerlingen.

Door het onderwijs aan te passen aan de behoeften en reeds aanwezige kennis van de leerlingen, kunnen leraren leerlingen beter ondersteunen, ze een stapje extra laten zetten en effectiever uitdagen.

Voor een effectieve toepassing van differentiatie in de klas is het volgende van belang:

• Effectief toetsen om vast te stellen wat het huidige kennis- en inzichtniveau van leerlingen is en welke mogelijke belemmeringen er zijn voor het leren;
• Groepen flexibel samenstellen, zodat leerlingen weten dat hun leerprestaties geen vaststaand gegeven zijn;
• Het onderwijs aanpassen aan de behoeften van de leerlingen, met gerichte begeleiding voor leerlingen die moeite hebben met de stof;
• Vragen anders stellen en de stof anders uitleggen om leerlingen meer op maat te begeleiden of leerlingen een stapje extra laten zetten en meer uit te dagen;
• Zorgvuldig monitoren welk effect de groepsindeling heeft op de betrokkenheid en motivatie van de leerlingen.

Gemiddeld laat het bewijs een groter effect zien voor rekenen/wiskunde. Het is erg belangrijk dat leraren nadenken over passende lesstof als ze werken met niveaugroepen.

Leraren kunnen niveaugroepen zo vaak inzetten als ze nodig vinden. Ze kunnen niveaugroepen tijdelijk toepassen voor bepaalde taken of als een meer reguliere routine, waarbij de kinderen aan tafels worden gegroepeerd op basis van hun voorgaande leerprestaties. Bij deze laatste aanpak is voorzichtigheid geboden. Als de groepsindeling niet flexibel is en leerlingen niet van de ene groep naar de andere kunnen switchen, kan dat een gebrek aan zelfvertrouwen veroorzaken. Dit kan leiden tot minder betrokkenheid en vervolgens slechtere leerprestaties.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland. 

De mediane kosten De mediaan betekent de middelste in een reeks van waarden. De mediaan is over het algemeen een betere indicator bij geschatte kosten dan een gemiddelde.
voor het werken in niveaugroepen worden over het algemeen als zeer laag ingeschat. De kosten betreffen het ontwikkelen van eventuele extra leermiddelen (bijvoorbeeld werkbladen of materialen voor het toepassen van scaffolding) die worden verstrekt aan groepen van verschillende niveaus.

Bij deze kostenraming wordt ervan uitgegaan dat scholen al betalen voor de tijd van de leraar, toetsmethoden en eventueel digitale software om de leerbehoeften en het niveau van de leerling te monitoren. Als deze noodzakelijke kosten voor het invoeren van differentiatie in de klas nog niet zijn gemaakt, zullen de totale kosten waarschijnlijk hoger uitvallen.

De bewijskracht voor de effectiviteit van differentiatie in de klas is zeer beperkt. Er werden slechts 23 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. Houd rekening met het volgende over de onderzoeken in dit overzicht: slechts een klein percentage van de onderzoeken is recent uitgevoerd. Dat kan betekenen dat het onderzoek niet representatief is voor de huidige praktijk.

Net als bij andere onderzoeksreviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als onderwijsprofessional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.