Innoverend vermogen als motor voor succesvolle onderwijsvernieuwingen

Om vernieuwingen te realiseren binnen de complexiteit van het onderwijs, is het innoverend vermogen van mbo-docenten nodig (Klaeijsen, 2015; Klaeijsen, A. (2015). Predicting teachers’ innovative behaviour: Motivational processes at work [Doctoral dissertation, Open Universiteit]. https://doi.org/10.3990/1.9789036539443
 Lambriex-Schmitz e.a., 2020; Lambriex-Schmitz, P. M. M., van der Klink, M. R., Beausaert, S., Bijker, M., & Segers, M. (2020). When innovation in education works: Stimulating teachers’ innovative work behaviour. International Journal of Training and Development, 24(2), 118–134. https://doi.org/10.1111/ijtd.12175
 Van de Braak & Bruining, 2020; Van de Braak, L., & Bruining, T. (2020). Innoveren in het mbo. In MBO Groeiboek (pp. 23–29). KPC Groep.
 Zainal & Matore, 2019). Zainal, M. A., & Matore, M. E. E. M. (2019). Factors influencing teachers’ innovative behaviour: A systematic review. Creative Education, 10(12), 2869–2886. https://doi.org/10.4236/ce.2019.1012213
 Het innoverend vermogen van docenten verwijst naar het vermogen van een individu om vernieuwingsideeën voor het onderwijs te ontwikkelen en te implementeren. Ondanks dat het belang van innoverend vermogen wordt ingezien, is er weinig aandacht voor de vraag hoe dit vermogen van docenten kan worden gestimuleerd en ondersteund. Dit leidt tot onderbenutting van het potentieel van docenten en een beperkte impact van onderwijsinnovaties (De Greef, 2020; De Greef, M. (2020). Welke gedragseisen en randvoorwaarden van samenwerking tussen onderwijsprofessionals binnen de school dragen bij aan effectieve implementatie van onderwijsontwikkeling? Kennisrotonde. https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/effectieve-implementatie-van-innovaties-op-vo-scholen
 Van de Braak & Bruining, 2020). Van de Braak, L., & Bruining, T. (2020). Innoveren in het mbo. In MBO Groeiboek (pp. 23–29). KPC Groep.

Het doel van dit overzichtsartikel is om inzicht te bieden in wat we bedoelen met het innoverend vermogen van docenten en het samenspel van elementen dat het innoverend vermogen van mbo-docenten bepaalt, zodat docenten in staat zijn gezamenlijk bij te dragen aan duurzame onderwijsvernieuwingen in het mbo. De review, met als uitgangspunt het conceptueel model van Vaas en Kraan (2007, p. 188), is gebaseerd op inzichten uit een literatuurstudie naar het innoverend vermogen van docenten (Rorije & Vanlommel, 2025) Rorije, H. M., & Vanlommel, K. (2025). How can we develop teachers’ innovative capacity to drive complex educational change? J Educ Change (2026).
 en empirisch onderzoek naar het innoverend vermogen van mbo-docenten (Korsmit, 2023). Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Het geheel aan elementen en hun onderlinge samenhang is weergegeven in het rijke palet van innoverend vermogen van mbo-docenten (figuur 1) en verder uitgewerkt in de onderliggende tekst. Door middel van reflectievragen nodigen we je uit de transfer te maken naar de eigen onderwijspraktijk. Na het lezen van dit overzichtsartikel kun je bovendien direct aan de slag met een aantal praktische tips.

Wat we verstaan onder innoverend vermogen van mbo-docenten

Hoewel er duidelijke aanwijzingen zijn voor het belang van het innoverend vermogen van docenten voor de vernieuwing van het onderwijs, ontbreekt een definitie. In de literatuur stuiten we op gerelateerde concepten, zoals innovatief gedrag (Carmeli e.a., 2006; Carmeli, A., Meitar, R., & Weisberg, J. (2006). Self-leadership skills and innovative behavior at work. International Journal of Manpower, 27(1), 75–90. https://doi.org/10.1108/01437720610652853
 Thurlings e.a., 2015), Thurlings, M., Evers, A. T., & Vermeulen, M. (2015). Toward a model of explaining teachers’ innovative behavior: A literature review. Review of Educational Research, 85(3), 430–471. https://doi.org/10.3102/0034654314557949
 onderzoeksvermogen (Aspfors & Eklund, 2017), Aspfors, J., & Eklund, G. (2017). Explicit and implicit perspectives on research-based teacher education: Newly qualified teachers’ experiences in Finland. Journal of Education for Teaching, 43(4), 400–413. https://doi.org/10.1080/02607476.2017.1342054
 onderzoekend vermogen (Andriessen, 2014; Andriessen, D. (2014). Praktisch relevant én methodisch grondig? Dimensies van onderzoek in het hbo. Hogeschool Utrecht.
 Munneke, 2024) Munneke, L. (2024). Over de sandwich en de satéprikker: Onderzoekend vermogen als kerncompetentie van onderwijsprofessionals. Tijdschrift OnderwijsPraktijk Studies.
 en adaptief vermogen (Lockhorst e.a., 2023), Lockhorst, D., de Vries, B., Brouwer, P., Louws, M., Middelbeek, L., Schenke, W., Walraven, A., Struyf, A., & Bulder, E. (2023). Aankomst op uitzichtpunt: Onderzoek naar adaptief vermogen in navigeren naar toekomstbestendig leraarschap. Hogeschool Utrecht.
 maar deze concepten dekken slechts een deel van wat nodig is om onderwijsvernieuwing door te voeren.

