Extra uren

1. Een uitbreiding van het aantal uren voor- en vroegschoolse educatie heeft een positief effect op het leerproces van kinderen en levert een gemiddelde leerwinst van vier maanden op. Het bewijs voor extra uren is echter zeer beperkt.
2. Extra uren mogen dan wel een positief effect hebben, ze gaan ook gepaard met hoge kosten per kind. Het kan kosteneffectiever zijn om de aandacht te richten op verbetering van de kwaliteit van het lesaanbod alvorens te overwegen het aantal uren per dag uit te breiden.
3. De leerwinst gerelateerd aan extra uren houdt mogelijk geen stand in het primair onderwijs, tenzij het onderwijs dat wordt aangeboden van hoge kwaliteit is en wordt gegeven door goed opgeleid en gekwalificeerd educatief personeel/medewerkers.
4. Ook werving en behoud van personeel zijn belangrijke factoren voor de leerresultaten van jonge kinderen, omdat dit van invloed kan zijn op het aantal uren dat ze onderwijs krijgen. Instellingen moeten bij uitbreiding van het aantal uren de werkbelasting en het welzijn van hun medewerkers goed in de gaten houden.

Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat uitbreiding van het aantal uren voorschoolse educatie gemiddeld leidt tot een gematigde verbetering van de leerprestaties met vier maanden leerwinst. De positieve effecten variëren echter enorm per onderzoek.

Er zijn ook aanwijzingen dat eventuele leerwinst gerelateerd aan extra uren niet beklijft in het primair onderwijs, tenzij het onderwijs dat in de extra tijd wordt aangeboden van hoge kwaliteit is. Een van de sterkste voorspellers van het onderwijsniveau op elfjarige leeftijd is een goede leerkracht in groep 1. Het lijkt erop dat kortetermijnverbeteringen die zijn gerelateerd aan extra uren 'uitdoven' als deze hoge kwaliteit niet wordt volgehouden.

De meeste van deze onderzoeken gaan over kinderen van vier of vijf jaar. Dat maakt het moeilijk om met zekerheid conclusies te trekken over het effect van extra uren voor driejarigen.

Ondanks het totale effect, komen uit sommige onderzoeken minder positieve uitkomsten naar voren. In het EPPE-onderzoek (Effective Provision of Pre-school Education – EPPE) werd bij 3.000 jonge kinderen in het Verenigd Koninkrijk gekeken naar het verband tussen verschillende vormen van voorschools onderwijs en de leerprestaties. Uit dit onderzoek kwam naar voren dat de vroege leesvaardigheid en ontluikende/beginnende gecijferdheid van kinderen die gebruikmaakten van hele dagopvang gemiddeld niet beter waren dan van kinderen die gebruikmaakten van halve dagopvang. Door de correlationele opzet kan echter niet worden uitgesloten dat er ook andere verklaringen zijn voor deze bevinding.

Er is te weinig onderzoek gedaan om systematisch te kunnen nagaan wat de relatie is tussen extra uren en een sociaal-economische achterstand. Gebleken is wel dat bij scholen met in verhouding meer leerlingen met een sociaal-economische achterstand de effecten vaak bovengemiddeld zijn. Dit kan erop wijzen dat dit mogelijk een goede aanpak voor deze groep is.

Een belangrijke factor om gelijke kansen te bevorderen is door te zorgen dat de kosten geen belemmering vormen voor gezinnen met een lage sociaaleconomische status bij de toegang tot voorschoolse educatie.

Het lijkt misschien eenvoudig om extra uren toe te voegen, maar om een hoge kwaliteit te waarborgen is een zorgvuldige planning vereist. Houd rekening met het volgende:

• Zorg ervoor dat wijzigingen in het aanbod zorgvuldig worden gepland en geef educatief personeel/medewerkers de ruimte om te bedenken hoe ze hun tijd effectief kunnen gebruiken.
• Denk na over de mogelijke negatieve effecten van extra uren op de concentratie en het welzijn van educatief personeel/medewerkers en wat dit kan betekenen voor het personeelsbehoud.
• Bij onderwijs aan jonge kinderen zijn meer aspecten belangrijk dan alleen de leerresultaten. Het is belangrijk om stil te staan bij wat de veranderingen betekenen voor ouderbetrokkenheid.
• Wanneer de kosten die de extra uren met zich meebrengen door de ouders moeten worden opgebracht, bestaat het risico dat achterstanden toenemen. Het is daarom belangrijk om na te denken hoe dit risico kan worden ondervangen.

Gezien de hoge kosten van uitbreiding van het aantal uren voorschools onderwijs, vooral van halve dagopvang naar hele dagopvang, is het belangrijk om altijd het effect van activiteiten op dit gebied te meten en te overwegen om als alternatief te kiezen voor aanpakken die de kwaliteit verhogen.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland.

Over het algemeen worden de kosten van voorschoolse educatie als zeer hoog ingeschat. Achter deze gemiddelde kosten gaat een aanzienlijke variatie schuil op basis van regio, soort onderwijsinstelling en de manier waarop de kosten worden verdeeld tussen ouders en door de overheid gefinancierde kinderopvang.

De bewijskracht voor de effectiviteit van extra uren is zeer beperkt. Er werden 53 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. Het onderwerp raakte ten opzichte van de vorige versie van de Toolkit slotjes voor bewijskracht kwijt, om de volgende redenen:

• Een groot percentage van de opgenomen onderzoeken vertegenwoordigt geen gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken. Hoewel een andere onderzoeksopzet zeker belangrijke informatie kan opleveren over de effectiviteit van een aanpak, bestaat het risico dat de resultaten zijn beïnvloed door onbekende factoren die geen deel uitmaken van de aanpak.
• Een groot percentage van de onderzoeken is niet onafhankelijk geëvalueerd. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciële aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan van invloed zijn op het totale effect van de aanpak.

Dat de bewijskracht voor een aanpak beperkt is, wil niet zeggen dat de aanpak geen effect heeft. Voor veel aanpakken is de bewijskracht beperkt omdat er nog geen kwalitatief hoogwaardig onderzoek heeft plaatsgevonden, niet omdat de aanpak niet effectief is.

Net als bij andere reviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.