Aan de slag met open leermaterialen

Goed onderwijs vraagt om een passende mix van leermaterialen (Meyers & Nulty, 2009). Meyers, N. M., & Nulty, D. D. (2009). How to use (five) curriculum design principles to align authentic learning environments, assessment, students’ approaches to thinking and learning outcomes. Assessment & Evaluation in Higher
Education, 34(5), 565-577.
Onderwijsinstellingen kopen deze materialen vaak in bij commerciële partijen, maar het kan ook waardevol zijn om open leermaterialen aan deze mix toe te voegen.

Open leermaterialen, in het Engels open educational resources (OER), zijn leer-, onderwijs- en onderzoeksmaterialen die zich in het publieke domein bevinden of onder een open licentie beschikbaar zijn gesteld (UNESCO, 2019). UNESCO (2019). Recommendation on Open Educational Resources (OER). The 2019 UNESCO Recommendation on Open Educational Resources (OER): supporting universal access to information through quality open learning materials - UNESCO Digital Library
 Gebruikers kunnen deze materialen daardoor niet alleen kosteloos gebruiken, maar ook bewaren, hergebruiken, aanpassen, combineren met andere materialen en opnieuw verspreiden (Wiley, n.d.). Wiley, D. (n.d.). Defining the “Open” in Open Content and Open Educational Resources. Improving Learning.
 Open leermaterialen kunnen voordelen bieden voor studenten, docenten, onderwijsinstellingen en de samenleving. Ze maken onderwijs- en leeractiviteiten mogelijk die met niet-open leermaterialen moeilijker of niet te realiseren zijn.

Het aanbod van open leermaterialen is gevarieerd: van complete cursussen en tekstboeken tot losse onderdelen, zoals video’s, animaties en afbeeldingen (Janssen & Van Casteren, 2021). Janssen, B., & Van Casteren, W. (2021). Digitale leermaterialen in het hoger onderwijs. Onderzoek in opdracht van het Koersteam Versnellingsplan Onderwijsinnovatie met ICT. Utrecht: Versnellingsplan Onderwijsinnovatie met ICT. SURF.
 Via platforms als edusources en Wikiwijs wordt het bovendien eenvoudiger om materiaal te vinden dat aansluit bij een specifieke onderwijscontext. Ook generatieve AI kan een rol spelen bij het maken, aanpassen en gebruiken van open leermaterialen.

Om open leermaterialen goed te kunnen gebruiken, hebben docenten en studenten passende kennis en vaardigheden nodig. Daarnaast vraagt duurzame inzet om beleid van onderwijsinstellingen en de overheid, zodat initiatieven kunnen worden gecoördineerd, versterkt en gericht. In dit overzichtsartikel bespreken we deze onderwerpen aan de hand van wetenschappelijke inzichten, praktijkvoorbeelden en handvatten voor docenten en instellingen die met open leermaterialen aan de slag willen.

Typen leermaterialen en bijbehorende licenties

Digitale leermaterialen verschillen in toegankelijkheid en in de mate waarin gebruikers ze mogen aanpassen (Schuwer & Janssen, 2024). Schuwer, R., & Janssen, B. (2024). Let’s Get Practical! Two Frameworks to Improve Practices of Open Education. Open Praxis, 16(2), pp. 258–268.
Figuur 1 geeft hiervan een schematisch overzicht en onderscheidt vier typen: open leermaterialen, semi-open leermaterialen, read-only open leermaterialen en commerciële leermaterialen.

Een belangrijke manier waarop je deze verschillen in toegang en gebruik herkent, is de licentie van het leermateriaal. Met een licentie kun je in één oogopslag zien onder welke voorwaarden je het materiaal mag gebruiken, aanpassen en delen. De bekendste open licenties zijn van Creative Commons (zie de linkerkolom van figuur 1). Lees op de website van Creative Commons hoe deze licenties zijn opgebouwd en hoe je ze kunt gebruiken. Raadpleeg daarnaast de Juridische FAQ's Digitale Leermaterialen van NPuls. De onderstaande animatie van het Versnellingsplan legt het allemaal nogmaals duidelijk uit.