Definitie van innoverend vermogen

Innoverend vermogen omvat een breed scala aan vaardigheden, kennis en persoonlijke eigenschappen die docenten in staat stellen duurzame onderwijsvernieuwingen te realiseren (Geijsel e.a., 1999; Geijsel, F., van den Berg, R., & Sleegers, P. (1999). The innovative capacity of schools in primary education: A qualitative study. International Journal of Qualitative Studies in Education, 12(2), 175–191. https://doi.org/10.1080/095183999236240
 Harris & Jones, 2019; Harris, A., & Jones, M. (2019). Teacher leadership and educational change. School Leadership & Management, 39(2), 123–126. https://doi.org/10.1080/13632434.2019.1574964
 Hero e.a., 2017; Hero, L., Lindfors, E., & Taatila, V. (2017). Individual innovation competence: A systematic review and future research agenda. International Journal of Higher Education, 6(5), 103–121. https://doi.org/10.5430/ijhe.v6n5p103
 Ketelaar e.a., 2012; Ketelaar, E., Beijaard, D., Boshuizen, H. P. A., & den Brok, P. J. (2012). Teachers’ positioning towards an educational innovation in the light of ownership, sense-making and agency. Teaching and Teacher Education, 28(2), 273–282. https://doi.org/10.1016/j.tate.2011.10.004
 Lambriex-Schmitz e.a., 2020). Lambriex-Schmitz, P. M. M. (2023). Towards sustainable innovations: Unravelling teachers’ innovative work behaviour [Doctoral dissertation, Maastricht University]. https://doi.org/10.26481/dis.20230330pl
 Een belangrijk aspect van innoverend vermogen is dat het niet alleen gaat om het genereren van nieuwe ideeën, maar ook om het omzetten van deze ideeën in concrete acties die leiden tot duurzame veranderingen in de onderwijspraktijk. Daarbij moeten mbo-docenten in staat zijn samen te werken, complexe problemen op te lossen en leiding te geven aan innovaties binnen hun school of team. Kortom, onder innoverend vermogen van mbo-docenten verstaan we de capaciteit om in co-creatie een proces, van creatieve ideeën tot duurzame implementatie, actief te initiëren en om te zetten in de praktijk van het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) met nieuw gedrag (Korsmit, 2022). Korsmit, C. (2022). Innoveren in het mbo is cruciaal én complex: Een duiding van de begrippen rond innoveren in het mbo en factoren die het innoverend vermogen beïnvloeden. Landstede Groep.

Reflectie op individueel en teamniveau

Het rijke palet aan elementen van innoverend vermogen geeft mbo-docenten de mogelijkheid om te reflecteren op hun eigen innoverend vermogen. Het is echter een utopie, en zelfs niet wenselijk, dat iedere mbo-docent het volledige palet aan elementen van innoverend vermogen bezit of beheerst om tot duurzame vernieuwing te komen. Naast de reflectie op individueel niveau biedt het rijke palet aan elementen van innoverend vermogen de mogelijkheid om op teamniveau te onderzoeken hoe het innoverend vermogen binnen het team is. We nodigen docententeams uit om met behulp van het rijke palet te onderzoeken welke elementen binnen een docententeam aanwezig zijn en waar ontwikkelruimte is.

Het samenspel van kunnen, willen en mogen in innoverend vermogen

Om een overzicht te krijgen van innoverend vermogen ordenen we de elementen aan de hand van het conceptuele model van innoverend vermogen van Vaas & Kraan (2007, p.188). Vaas, F., & Kraan, K. (2007). Ruimte voor innovatief gedrag van werknemers. In S. Dhondt & F. Vaas (Eds.), Waardevol werk: Van arbeidskwaliteit naar sociale innovatie (pp. 47–66). TNO.
 Zij beschouwen innoverend vermogen als een samenspel van kunnen (kennis, vaardigheden en ervaring), willen (motivatie en passie) en mogen (ruimte, tijd en geld). Hierbij bepalen persoonlijke situatie en persoonlijkheid de doeltreffendheid van het innoverend vermogen. Waar innoverend vermogen tot uiting komt in acties zoals het signaleren van kansen, experimenteren met nieuwe ideeën en het delen van kennis, spreken we over innovatief gedrag. Reflectie blijkt een onmisbaar element in dit proces: docenten blijven in het innovatieproces leren, ontwikkelen daarmee hun innoverend vermogen en verfijnen hun aanpak. Tot slot spelen contextuele factoren, zoals ondersteuning vanuit het team en leidinggevenden en toegang tot stimulerende leeromgevingen, een cruciale rol. Deze samenhang van persoonlijke, gedragsmatige en contextuele elementen bepalen in welke mate docenten in staat zijn bij te dragen aan innovatieve on­derwijspraktijken. In dit overzichtsartikel hebben we bovendien bijgedragen aan de verrijking van het model.

Invloeden op innoverend vermogen en innovatief gedrag bij mbo-docenten

Figuur 1 laat zien welke elementen samenhangen met het rijke palet van het innoverend vermogen van mbo-docenten. Centraal staat het innoverend vermogen zelf, een samenspel van kunnen, willen en mogen, opgebouwd uit zeventien elementen. Persoonskenmerken, zoals flexibiliteit en positiviteit, dragen positief bij en bepalen mede hoe doeltreffend het innoverend vermogen is.

Innovatief gedrag is het zichtbare resultaat van dit innoverend vermogen. Het omvat alle concrete handelingen die gericht zijn op het verkennen van kansen, het genereren en promoten van ideeën, de realisatie daarvan en de duurzame implementatie (Lambriex-Schmitz e.a., 2020; Lambriex-Schmitz, P. M. M. (2023). Towards sustainable innovations: Unravelling teachers’ innovative work behaviour [Doctoral dissertation, Maastricht University]. https://doi.org/10.26481/dis.20230330pl
 Vaas & Kraan, 2007). Vaas, F., & Kraan, K. (2007). Ruimte voor innovatief gedrag van werknemers. In S. Dhondt & F. Vaas (Eds.), Waardevol werk: Van arbeidskwaliteit naar sociale innovatie (pp. 47–66). TNO.
 Contextuele factoren, zoals autonomie en steun van collega’s, beïnvloeden het hele palet. Tot slot bevordert reflectie het leren en de verdere ontwikkeling van het innoverend vermogen.

