Professionaliseren bij het Opleidingshuis

Woensdagmiddag, 15:00 uur, een bijeenkomst van het traject ‘Pedagogiek in de mini-maatschappij’ is net van start gegaan. Vijf docenten van Academie Tien (Nuovo Scholengroep) zitten bij elkaar aan tafel. Het is een gemixte groep, want de docenten geven allemaal les in verschillende vakken. Vandaag gaat het over pedagogisch tact: als leraar het juiste doen op het goede moment, waarbij de leerling dat ook zo ervaart (De Boer & Verbeeck, 2015; De Boer, E. & K. Verbeeck (2015). Pedagogische tact in een notendop. KPC Groep/ M&O Groep.
 Stevens & Bors, 2013). Stevens, L. & Bors, G. (2013). Pedagogische tact. Op het goede moment het juiste doen, óók in de ogen van de leerling. Garant.
 Maar voordat ze dat onderwerp verkennen, wil opleider Cristina García Perez eerst weten: hoe zit iedereen erbij vandaag?  Bijzonder is dat Cristina geen externe trainer, maar collega is: ze staat zelf voor de klas als docent Spaans op Academie Tien. Een deel van haar werktijd is ze actief als opleider binnen het Opleidingshuis. 

Het Opleidingshuis begon als een samenwerking tussen de lerarenopleidingen van de Universiteit Utrecht en Hogeschool Utrecht en een aantal po en vo scholen van Nuovo Scholen om stagiairs (of collega's in opleiding zoals ze die bij Academie Tien noemen) beter te begeleiden. De studenten volgen cursussen op hun stageschool zelf. Nieuwe inzichten kunnen ze daardoor meteen toepassen in de klas. Ook startende en ervaren docenten nemen deel aan professionaleringstrajecten die aansluiten bij hun dagelijkse praktijk. 

Visie

Academie Tien is al vanaf het begin betrokken bij het Opleidingshuis en biedt professionaliseringstrajecten die passen bij de visie van de school. Docenten kiezen ieder schooljaar een traject, zoals ‘Heterogeniteit en verwondering,’ ‘Teacher leader’ of ‘Pedagogiek in de mini-maatschappij’. Of ze verdiepen zich verder in een eerder onderwerp. Het gekozen traject staat voor alle leraren vast ingeroosterd. Doordat alle docenten dezelfde trajecten volgen, leren ze een gemeenschappelijke taal over onderwijs spreken.  

Lesgeven is natuurlijk de primaire taak van Academie Tien, maar in de visie van de school is het blijvend professionaliseren van docenten hier onlosmakelijk aan verbonden. Docenten kunnen nieuwe inzichten direct toepassen in hun lessen en hebben daarmee ook een voorbeeldfunctie voor leerlingen. Zo krijgt het idee van een lerende gemeenschap vorm: niet alleen leerlingen blijven zich ontwikkelen, maar ook de professionals om hen heen. 

Vragen uit de praktijk

Een belangrijke waarde van het Opleidingshuis is werken vanuit een persoonlijke leerbehoefte. Daarom beginnen de trajecten bij de vragen van docenten zelf. Waar willen zij in groeien? Wat hebben hun leerlingen nodig? Op basis daarvan formuleren deelnemers naast gezamenlijke leerdoelen ook hun eigen, persoonlijke doelen. Tijdens het traject reflecteren ze op hun handelen en stellen ze die doelen waar nodig bij.

In de bijeenkomst op woensdagmiddag wordt duidelijk hoe dat eruitziet in de praktijk. Met vijf docenten is de groep klein en persoonlijk. Na de check-in licht Cristina de theorie rond pedagogisch tact toe. Daarna volgt de vertaalslag naar de eigen lespraktijk. De deelnemende docenten brengen situaties in waarin ze twijfelden over hun handelen. De casussen lopen uiteen: van storend gedrag tot een uit de hand gelopen grap of een vechtpartij. Steeds staat de vraag centraal wat een leerling nodig heeft en wat dat vraagt van de docent. Met de theorie in het achterhoofd verkennen de deelnemers verschillende handelingsopties. Ze geven elkaar tips, stellen vragen en bouwen voort op elkaars ervaringen.

