Ontluikende/beginnende gecijferdheid

1. Aanpakken voor ontluikende/beginnende gecijferdheid laten doorgaans een leerwinst van ongeveer zeven maanden zien.
2. Aanpakken die de ontwikkeling van ontluikende/beginnende gecijferdheid en kennis ondersteunen, kunnen een belangrijk positief effect hebben op de eerste stadia van het leren van vaardigheden op het gebied van rekenen-wiskunde.
3. Gerichte activiteiten op het gebied van ontluikende/beginnende gecijferdheid kunnen kinderen met een sociaal-economische achterstand helpen om de achterstand op leeftijdsgenoten in te lopen voordat ze naar het primair onderwijs gaan.
4. Het is vooral belangrijk om rekenen-wiskunde in de volle breedte te onderwijzen. Het effect is kleiner wanneer een aanpak alleen is gericht op getalbewerkingen of wanneer rekenen-wiskunde als extra activiteit wordt aangeboden. 
5. Voor ontluikende/beginnende gecijferdheid is professionele ontwikkeling van pedagogisch medewerkers en leerkrachten erg belangrijk. Als zij weten hoe de ontwikkeling van rekenvaardigheden verloopt, kunnen ze kinderen beter helpen bij dit proces.

Gemiddeld hebben aanpakken voor ontluikende/beginnende gecijferdheid een positief effect van ongeveer zeven maanden leerwinst voor ontluikende/beginnende rekenvaardigheid. De resultaten van de verschillende aanpakken variëren enigszins, wat erop wijst dat de keuze voor de aanpak en de manier waarop activiteiten worden aangeboden van belang zijn. De activiteiten hebben een groter effect wanneer:

• ze zo zijn opgezet dat rekenen-wiskunde in de volle breedte aan bod komt;
• er regelmatig tijd wordt besteed aan rekenen-wiskunde (tussen twee en drie uur per week);
• ze specifiek zijn ontwikkeld voor de voor- en vroegschoolse setting waarin ze worden toegepast;
• ze ook ruimte bieden voor specifieke individuele interactie.

 Bij de meest effectieve activiteiten is er sprake van een evenwichtige verdeling tussen begeleide interactie, directe instructie en kindgestuurde activiteiten. De verdeling is afhankelijk van de leeftijd en het niveau van het kind. Uit een aantal onderzoeken blijkt ook dat het belangrijk is dat pedagogisch medewerkers en leerkrachten weten hoe de ontwikkeling van rekenvaardigheden verloopt (zoals de verschillende stadia van het leren tellen) en hoe ze deze ontwikkeling kunnen volgen. Met deze kennis kunnen ze effectievere activiteiten aanbieden.

Aanpakken voor ontluikende/beginnende gecijferdheid hebben een positief effect op alle leerlingen, maar het effect op kinderen met een sociaal-economische achterstand is over het algemeen groter. Er is enig bewijs dat gerichte activiteiten deze kinderen kunnen helpen hun achterstand in te lopen voordat ze naar het primair onderwijs gaan. Niet alle activiteiten zijn echter even effectief.

Aanpakken voor ontluikende/beginnende gecijferdheid kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de kennis van en het inzicht in rekenen-wiskunde bij jonge kinderen. Houd bij de toepassing van deze aanpakken rekening met het volgende:

• Zorg voor een evenwichtige verdeling van werkvormen: individueel werken, in kleine groepen werken en begeleide instructie.
• Zorg ervoor dat er regelmatig tijd wordt besteed aan gecijferdheid.
• Zorg dat duidelijk is welke rekenkundige-wiskundige vaardigheden elke activiteit beoogt te ontwikkelen.
• Meet het effect van de aanpak voor ontluikende/beginnende gecijferdheid.
• Bereid educatief personeel/medewerkers voor op de begeleiding van kinderen bij activiteiten voor ontluikende/beginnende gecijferdheid.

Onderzoek wijst uit dat het belangrijk is dat leerkrachten kennis hebben van het domein rekenen-wiskunde, de ontwikkeling van kinderen, ontwikkeling van rekenvaardigheden bij kinderen en het soort activiteiten dat beginnende/ontluikende gecijferdheid leren ondersteunt. Professionalisering van leerkrachten is daarom waarschijnlijk bijzonder nuttig bij het ondersteunen van aanpakken op het gebied van ontluikende/beginnende gecijferdheid.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland.

Over het algemeen worden de mediane kosten als zeer laag ingeschat. De meeste aanpakken voor ontluikende/beginnende gecijferdheid vragen geen extra geld. De kosten kunnen toenemen wanneer medewerkers scholing of training krijgen of wanneer leermiddelen worden aangeschaft om de lessen te ondersteunen. Daarbij valt te denken aan materialen om te leren tellen, meten of geld gebruiken.

De bewijskracht voor de effectiviteit van aanpakken voor ontluikende/beginnende gecijferdheid is beperkt. Er werden 54 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. Het onderwerp raakte slotjes voor bewijskracht kwijt vanwege het totale aantal onderzoeken en omdat een groot percentage van de onderzoeken niet onafhankelijk is geëvalueerd. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciële aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan van invloed zijn op het totale effect van de aanpak. 

De bevindingen uit verschillende onderzoeken naar ontluikende/beginnende gecijferdheid zijn steeds positief, maar er zijn wel verschillen tussen de aanpakken. Het lastige is dat de aanpakken vaak uit verschillende elementen bestaan, wat het moeilijk maakt om onomstotelijk vast te stellen wat de essentiële eigenschappen van een effectief programma zijn.

Dat de bewijskracht voor een aanpak beperkt is, wil niet zeggen dat de aanpak geen effect heeft. Voor veel aanpakken is de bewijskracht beperkt omdat er nog geen kwalitatief hoogwaardig onderzoek heeft plaatsgevonden, niet omdat de aanpak niet effectief is.

Net als bij andere reviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.