Persoonskenmerken

Met persoonskenmerken verwijzen we naar de specifieke karaktereigenschappen, kennis, vaardigheden en houding die met elkaar verbonden zijn om nieuwe ideeën te creëren, concretiseren en implementeren (Hero e.a., 2017). Hero, L., Lindfors, E., & Taatila, V. (2017). Individual innovation competence: A systematic review and future research agenda. International Journal of Higher Education, 6(5), 103–121. https://doi.org/10.5430/ijhe.v6n5p103
 In het onderwijs gaat het om die kenmerken van mbo-docenten die de doeltreffendheid van hun innoverend vermogen bepalen. De resultaten van twee onderzoeken (Korsmit, 2023; Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Rorije & Vanlommel, 2025) Rorije, H. M., & Vanlommel, K. (2025). How can we develop teachers’ innovative capacity to drive complex educational change? J Educ Change (2026).
 wijzen uit dat flexibiliteit, positiviteit, openheid, nieuwsgierigheid, lef en proactiviteit essentiële elementen zijn die docenten ondersteunen om aan de slag te gaan met onderwijsvernieuwingen.

Flexibiliteit

Docenten die flexibel zijn, kunnen omgaan met en zich snel aanpassen aan onvoorziene omstandigheden en veranderingen in hun omgeving (Messmann & Mulder, 2015) Messmann, G., & Mulder, R. H. (2015). Reflection as a facilitator of teachers’ innovative work behaviour. International Journal of Training and Development, 19(2), 125–137. https://doi.org/10.1111/ijtd.12052
. Innovatie vraagt vaak om een proces van vallen en opstaan; het vermogen om plannen bij te stellen en zich te herstellen van mislukkingen is hierbij essentieel (Rorije & Vanlommel, 2025). Rorije, H. M., & Vanlommel, K. (2025). How can we develop teachers’ innovative capacity to drive complex educational change? [Manuscript in voorbereiding].
 

Positiviteit

Onderzoek van Baglibel e.a.  (2014) Baglibel, M., Samancioglu, M., Keser Ozmantar, Z., & Hall, G. E. (2014). The relationship between school principals’ perceived change facilitator styles and teachers’ attitudes towards change. International Studies in Educational Administration, 42(3), 55–67.
 toont aan dat positieve docenten die geloven in de mogelijkheden die voor hen liggen, enthousiaster zijn over het implementeren van nieuwe ideeën en technologieën, zoals ICT. Deze positieve mindset moedigt hen aan om door te zetten, zelfs wanneer ze obstakels tegenkomen. 

Openheid

Docenten die openheid vertonen om hun bestaande overtuigingen te herzien en verschillende opties te verkennen, kunnen effectiever innoveren (De Vocht & Laherto, 2017). De Vocht, M., & Laherto, A. (2017). Profiling teachers based on their professional attitudes towards teaching responsible research and innovation. European Journal of Science and Mathematics Education, 5(3), 271–284.
 Dit openstellen voor nieuwe ideeën stelt hen in staat om ervaringen te delen met collega’s en samen te werken, wat de verspreiding van innovatieve ideeën binnen een onderwijsorganisatie bevordert. 

Nieuwsgierigheid

Nieuwsgierigheid stimuleert docenten om diepgaand inzicht te verkrijgen in problematiek en om actief op zoek te gaan naar wetenschappelijk bewijs en best practices (Thurlings e.a., 2015). Thurlings, M., Evers, A. T., & Vermeulen, M. (2015). Toward a model of explaining teachers’ innovative behavior: A literature review. Review of Educational Research, 85(3), 430–471. https://doi.org/10.3102/0034654314557949
 Deze nieuwsgierigheid bevordert niet alleen persoonlijke groei, maar zorgt er ook voor dat docenten beter voorbereid zijn om veranderingen in hun onderwijspraktijk door te voeren. 

Lef hebben

Daarnaast is lef hebben een essentieel kenmerk voor docenten die bereid zijn risico’s te nemen (Korsmit, Coppoolse & Hagedoorn, 2025). Korsmit, C., Coppoolse, R., & Hagedoorn, E. (2025). Stuiter, bouw en gooi: Innoverend vermogen van mbo-docenten [Manuscript in voorbereiding].
 Mbo-docenten noemen deze eigenschap in interviews vaak als de bereidheid om "aan te pakken" en soms zelfs "brutaal" te zijn in hun benadering van innovatie. Dit lef kan leiden tot baanbrekende veranderingen in de onderwijspraktijk. 

Proactiviteit

Tenslotte proactiviteit zorgt ervoor dat een cultuur van ondernemerschap binnen de school ontstaat (Avsec & Savec, 2021; Avsec, S., & Savec, V. F. (2021). Predictive modelling of pre-service science and technology teachers’ innovative behaviour. Journal of Baltic Science Education, 20(2), 171–183. https://doi.org/10.33225/jbse/21.20.171
 Kong & Li, 2018). Kong, Y., & Li, M. (2018). Proactive personality and innovative behavior: The mediating roles of job-related affect and work engagement. Social Behavior and Personality: An International Journal, 46(3), 431–446. https://doi.org/10.2224/sbp.6618
 In onderzoek van Korsmit (2023) Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 noemen mbo-docenten ondernemend en proactief zijn belangrijke elementen van innoverend vermogen: “Gewoon doen en met jezelf en je team afspreken dat je niet meer terug wil naar hoe het was.”

Kunnen

Kunnen, als onderdeel van het innoverend vermogen, wordt gevormd door de combinatie van kennis, vaardigheden en ervaring (Vaas & Kraan, 2008). Vaas, F., & Kraan, K. (2007). Ruimte voor innovatief gedrag van werknemers. In S. Dhondt & F. Vaas (Eds.), Waardevol werk: Van arbeidskwaliteit naar sociale innovatie (pp. 47–66). TNO.
 Uit de onderzoeken (Korsmit, 2023; Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Rorije & Vanlommel, 2025) Rorije, H. M., & Vanlommel, K. (2025). How can we develop teachers’ innovative capacity to drive complex educational change? J Educ Change (2026).
 zijn de elementen creativiteit, onderzoekend werken, het initiëren en begeleiden van innovatieprocessen, samenwerken en netwerken gecategoriseerd bij kunnen.