De potentiële waarde van open leermaterialen

Open leermaterialen zijn geen doel op zich, maar een middel om andere doelen in het onderwijs te bereiken. De vraag is daarom niet alleen waarom je open leermaterialen zou gebruiken, maar vooral wanneer vrije toegang en de mogelijkheid om materiaal aan te passen daadwerkelijk iets toevoegen aan jouw onderwijs. Die meerwaarde kan verschillen voor studenten, docenten, onderwijsinstellingen en de samenleving.

Deze meerwaarde ontstaat niet vanzelf. Om open leermaterialen goed te kunnen gebruiken, moet aan bepaalde voorwaarden worden voldaan. Ook kun je in de praktijk verschillende drempels tegenkomen. Zo wijst de OECD (2015) OECD (2015). Students, Computers and Learning: Making the Connection. PISA, OECD Publishing, Paris
 erop dat de kwaliteit van onderwijs met open leermaterialen sterk afhangt van de kennis en vaardigheden van docenten en onderwijsontwerpers. Het is daarom belangrijk om kritisch te beoordelen welke meerwaarde open leermaterialen binnen jouw specifieke onderwijscontext kunnen bieden en in hoeverre die meerwaarde is onderbouwd (Bayne et al., 2015). Bayne, S., Knox, J., & Ross, J. (2015). Open education: the need for a critical approach. Learning, Media and Technology, 40(3), 247–250.

Waarde voor studenten en lerenden

Het gebruik van open leermaterialen kan de kosten voor studenten verlagen en daarmee studeren toegankelijker maken. Studies uit de Verenigde Staten laten zien dat deze besparingen aanzienlijk kunnen zijn (Hilton III et al., 2014;  Hilton III, J. L., Robinson, T. J., Wiley, D., & Ackerman, J. D. (2014). Cost-savings achieved in two semesters through the adoption of open educational resources. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 15(2).
Squibb et al., 2023;  Squibb, S. D., Salmon, E., & Yan, Y. (2023). Measuring the impact of an open educational resource and library e-resource adoption program using the COUP framework. International Review of Research in Open and Distributed Learning, 24(4), 80-101.
Todorinova & Wilkinson, 2025). Todorinova, L., & Wilkinson, Z. (2025). Faculty use of open and affordable course materials over time: Rethinking value and impact. The Journal of Academic Librarianship, 51, 103155.
Voor Nederland is nog geen systematisch onderzoek gedaan naar de uitgaven van studenten aan leermaterialen. Daardoor kunnen we niet goed vaststellen hoe groot dit financiële voordeel hier kan zijn.

Vrije toegang en de mogelijkheid om materiaal aan te passen bieden docenten meer ruimte om hun onderwijs af te stemmen op verschillende behoeften en omstandigheden. Studenten kunnen de materialen bovendien kosteloos en onafhankelijk van tijd en plaats raadplegen. Zo kunnen open leermaterialen bijdragen aan flexibel en toegankelijk onderwijs voor een diverse studentenpopulatie (Clifton & Hoffman, 2020;  Clifton, A., & Hoffman, K. D. (2020). Open pedagogy approaches. Milne Library.
Spencer et al., 2025). Spencer, C., Angra, A., Dósa, K., & Jones, A. (2025). Undergraduate learning gains and learning efficiency in a focused open education resource. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 26(2), 184-204.

Docenten en studenten kunnen daarbij putten uit een omvangrijk aanbod. In april 2026 bevatte edusources meer dan 14.000 open leermaterialen van vakdocenten en community’s. Wikiwijs bood op dat moment toegang tot ruim 456.000 open leermaterialen.

