Samen leren in professionele leergemeenschappen: doe het goed of doe het niet

“Een professionele leergemeenschap is uitermate geschikt voor je professionele ontwikkeling als docent, ook in het hoger onderwijs, omdat het een effectieve manier van leren is, weten we uit onderzoek”, aldus Perry den Brok (Wageningen University & Research). “Het levert vaak meer op dan een losse cursus of training.”

Intensief samen leren

Een professionele leergemeenschap (PLG) is een groep onderwijsprofessionals die systematisch en met een gezamenlijke focus bij elkaar komt om samen te leren en te werken aan onderwijsverbetering. Zowel docenten, leidinggevenden, onderzoekers, beleidsmakers en studenten kunnen er deel van uitmaken. Door van elkaar te leren ontstaat een professionele leercultuur. Juist gezien de complexiteit van uitdagingen en innovaties binnen vakgebieden kunnen PLGs in het hoger onderwijs van meerwaarde zijn. En daarnaast hebben ze een positieve invloed op het leren van studenten en docenten, zo blijkt uit verschillende onderzoeken.

Als het zo veel voordelen oplevert, waarom is het dan toch zo moeilijk om een professionele leergemeenschap in het hoger onderwijs op te zetten? “Omdat het veel voeten in aarde heeft om dit goed te doen. Je moet er bewust voor kiezen én de randvoorwaarden moeten kloppen”, zegt Cindy Poortman (Universiteit Twente).

Houvast en inspiratie

Poortman en Den Brok zien de belangstelling voor PLGs in het hoger onderwijs toenemen. Beiden hebben zelf ook veel gewerkt met en onderzoek gedaan naar professionalisering van docenten en leernetwerken. Samen met andere onderzoekers en onderwijsprofessionals werkten ze aan de leidraad.

“Aan de ene kant is het lastig om direct het verband aan te tonen tussen PLGs en effecten op het leren van studenten, er zijn immers veel factoren op van invloed en die heb je niet allemaal in de hand. Maar we weten wel dat PLGs effectief zijn als je je als docent wilt ontwikkelen”, zegt Den Brok. “Onderwijsprofessionals zoeken naar manieren om een leercultuur vorm te geven. Welke randvoorwaarden er zijn en hoe je dat proces organiseert: dat willen zij graag weten. Daarom vind ik het goed dat deze leidraad er is. In de verwijzing naar literatuur en de praktijkvoorbeelden vind je als PLG-deelnemer houvast en inspiratie.”

We weten dat PLGs effectief zijn als je je als docent wilt ontwikkelen

Praktijkvoorbeeld PLG in Groningen

Het begon met een urgente vraag: hoe kun je studenten en medewerkers stimuleren om verantwoordelijkheid te nemen voor een veilige, gezonde en inclusieve studie- en werkomgeving? Bijvoorbeeld met een betere balans tussen werk en privé? De Teaching Academy van Rijksuniversiteit Groningen startte in 2022 een Community of Well-being. In verschillende leergemeenschappen werkten docenten, onderzoekers, trainers en studenten van de verschillende faculteiten samen om positieve gezondheid te bevorderen. Opbrengsten zijn gedeeld; er is nu aandacht voor in jaargesprekken en er zijn tips aan docenten gegeven hoe zij hun cursusmateriaal voor studenten kunnen verbeteren.

Goede voorbereiding

Een belangrijke aanbeveling uit de leidraad is een goede voorbereiding en aansluiting van de PLG bij de onderwijsvisie en het beleid van de instelling. Zorg bij de samenstelling voor een gevarieerd team in rol, positie en achtergrond. Steun van het management is essentieel, net als regelmatig communiceren over het proces en de bevindingen met collega’s binnen de organisatie. Den Brok: “Er zijn veel manieren waarop onderwijsteams kunnen samenwerken, maar bij een PLG is het een langdurige aangelegenheid. Het is niet iets wat je even snel kunt doen. Het vereist tijd (en dus geld), ruimte in het rooster, de mogelijkheid om in de literatuur te duiken of om een externe expert te betrekken. Om eens iets uit te proberen in je onderwijs. De organisatie moet daar echt achter staan!”

Poortman wijst op de rol van een coach, iemand die het proces begeleidt. Waarom is dat zo belangrijk? “Voor veiligheid en vertrouwen. Want het is best spannend om iets uit jouw onderwijs te delen dat niet zo goed gaat. Een coach zorgt voor goede onderlinge relaties en een veilige omgeving waarin je kritisch kunt reflecteren op wat je doet, waarom en wat werkt. Iemand van buiten je vaste team kan daarbij goed helpen.”

De zes aanbevelingen uit deze leidraad

Zorg al in de voorbereiding voor inbedding van de PLG in de organisatie
Zorg voor facilitering van de PLG
Kom tot een duidelijke en gezamenlijke focus van de PLG
Stimuleer leren tijdens de PLG-bijeenkomsten (en daartussen)
Monitor tussentijds de samenwerking en voortgang van het PLG-proces en stel zo nodig bij
Evalueer PLG-opbrengsten in relatie tot de gezamenlijke focus, communiceer deze opbrengsten met alle stakeholders en beslis hoe de PLG verder gaat

Enthousiasme en volhouden

Docenten zijn vaak enthousiast, merkt Poortman. “In de hectiek van alledag gaat het vaak over praktische zaken. In een PLG is er ruimte om het over de inhoud te hebben: wat speelt er precies, wat kan beter? Je hebt tijd nodig om dat uit te zoeken, te experimenteren en te evalueren. Het is een leerproces dat niet in één of twee bijeenkomsten klaar is.” Den Brok vult aan: “Voor het hoger onderwijs, met zijn grote instellingen, kan leren in PLGs ingewikkeld zijn om te organiseren. Doe je het binnen afdelingen, disciplines of vakgroepen? Instellingsbreed of samen met andere onderwijsinstellingen? Dat vraagt om bewuste keuzes.”

Hoewel nog niet alle aspecten van PLGs uitvoerig zijn onderzocht, zeker binnen het hoger onderwijs, zijn ze er als deskundigen en onderzoekers enthousiast over. Poortman: “Intensief samenwerkend leren, gekoppeld aan de dagelijkse praktijk, is een van de meest effectieve vormen van professionalisering. De drive moet van de deelnemers zelf komen en de condities, zoals het beleid, de facilitering en de erkenning, moeten vanaf het begin kloppen. Anders werkt het niet. Dus: doe het goed of doe het niet!”

Download of bestel de leidraad