Creatief denken en handelen

Docenten die de vaardigheid bezitten om creatief te denken en te handelen, zijn in staat op nieuwe of andere manieren met praktijkvragen om te gaan (Vermeulen e.a., 2020) Vermeulen, M., Kreijns, K., & Evers, A. T. (2020). Transformational leadership, leader–member exchange and school learning climate: Impact on teachers’ innovative behaviour in the Netherlands. Educational Management Administration & Leadership, 50(3), 491–510. https://doi.org/10.1177/1741143220932582
 en originele ideeën te genereren (Messmann & Mulder, 2011; Messmann, G., & Mulder, R. H. (2011). Innovative work behaviour in vocational colleges: Understanding how and why innovations are developed. Vocations and Learning, 4(1), 63–84. https://doi.org/10.1007/s12186-010-9049-y
 Thurlings e.a., 2015). Thurlings, M., Evers, A. T., & Vermeulen, M. (2015). Toward a model of explaining teachers’ innovative behavior: A literature review. Review of Educational Research, 85(3), 430–471. https://doi.org/10.3102/0034654314557949
 Creatieve docenten denken buiten de kaders, durven te experimenteren en verkennen onbekende paden (Korsmit, 2023). Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Een mbo-docent geeft als voorbeeld het zoeken naar de mazen in de wet- en regelgeving om het onderwijs meer in het werkveld te integreren.

Onderzoekend werken

Docenten beschouwen innovatie als een actief en methodisch proces om het onderwijs te verbeteren, waarbij onderzoekend werken en experimenteren een belangrijke vaardigheid is. Dit houdt in dat zij voortdurend vragen stellen, oplossingen verkennen en hun keuzes onderbouwen met zowel ervaring als empirisch bewijs (Vanlommel & Van den Boom-Muilenburg, 2024). Vanlommel, K., & van den Boom-Muilenburg, S. N. (2024). How can we understand and stimulate evidence-informed educational change? A scoping review from a systems perspective. Journal of Educational Change, 25(3), 605–634. https://doi.org/10.1007/s10833-024-09506-z
 In onderzoek van Korsmit (2023) Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 noemen mbo-docenten onder andere: altijd de onderzoekende vraag stellen, paden verkennen, eigen ervaringen koppelen aan nieuwe ideeën en daarbij data of onderzoek zoeken. Zij geven aan dat onderzoekend werken geen vanzelfsprekendheid is en dat bij veel collega's de ervaring en het lef om te proberen ontbreken. Reflectie en onderbouwing van onderwijs zijn niet in alle onderwijsomgevingen vanzelfsprekend. Sommige docenten blijven vasthouden aan verouderde methoden, terwijl de maatschappij en de behoeften van studenten veranderen. Vooral bij mbo-docenten is er vaak sprake van handelingsverlegenheid als het gaat om het toepassen van onderzoekend werken in de praktijk. Consortium Tools voor Teamleren (2022) Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het mbo: Praktijkboek voor docenten (Projectnr. 40.5.19620.046). NRO. https://doi.org/10.46884/2022.1
 heeft onder andere onderzoek gedaan naar de belangrijke rol van de masteropgeleide docent bij het stimuleren van onderzoekend werken. Op de themapagina onderzoekend werken aan onderwijskwaliteit in het mbo vind je meer informatie.

Innovatieproces initiëren en begeleiden

Docenten die kartrekker zijn van een onderwijsinnovatie, moeten in staat zijn om het innovatieproces te initiëren en te begeleiden. In onderzoek van Korsmit (2023) Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 worden vaardigheden genoemd zoals anderen meenemen, stimuleren, uitdagen en bijsturen, die essentieel zijn voor het creëren van draagvlak binnen de organisatie. Ook beïnvloedingstactieken zoals probleemoplossing, het uitleggen van nieuwe ideeën en het overtuigen van anderen maken hier onderdeel van uit. Veel mbo-docenten zijn zij-instromers vanuit het werkveld en volgen een PDG-traject voor hun onderwijsbevoegdheid. We zien dat innoveren en innovatieprocessen begeleiden geen standaardonderdeel zijn van PDG-programma's. Dit maakt dat het bij innovatieprocessen noodzakelijk is om (bege)leiding te bieden, bijvoorbeeld door teacher leaders in het team (Consortium Tools voor Teamleren, 2022). Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het mbo: Praktijkboek voor docenten (Projectnr. 40.5.19620.046). NRO. https://doi.org/10.46884/2022.1

Samenwerken en netwerken

Samenwerken is onmisbaar voor het realiseren van innovaties. Docenten moeten in staat zijn om te communiceren, kennis te delen en samen te construeren met collega's van verschillende expertises. Mbo-docenten met innoverend vermogen worden gezien als verbinders; zij nemen deel aan netwerken met collega's, studenten en de beroepspraktijk. Kunnen netwerken vereist dat docenten op de hoogte zijn van ontwikkelingen binnen hun vakgebied, branche en de bredere maatschappij (Lee e.a., 2022). Lee, Y., Douglass, A., Zeng, S., Wiehe Lopes, A., & Reyes, A. (2022). Preparing early educators as frontline leaders and change agents with a leadership development initiative. International Journal of Child Care and Education Policy, 16(1), Article 7. https://doi.org/10.1186/s40723-022-00095-z
 Netwerken vergroot de omgevingssensibiliteit, waardoor zij alert zijn op signalen en zien en ervaren waar ontwikkelingen, trends en mogelijkheden liggen in de beroepspraktijk en de maatschappij. Tenslotte is niet alleen de samenwerking met het werkveld, maar ook het actief kunnen betrekken van het werkveld én mbo-studenten bij onderwijsvernieuwing een belangrijke vaardigheid, bijvoorbeeld middels evaluatie, feedback, onderzoek en gezamenlijke ontwikkeling.

