Ontluikende/beginnende geletterdheid

1. Aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid laten doorgaans een leerwinst van ongeveer vier maanden zien. Aanpakken gericht op de ontwikkeling van ontluikende/beginnende geletterdheid en kennis kunnen een belangrijk effect hebben op de vroege leesvaardigheid. Er is veel bewijs voor het positieve effect van aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid.

2. Deze aanpakken lijken ook effect te hebben op andere onderdelen van het lesprogramma, zoals rekenvaardigheden, waar ze gemiddeld een leerwinst van twee maanden opleveren.

3. Vooral gerichte begeleiding in kleine groepen is effectief, met name voor leerlingen met een sociaal-economische achterstand.

4. De vooruitgang in het lezen moet zorgvuldig worden gemeten, voor een effectieve en doelgerichte aanpak. Denk bijvoorbeeld aan de overgang van het leren van letters en klanken naar de ontwikkeling van het fonemisch bewustzijn.

Steeds weer blijkt dat aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid een positief effect hebben op de leerresultaten van jonge kinderen. De aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid in deze Toolkit lieten een gemiddeld effect zien van vier maanden leerwinst, waarbij de meest effectieve aanpakken zelfs een rendement van zes maanden leerwinst hadden.

Aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid zijn echter geen wondermiddel. Hoewel in sommige onderzoeken wel degelijk langetermijneffecten zijn vastgesteld, lijkt het erop dat de effecten van de meeste activiteiten in de loop der tijd toch minder worden. Dat betekent dat een enkele activiteit waarschijnlijk niet genoeg is om onderwijsachterstanden weg te werken en dat het daarnaast belangrijk is dat de aanpak past bij de leeftijd van een kind en rekening moet houden met de ontwikkeling van een kind.

Er is bewijs dat een combinatie van activiteiten voor ontluikende/beginnende geletterdheid effectiever is dan afzonderlijke activiteiten. Verbeteringen op een bepaald gebied, zoals kennis van het alfabet of letters en klanken, leiden niet altijd tot verbeteringen op andere gebieden. Het is daarom aannemelijk dat het aanbieden van verschillende activiteiten een gunstige uitwerking heeft. In combinatie met regelmatige monitoring van de ontwikkeling van de geletterdheid van een kind wordt het gemakkelijker om de juiste aanpak te kiezen voor de leeftijd en ontwikkelingsfase van een kind en eventuele zwakke punten aan te pakken.

Een uitgebreidere samenvatting van het bewijs voor het fonemisch bewustzijn is te vinden in de Toolkit Leren en Lesgeven. In de onderzoeken die in deze Toolkit zijn opgenomen, is ook onderzoek gedaan naar het fonemisch bewustzijn van kinderen van vier en vijf jaar oud.

Onderzoek laat zien dat het een positief effect kan hebben om ouders te betrekken bij activiteiten voor ontluikende/beginnende geletterdheid. Denk bijvoorbeeld aan gezamenlijk lezen. Sommige van deze aanpakken overlappen met aanpakken die in de Toolkit worden genoemd bij het onderwerp over ouderbetrokkenheid.

Alle kinderen lijken te profiteren van deze aanpakken, maar er is enig bewijs dat bepaalde activiteiten vooral een positief effect hebben op kinderen met een sociaal-economische achterstand. Dit geldt met name voor gerichte interactie in kleine groepen.

Aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid kunnen kinderen voorbereiden op lezen en schrijven. Houd rekening met het volgende om zoveel mogelijk succes te behalen met deze strategieën:

• Zorg voor een evenwichtige aanpak voor ontluikende/beginnende geletterdheid, die bestaat uit een combinatie van activiteiten die bijdragen aan de ontwikkeling van vaardigheden, kennis en begrip.
• Werk met beoordelingen om vast te stellen wat het huidige ontwikkelingsniveau van de kinderen is, en meet wat ze leren.
• Werk met gerichte begeleiding in kleine groepen, om kinderen met een sociaal-economische achterstand te helpen op gebieden die ze lastig vinden.

Onderzoek laat zien dat kennis van de ontwikkeling van kinderen en inzicht hebben in het begrip dat leerlingen hebben, belangrijke voorwaarden zijn om een aanpak voor ontluikende/beginnende geletterdheid in te voeren. Training van medewerkers om de introductie van nieuwe aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid te begeleiden draagt bij aan betere leerprestaties.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland.

De mediane kosten voor aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid worden ingeschat als zeer laag. Deze kosten zijn onder andere voor boeken en andere materialen. De kosten nemen toe als er training voor medewerkers nodig is of als wordt gekozen voor intensieve begeleiding in kleine groepen.

De bewijskracht voor de effectiviteit van aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid is sterk. 73 onderzoeken voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit.

Een probleem met het bewijs is dat aanpakken voor ontluikende/beginnende geletterdheid vaak onderdeel zijn van een groter geheel aan aanpakken of van een lesprogramma. Daardoor kan het lastig zijn om veranderingen specifiek toe te schrijven aan de aanpak voor ontluikende/beginnende geletterdheid of om vast te stellen welke aspecten van de aanpak het belangrijkst zijn.

Net als bij andere reviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.