Die werkwijze sluit aan bij inzichten uit onderzoek naar effectieve professionalisering: leren is het meest waardevol als het direct verbonden is met de eigen praktijk. Binnen het Opleidingshuis werken docenten daarom volgens het principe van deliberate practice: doelbewust oefenen met gerichte feedback, onder begeleiding van een ‘wetende ander’ (Ericsson & Pool, 2016; Ericsson, A., & Pool, R. (2016). Piek: hoe gewone mensen buitengewoon kunnen presteren. Spectrum.
 Ericsson et al., 1993). Ericsson, K.A., Krampe, R. T., & Tesch-Römer, C. (1993). The role of deliberate practice in the acquisition of expert performance. Psychological Review, 100(3), 363-406. https://doi.org/10.1037/0033-295X.100.3.363
 Ze zoeken daarbij bewust de randen van hun comfortzone op om zich verder te ontwikkelen. Een belangrijk onderdeel van het traject bestaat uit lesbezoeken. In de weken na de bijeenkomst kijken docenten bij elkaar in de klas en geven ze elkaar feedback. Voor Jelle Kokkes, docent Nederlands, zit de kracht van de aanpak vooral in die samenwerking met collega’s. “Je ontdekt je sterke punten en waar je nog kunt groeien,” zegt hij. “En dat doe je samen. Je ziet elkaar echt en hebt even echt contact.” 

Doorlopend leren

Professionalisering is bij het Opleidingshuis een continu proces. Docenten kunnen zich ieder jaar opnieuw verdiepen in een onderwerp, of een nieuw traject kiezen. Uit onderzoek blijkt dat die continuïteit een belangrijke voorwaarde is voor effectiviteit, net als werken vanuit duidelijke leerdoelen, nieuwe inzichten toepassen en gerichte feedback krijgen (Van den Bergh et al., 2014; Van den Bergh, L., Ros, A., & Beijaard, D. (2014). Improving teacher feedback during active learning: Effects of a professional development program. American Educational Research Journal, 51(4), 772-809. https://doi.org/10.3102/0002831214531322
 Van Veen et al., 2010). Van Veen, K., Zwart, R., Meirink, J., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren: Een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren. Universiteit Leiden/ICLON.

De rol van opleiders is van belang: zij geven feedback en fungeren als rolmodel (Van Veen et al., 2010). Van Veen, K., Zwart, R., Meirink, J., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren: Een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren. Universiteit Leiden/ICLON.
 Binnen het Opleidingshuis komen opleiders vaak uit het eigen team of uit een van de andere aangesloten scholen. Hierover spreken we met Annemarie Schep, projectleider Opleidingshuis en adviseur Leren en Ontwikkelen van NUOVO. Zij ziet dat er in de organisatie veel expertise aanwezig is. Ze denkt daarbij niet alleen aan ervaren docenten, maar ook aan collega’s aan het begin van hun loopbaan die zich in een bepaald onderwerp hebben gespecialiseerd. 

Groeiende beweging

Het Opleidingshuis blijft groeien: wat begon als een kleinschalig initiatief, is inmiddels uitgebouwd tot een brede aanpak met meerdere professionaliseringstrajecten en vier aangesloten scholen. Er zijn volgens Annemarie ook uitdagingen. Zo is het lastig om het effect van professionalisering te evalueren, omdat resultaten moeilijk meetbaar zijn. Schoolleiders en docenten merken wel dat de schoolcultuur verandert, maar het is ingewikkeld om te bepalen of dat ook directe effecten heeft op de leerresultaten. Daarom werkt het Opleidingshuis nu vooral met reflecties en ervaringen uit de praktijk om de trajecten verder te verbeteren.

Voor scholen of besturen die een vergelijkbare aanpak overwegen, heeft Annemarie een aantal tips: Zet ten eerste in op professionalisering van opleiders, zodat de kwaliteit van de trajecten hoog blijft. Zorg er ten tweede voor dat de docenten het nut van de trajecten zien en met plezier naar de lessen gaan. Hierbij helpt het om vanuit de praktijk te starten en daar de theorie aan te koppelen. Geef professionalisering ten derde een vaste plek op het rooster. Daar ligt een cruciale taak voor de schoolleider. Vergeet tot slot de subsidiemogelijkheden niet, soms is er meer mogelijk dan je verwacht. 

Toekomstbeeld

Voor de toekomst hoopt Annemarie: “Over tien jaar zoveel mogelijk professionalisering binnen alle scholen onder ons bestuur laten plaatsvinden. Er zit hier zoveel expertise en kwaliteit en het is mooi als je die naar boven kunt halen en in kunt zetten.” Daarbij blijft het Opleidingshuis zich richten op zowel studenten als ervaren docenten, steeds vanuit dezelfde gedachte: leren stopt niet na de opleiding, maar loopt door gedurende de hele loopbaan. Evidence-informed werken staat daarbij altijd centraal, benadrukt Annemarie.