Willen

Willen, als onderdeel van het innoverend vermogen, wordt mede gekleurd door passie en motivatie (Vaas & Kraan, 2008). Vaas, F., & Kraan, K. (2007). Ruimte voor innovatief gedrag van werknemers. In S. Dhondt & F. Vaas (Eds.), Waardevol werk: Van arbeidskwaliteit naar sociale innovatie (pp. 47–66). TNO.
 Uit de onderzoeken (Korsmit, 2023; Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Rorije & Vanlommel, 2025) Rorije, H. M., & Vanlommel, K. (2025). How can we develop teachers’ innovative capacity to drive complex educational change? J Educ Change (2026).
 zijn de elementen motivatie, doorzettingsvermogen, eigenaarschap en stuurkracht, het ervaren van praktijkurgentie en durven loslaten gecategoriseerd bij willen.

De rol van motivatie en doorzettingsvermogen

Onderzoek van Kunnari en Ilomäki (2016) Kunnari, I., & Ilomäki, L. (2016). Reframing teachers’ work for educational innovation. Innovations in Education and Teaching International, 53(2), 167–178. https://doi.org/10.1080/14703297.2014.978351
 toont aan dat gemotiveerde docenten eerder bereid zijn om ingrijpende veranderingen in hun onderwijspraktijk door te voeren, zelfs als dat uitdagend is. Passie van mbo-docenten voor hun beroepsvak en gedrevenheid om het onderwijs voor hun studenten te verbeteren, jagen motivatie aan. Motivatie helpt niet alleen bij het ontwikkelen van nieuwe ideeën, maar is ook essentieel voor het uithoudingsvermogen om moeilijkheden in het innovatieproces te doorstaan. Mbo-docenten spreken daarbij over doorzettingsvermogen na tegenslagen: “Je moet volhouden met de mentaliteit dat geen of nog geen succes part of the deal is” (Korsmit, 2023). Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Motivatie wordt beïnvloed door psychologische basisbehoeften zoals autonomie, verbondenheid en competentie (Ryan & Deci, 2000). Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
 Wanneer deze behoeften vervuld zijn, ervaren docenten meer vertrouwen en veiligheid in hun team, wat hun motivatie en doorzettingsvermogen verder vergroot.

Eigenaarschap en stuurkracht

Eigenaarschap verwijst naar het informeel leiderschap dat docenten willen nemen om hun onderwijs te innoveren. Eigenaarschap omvat ook stuurkracht, wat het vermogen en de bereidheid inhoudt om innovaties te beïnvloeden en standpunten in te nemen. Ketelaar et al,. (2012) Ketelaar, E., Beijaard, D., Boshuizen, H. P. A., & den Brok, P. J. (2012). Teachers’ positioning towards an educational innovation in the light of ownership, sense-making and agency. Teaching and Teacher Education, 28(2), 273–282. https://doi.org/10.1016/j.tate.2011.10.004
 benadrukken dat stuurkracht een wisselwerking is tussen individuele overtuigingen en de omstandigheden op de werkplek, zoals de ervaren keuzevrijheid. Wanneer docenten zich eigenaar voelen van het innovatieproces, zijn ze meer geneigd om actief bij te dragen aan veranderingen en verbeteringen.

Praktijkurgentie als aanjager van innovatie

Daarnaast speelt het ervaren en voelen van praktijkurgentie een belangrijke rol. Wanneer docenten een dringende behoefte ervaren om te innoveren, zoals het oplossen van specifieke problemen, wordt hun motivatie om nieuwe ideeën te ontwikkelen versterkt. Deze urgentie fungeert als een trigger die hen aanzet tot actie en het creëren van innovaties (Messmann & Mulder, 2011). Messmann, G., & Mulder, R. H. (2011). Innovative work behaviour in vocational colleges: Understanding how and why innovations are developed. Vocations and Learning, 4(1), 63–84. https://doi.org/10.1007/s12186-010-9049-y

Durven loslaten van vertrouwde patronen

Een ander essentieel aspect van willen in het innovatieproces is durven loslaten. Dit houdt in dat docenten bereid zijn hun oude opvattingen en vertrouwde patronen in te zien en te doorbreken, bijvoorbeeld het patroon van klassikaal lesgeven met verouderde methoden (Korsmit, Coppoolse & Hagedoorn, 2025). Korsmit, C., Coppoolse, R., & Hagedoorn, E. (2025). Stuiter, bouw en gooi: Innoverend vermogen van mbo-docenten [Manuscript in voorbereiding].
 Het is belangrijk dat zij vertrouwen hebben in hun collega’s en schoolleiding, zodat zij ook hun expertise en verantwoordelijkheden kunnen inzetten. Dit vertrouwen en de gezamenlijke erkenning dat innoveren een avontuurlijke reis is — waarbij fouten maken een onderdeel van het proces is — ondersteunt het vermogen om los te laten en open te staan voor nieuwe mogelijkheden.

Mogen

Mogen, als onderdeel van het innoverend vermogen, gaat over de mate waarin docenten de gekregen of verworven ruimte ervaren, hiervoor opkomen en deze van zichzelf mogen benutten (Vaas & Kraan, 2008). Vaas, F., & Kraan, K. (2007). Ruimte voor innovatief gedrag van werknemers. In S. Dhondt & F. Vaas (Eds.), Waardevol werk: Van arbeidskwaliteit naar sociale innovatie (pp. 47–66). TNO.
 Uit de onderzoeken (Korsmit, 2023; Korsmit, C., Coppoolse, R., & Hagedoorn, E. (2025). Stuiter, bouw en gooi: Innoverend vermogen van mbo-docenten [Manuscript in voorbereiding].
 Rorije & Vanlommel, 2025) Rorije, H. M., & Vanlommel, K. (2025). How can we develop teachers’ innovative capacity to drive complex educational change? J Educ Change (2026).
 zijn de elementen ervaren en benutten van ruimte en het inzetten van de juiste combinatie van mensen gecategoriseerd onder mogen.