Open en gratis beschikbare materialen kunnen ook waardevol zijn voor professionals die zich in het kader van een leven lang ontwikkelen verder willen bekwamen. Zij willen het materiaal doorgaans vooral raadplegen en niet noodzakelijk aanpassen. Daarom kunnen gratis of laagdrempelig toegankelijke online cursussen, zoals MOOC’s (massive open online courses), voor hen bijzonder relevant zijn (Anson, 2024). Anson, A. M. (2024). Beyond the Classroom: MOOCs and the Evolution of Lifelong Learning. Journal of Computer Science Application and Engineering (JOSAPEN), 2(1), 6–10.

Waarde voor onderwijsinstellingen en docenten

Door open leermaterialen te publiceren, dragen onderwijsinstellingen bij aan toegankelijk, inclusief en gelijkwaardig onderwijs (UNESCO, 2019). UNESCO (2019). Recommendation on Open Educational Resources (OER). The 2019 UNESCO Recommendation on Open Educational Resources (OER): supporting universal access to information through quality open learning materials - UNESCO Digital Library
Ook kunnen zij hiermee nieuwe of nog onvoldoende bereikte doelgroepen aanspreken. Vooral MOOC’s worden hiervoor ingezet. Bij de TU Delft droegen deze cursussen bijvoorbeeld bij aan een grotere internationale zichtbaarheid en een sterkere reputatie (TU Delft, 2020). TU Delft (2020). Extension School Impact Report 2020. TU Delft Extension School.
Ullmann, T. D., Edwards, C., Bektik, D., Herodotou, C., & Whitelock, D. (2024). Towards generative AI for course content production: Expert reflections. European Journal of Open, Distance and E-Learning, 26(S1), 20–34.

Het online aanbieden van leermateriaal via MOOC’s biedt daarnaast mogelijkheden voor onderzoek. Met enquêtes onder deelnemers kunnen instellingen meer zicht krijgen op de behoeften van lerenden. Analyses van leeractiviteiten kunnen bovendien inzicht geven in de didactische werking van een cursus (Van Valkenburg, 2016;  Van Valkenburg, W. (2016). The Impact of DelftX MOOCs. In D. Jansen, & L. Konings (eds), European Policy response on MOOC opportunities. EADTU.
Jansen et al., 2020). Jansen, R. S., Van Leeuwen, A., Janssen, J., Conijn, R., & Kester, L. (2020). Supporting learners' self-regulated learning in Massive Open Online Courses. Computers & Education, 146, 103771.

Open leermaterialen kunnen ook samenwerking en innovatie binnen en tussen onderwijsinstellingen stimuleren. Docenten kunnen bijvoorbeeld in professionele community’s samen leermateriaal ontwikkelen, delen en hergebruiken (Nascimbeni et al., 2020;  Nascimbeni, F., Burgos, D., Spina, E., & Simonette, M. J. (2020). Patterns for higher education international cooperation fostered by open educational resources. Innovations in Education and Teaching International, 58(3), 361-371.
Baas et al., 2022;  Baas, M., Schuwer, R., Van den Berg, E., Huizinga, T., Van der Rijst, R., & Admiraal, W. (2022). What’s in it for me? A mixed-methods study on teachers’ value creation in an inter-institutional community on open educational resources in higher education. Education and Information Technologies, 28(5), 6049-6074.
McBride & Abramovich, 2022). McBride, M., & Abramovich, S. (2022). Crossing the boundaries through OER adoption: Considering open educational resources (OER) as boundary objects in higher education. Library and Information Science Research, 44, 101154.
 Daarnaast maken open leermaterialen het eenvoudiger om de leeromgeving te verbinden met externe partijen, zoals het werkveld en andere onderwijsinstellingen (Nascimbeni et al., 2020;  Nascimbeni, F., Burgos, D., Spina, E., & Simonette, M. J. (2020). Patterns for higher education international cooperation fostered by open educational resources. Innovations in Education and Teaching International, 58(3), 361-371.
Tang et al., 2021). Tang, H., Lin, Y. J., & Qian, Y. (2021). Improving K-12 Teachers’ Acceptance of Open Educational Resources by Open Educational Practices: A Mixed Methods Inquiry. Education Tech Research Dev 69, 3209–3232.
 Nederlandse voorbeelden zijn de samenwerking van hogescholen rond open leermaterialen voor de bacheloropleiding Verpleegkunde en de samenwerking van de universiteiten van Delft, Wageningen, Eindhoven en Twente rond leermateriaal over technologie en ethiek.