Opkomen voor ruimte in de praktijk

Mbo-docenten geven in interviews aan dat het voor innovatie essentieel is om op te komen voor de gekregen of verworven ruimte (Korsmit, 2023). Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Hiervoor is het noodzakelijk dat zij vertrouwen krijgen van hun leidinggevende en het team om nieuwe ideeën te bedenken en te realiseren. Het krijgen van ruimte is randvoorwaardelijk, maar juist het opkomen voor die ruimte en het pleiten voor daadwerkelijke ruimte in agenda’s en jaartaken is een belangrijk aspect van innoverend vermogen. Mbo-docenten geven aan dat hun focus ligt op de waan van de dag in het primaire proces en de studentenzorg, wat maakt dat het daadwerkelijk benutten van de gekregen ruimte voor onderwijsvernieuwing niet altijd gemakkelijk is.

De kracht van de juiste combinatie van mensen

Tenslotte geven mbo-docenten aan dat het selecteren en mogen inzetten van de juiste combinatie van mensen essentieel is om innovatie tot stand te brengen (Korsmit, Coppoolse & Hagedoorn, 2025). Korsmit, C., Coppoolse, R., & Hagedoorn, E. (2025). Stuiter, bouw en gooi: Innoverend vermogen van mbo-docenten [Manuscript in voorbereiding].
 De juiste combinatie van denkers, ideeënmakers, uitvoerders en kritische vragenstellers zorgt ervoor dat innovatieprocessen soepeler verlopen en verschillende talenten optimaal kunnen worden benut.

Snijvlak van kunnen, willen en mogen

Om grip te krijgen zijn de elementen van innoverend vermogen ontrafeld en zo goed mogelijk gekoppeld aan het kunnen, mogen en willen. Een vijftal elementen – geloof in eigen handelen, werken vanuit gemeenschappelijke visie en doelen, actief relaties aangaan, autonomie en kennis over innovatieprocessen – beweegt zich op de snijvlakken van kunnen, willen en mogen.

Geloof in eigen handelen (willen en kunnen)

De complexiteit vraagt van docenten een hoge mate van geloof in eigen handelen (self-efficacy). Geloof in eigen handelen ligt op het snijvlak van willen en kunnen. In het mbo geven docenten aan dat vertrouwen in zichzelf en geloof in eigen kunnen hun innoverend vermogen vergroot. Docenten moeten zich in staat voelen om met de obstakels waarmee zij worden geconfronteerd om te gaan  op zichzelf vertrouwen en geloven in hun eigen kunnen. Geloof in eigen handelen is een van de belangrijkste voorspellers van gedrag (Bandura, 1997), Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman.
 en met name meer succeservaringen met innoveren zullen het geloof in eigen handelen ten aanzien van innovaties verhogen.

Werken vanuit gemeenschappelijke visie en doelen (willen en kunnen)

Een ander aspect op het snijvlak van willen en kunnen is het werken vanuit een gemeenschappelijke visie en doelen. Mbo-docenten geven aan dat doelgericht werken vanuit een gemeenschappelijke visie op leren eraan bijdraagt dat acties concreet worden. Dit vraagt van docenten dat zij de visie op onderwijs van hun school kennen en deze met een helicopterview in het innovatieproces bewaken door bijvoorbeeld continu checkvragen te stellen gericht op het doel, de haalbaarheid en het realisme.

Actief relaties aangaan (kunnen en mogen)

Naast aspecten die gericht zijn op het creëren van verbondenheid, zoals samenwerken en netwerken, zien we op het snijvlak van kunnen en mogen dat het relevant is dat docenten actief relaties aangaan. In het mbo zoeken docenten anderen actief op, gaan in gesprek en werken interdisciplinair om elkaars expertises te benutten. Het gaat er hierbij om dat docenten mbo-studenten en het werkveld actief betrekken bij innovaties door hen bijvoorbeeld te bevragen.

Autonomie (willen en mogen)

Een belangrijk aspect van innoverend vermogen van docenten is de mate waarin zij de ruimte krijgen, ervaren en deze ruimte van zichzelf mogen benutten. Dit hangt nauw samen met het gevoel en de mate van autonomie die docenten hebben, zoals besproken bij willen. Autonomie stelt hen in staat om verantwoordelijkheid te nemen, zelfwerkzaam te zijn en hun eigen tijd effectief te managen. Het gevoel dat ze keuzeonafhankelijk zijn, versterkt hun vertrouwen in hun eigen vermogen om te innoveren.

Kennis over innovatieprocessen (willen, kunnen en mogen)

Tot slot zien we op het snijvlak van kunnen, willen en mogen dat docenten kennis hebben over hoe je innovatieprocessen kunt inrichten om onderwijsinnovaties te realiseren. Er is veel bekend over wat werkt bij het innoveren van het onderwijs, en er zijn veel analysemodellen, technieken en interventies die ingezet kunnen worden om het innovatieproces te beïnvloeden. Experts in onderwijsinnovatie geven het belang aan van basiskennis over innovatieprocessen en benadrukken dat docenten of (bege)leiders die kartrekker zijn van een complexe verandering hier diepgaandere kennis over moeten hebben. In de wetenschappelijke literatuur lijkt dit echter een capaciteit te zijn die over het hoofd wordt gezien. In het mbo zien we hier een hiaat. Veel mbo-docenten zijn zij-instromers vanuit het werkveld en volgen (op termijn) een PDG. Kennis over innovatieprocessen is geen standaardonderdeel in het PDG. Daarnaast hebben we eerder de nog veelal onderkende rol van de masteropgeleide docent in het mbo besproken (Consortium Tools voor Teamleren, 2022). Consortium Tools voor Teamleren. (2022). Samen onderzoekend werken in het mbo: Praktijkboek voor docenten (Projectnr. 40.5.19620.046). NRO. https://doi.org/10.46884/2022.1

Invloed van contextuele factoren op innoverend vermogen

In het model Innoverend Vermogen (zie figuur 1) wordt aangegeven dat contextuele factoren het innoverend vermogen van mbo-docenten beïnvloeden. Uit de onderzoeken (Korsmit, 2023; Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Rorije & Vanlommel, 2025) Rorije, H. M., & Vanlommel, K. (2025). How can we develop teachers’ innovative capacity to drive complex educational change? J Educ Change (2026).
 komen de factoren ruimte voor autonomie, teamefficacy, steun van collega’s, innovatieve leeromgevingen, middelen en faciliterend leiderschap naar voren. Deze factoren kunnen belemmerend of stimulerend werken voor het innoverend vermogen.

Ruimte voor autonomie

Ruimte voor autonomie vormt de basis voor innoverend handelen, waarbij docenten verantwoordelijkheid nemen, hun eigen tijd managen en onafhankelijk keuzes kunnen maken. Een omgeving die deze autonomie stimuleert, vergroot het innovatieve potentieel van docenten. Zij ervaren motivatie wanneer teamleiders en collega’s hen de ruimte geven om hun ideeën te ontwikkelen en uit te voeren.

Teamefficacy en diversiteit

In de context van docenten en hun innoverend vermogen speelt teamefficacy een cruciale rol. Innovatie gedijt in een goed functionerend team waarin diversiteit aan vaardigheden en perspectieven aanwezig is. Teams die elkaar kennen, ondersteunen en elkaars kwaliteiten waarderen, bereiken effectiever hun doelen. Docenten benadrukken in interviews het belang van een goed samengesteld team met diverse kwaliteiten, vaardigheden, ervaring en kennis. Deze diversiteit stelt het team in staat om vanuit verschillende perspectieven naar uitdagingen te kijken.

Steun van collega’s en leidinggevenden

Naast goed functionerende teams blijkt dat steun van collega’s een belangrijke beïnvloedende factor is voor innovatief werkgedrag (Thurlings, 2015). Thurlings, M., Evers, A. T., & Vermeulen, M. (2015). Toward a model of explaining teachers’ innovative behavior: A literature review. Review of Educational Research, 85(3), 430–471. https://doi.org/10.3102/0034654314557949
 Het gaat hierbij om steun van collega-docenten en van leidinggevenden (Lambriex-Schmitz e.a., 2020). Lambriex-Schmitz, P. M. M., van der Klink, M. R., Beausaert, S., Bijker, M., & Segers, M. (2020). When innovation in education works: Stimulating teachers’ innovative work behaviour. International Journal of Training and Development, 24(2), 118–134. https://doi.org/10.1111/ijtd.12175
 Deze steun kan de vorm hebben van feedback geven, ideeën ondersteunen en aanmoedigen van innovatie.

Innovatieve leeromgevingen

Verder dragen innovatieve leeromgevingen bij aan de ontwikkeling van innoverend vermogen. In interviews noemen docenten leeromgevingen op de grens van school en werk, bijvoorbeeld hybride leeromgevingen die sterk verbonden zijn met de praktijk, zoals praktijkleren in zorg- en sportopleidingen (Korsmit, 2023). Korsmit, C. (2023). Stuiter, bouw & gooi!: De perceptie van mbo-docenten op innoverend vermogen en wat bijdraagt aan de ontwikkeling hiervan. Landstede Groep.
 Hier ontstaat door directe samenwerking met de beroepspraktijk een creatieve dynamiek die docenten anders leert denken en doen. Aantrekkelijke fysieke leeromgevingen, zoals het Innovatief Trainingscentrum binnen zorgopleidingen, stimuleren docenten om praktijkgericht en ervaringsgericht te werken. Een docent noemde het belang van een omgeving waarin je kunt ‘klooien’ en creatief kunt zijn met collega’s, wat een vruchtbare bodem schept voor innovatie.

Beschikbaarheid van middelen

Naast de omgeving die je nodig hebt om creatief te kunnen zijn, is het ook van belang dat er middelen beschikbaar zijn, zoals tijd en geld (Thurlings, 2015). Thurlings, M., Evers, A. T., & Vermeulen, M. (2015). Toward a model of explaining teachers’ innovative behavior: A literature review. Review of Educational Research, 85(3), 430–471. https://doi.org/10.3102/0034654314557949
 Innoveren kost tijd en mogelijk moeten er investeringen worden gedaan in bijvoorbeeld de inzet van experts of lesmaterialen. Met alleen middelen kan een onderwijsinnovatie echter niet voldoende in de flow komen.

Faciliterend leiderschap

Faciliterend leiderschap is een belangrijke contextuele factor in het geheel. Leiders die ruimte geven voor experimenteren en fouten durven toestaan, inspireren en ondersteunen hun teams om innovatie na te streven. Leidinggevenden spelen een sleutelrol door erkenning te geven, beslissingsruimte te bieden en het nemen van initiatief aan te moedigen.

Reflectie

Onderwijsinnovatie kent geen eindpunt, maar is een continu leerproces waarin docenten hun eigen praktijk blijven onderzoeken en verbeteren. Dit vereist reflectie op zowel persoonlijke als interpersoonlijke competenties, waarbij docenten onderzoeken welke kennis en vaardigheden zij moeten aanpassen en openstaan voor nieuwe leerervaringen en professionele ontwikkeling (Ketelaar e.a., 2012). Ketelaar, E., Beijaard, D., Boshuizen, H. P. A., & den Brok, P. J. (2012). Teachers’ positioning towards an educational innovation in the light of ownership, sense-making and agency. Teaching and Teacher Education, 28(2), 273–282. https://doi.org/10.1016/j.tate.2011.10.004
 Daarnaast is reflectie in teamverband van groot belang voor het stimuleren van gezamenlijke innovatieprocessen (Amels e.a., 2020). Amels, J., Krüger, M. L., Suhre, C. J. M., & van Veen, K. (2020). The effects of distributed leadership and inquiry-based work on primary teachers’ capacity to change: Testing a model. School Effectiveness and School Improvement, 31(3), 468–485. https://doi.org/10.1080/09243453.2020.1746363
 Sociale interactie en gezamenlijke reflectie binnen professionele leergemeenschappen creëren een omgeving waarin kritisch naar collectieve patronen en routines wordt gekeken, en beïnvloeden het innovatieproces in organisaties positief (De Klerk-Jolink, 2014). De Klerk-Jolink, N. de. (2014). Toekomstbestendige docenten: De relatie tussen persoonlijke factoren, teamfactoren en innovatief gedrag bij hbo-docenten
 Ook gaat het om reflectie op het innovatieproces, oftewel lerend innoveren (Vanlommel e.a., 2023). Vanlommel, K., Coppoolse, R., & Schaap, L. (2023). De grote vragen over onderwijsinnovatie: Op zoek naar meer verandergoesting. Hogeschool Utrecht.
 Kortom, reflectie is onmisbaar voor succesvolle onderwijsinnovaties.

Van innoverend vermogen naar innovatief gedrag

Onderwijsinnovaties kunnen pas gerealiseerd worden als het innoverend vermogen van docenten, in samenhang met bevorderende contextuele factoren, wordt omgezet in concrete handelingen, wat we hier beschrijven als innovatief gedrag. Het gaat om al het vernieuwend denken en handelen, gericht op het hele innovatieproces van het verkennen van kansen tot duurzame implementatie (Korsmit, 2022). Korsmit, C. (2022). Innoveren in het mbo is cruciaal én complex: Een duiding van de begrippen rond innoveren in het mbo en factoren die het innoverend vermogen beïnvloeden. Landstede Groep.

Gedrag als zichtbaar handelen

Gedrag is het geheel van acties en reacties die we bewust en onbewust waarneembaar doen of laten (Tiggelaar, 2010). Tiggelaar, B. (2010). Dromen, durven, doen. Spectrum.
 Het gaat om zichtbaar handelen in en reageren op onze omgeving. Dit gedrag wordt gekenmerkt door onze persoonlijke situatie en persoonlijkheid en wordt gedreven door onze (on)bewuste drijfveren. Het actiegericht handelen komt in verschillende theorieën over innoveren terug als innovative work behavior of innovation and change activities (De Spiegelaere e.a., 2014; De Spiegelaere, S., Van Gyes, G., & Van Hootegem, G. (2014). Innovatief werkgedrag als concept: Definiëring en oriëntering. Gedrag & Organisatie, 27(2), 139–156.
 Lambriex-Schmitz e.a., 2020; Lambriex-Schmitz, P. M. M., van der Klink, M. R., Beausaert, S., Bijker, M., & Segers, M. (2020). When innovation in education works: Stimulating teachers’ innovative work behaviour. International Journal of Training and Development, 24(2), 118–134. https://doi.org/10.1111/ijtd.12175
 Messmann, 2012). Messmann, G., & Mulder, R. H. (2012). Development of a measurement instrument for innovative work behaviour as a dynamic and context-bound construct. Human Resource Development International, 15(1), 43–59. https://doi.org/10.1080/13678868.2011.646894
 Handelen, werken en activiteiten uitvoeren verwijst naar ‘doen’.

Innovatief gedrag in onderwijsinnovatieprocessen

Innovatief gedrag gaat om de individuele bereidheid van docenten om te kunnen handelen of acteren in het gehele proces van innoveren (Carmeli e.a., 2006; Carmeli, A., Meitar, R., & Weisberg, J. (2006). Self-leadership skills and innovative behavior at work. International Journal of Manpower, 27(1), 75–90. https://doi.org/10.1108/01437720610652853
 De Spiegelaere e.a., 2014; De Spiegelaere, S., Van Gyes, G., & Van Hootegem, G. (2014). Innovatief werkgedrag als concept: Definiëring en oriëntering. Gedrag & Organisatie, 27(2), 139–156.
 Lambriex-Schmitz e.a., 2020; Lambriex-Schmitz, P. M. M., van der Klink, M. R., Beausaert, S., Bijker, M., & Segers, M. (2020). When innovation in education works: Stimulating teachers’ innovative work behaviour. International Journal of Training and Development, 24(2), 118–134. https://doi.org/10.1111/ijtd.12175
 Messmann, 2012; Messmann, G., & Mulder, R. H. (2012). Development of a measurement instrument for innovative work behaviour as a dynamic and context-bound construct. Human Resource Development International, 15(1), 43–59. https://doi.org/10.1080/13678868.2011.646894
 Thurlings e.a., 2015). Thurlings, M., Evers, A. T., & Vermeulen, M. (2015). Toward a model of explaining teachers’ innovative behavior: A literature review. Review of Educational Research, 85(3), 430–471. https://doi.org/10.3102/0034654314557949
 Welk gedrag gevraagd wordt, is afhankelijk van de fase van het proces van innoveren, de samenstelling van betrokkenen en beïnvloedende elementen in de context. De laatste jaren is er aandacht gekomen voor het feit dat innovaties regelmatig mislukken of terugvallen en dat verduurzaming dus van belang is. Meest recentelijk onderzoek naar innovatief gedrag in onderwijsinnovatieprocessen laat vijf fasen zien: idee-exploratie, idee-generatie, idee-promotie, idee-realisatie en idee-verduurzaming (Lambriex-Schmitz, 2023). Lambriex-Schmitz, P. M. M. (2023). Towards sustainable innovations: Unravelling teachers’ innovative work behaviour [Doctoral dissertation, Maastricht University]. https://doi.org/10.26481/dis.20230330pl