Als docent kun je je door het werken met open leermaterialen professioneel ontwikkelen. Het selecteren, aanpassen en delen van materiaal kan aanleiding geven tot reflectie op je didactische keuzes. Die reflectie kan vervolgens leiden tot aanpassingen in je onderwijspraktijk (Admiraal, 2022;  Admiraal, W. (2022). A typology of educators using Open Educational Resources for teaching. International Journal on Studies in Education (IJonSE), 4(1), 1-23.
Romero-Ariza et al., 2025). Romero-Ariza, M., Quesada, A., Abril, A. M., Rodríguez-Ortega, P. G., & Martín-Peciña, M. (2025). Open Educational Resources: Teachers’ perception and impact on students’ motivation and meaningful learning. Education Sciences, 15(10), 1286.
 Ook kan de kwaliteit van het leermateriaal toenemen wanneer meerdere mensen het gebruiken, beoordelen en verbeteren (Hegarty, 2015;  Hegarty, B. (2015). Attributes of open pedagogy: A model for using open educational resources. Educational Technology, (July-August), 3-13.
Clinton-Lisell, 2021;  Clinton-Lisell, V. (2021). Open pedagogy: A systematic review of empirical findings. Journal of Learning for Development, 8(2), 255-268.
Parker, 2012). Parker, P. (2012). Explaining the Paradox: Perceived Instructor Benefits and Costs of Contributing to Massachusetts Institute of Technology OpenCourseWare [Doctoral dissertation].
 SURF heeft verschillende praktijkvoorbeelden verzameld van het werken met open leermaterialen binnen vakcommunity’s.

Door leermateriaal open te delen, kun je bovendien je expertise zichtbaar maken, vergelijkbaar met de manier waarop onderzoekers zich profileren met wetenschappelijke publicaties. Het delen van leermateriaal wordt daarom expliciet benoemd in raamwerken voor erkennen en waarderen. Voorbeelden zijn het Canadese DOERS3-raamwerk en het raamwerk van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen voor het erkennen en waarderen van het werken met digitale en open leermaterialen.

Waarde voor de maatschappij 

Omdat open leermaterialen aangepast mogen worden, kunnen ze beter worden afgestemd op verschillende doelgroepen, perspectieven en lokale contexten (UNESCO, 2019). UNESCO (2019). Recommendation on Open Educational Resources (OER). The 2019 UNESCO Recommendation on Open Educational Resources (OER): supporting universal access to information through quality open learning materials - UNESCO Digital Library
 Denk bijvoorbeeld aan het vertalen van materiaal, het aanpassen van cultureel bepaalde symbolen of het toegankelijk maken van materiaal voor mensen met een auditieve of visuele beperking (Hodgkinson-Williams & Trotter, 2018; Hodgkinson-Williams, C. A., & Trotter, H. (2018). A Social Justice Framework for Understanding Open Educational Resources and Practices in the Global South. Journal of Learning for Development, 5(3), 204-224.
 Lambert, 2018). Lambert, S. R. (2018). Changing our (Dis)Course: A Distinctive Social Justice Aligned Definition of Open Education. Journal of Learning for Development, 5(3), 225-244.

Ook buiten het formele onderwijs kunnen open leermaterialen maatschappelijke waarde hebben. Door kennis breder toegankelijk te maken, kunnen ze bijdragen aan een beter geïnformeerde samenleving en mensen helpen om aan te sluiten bij ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Een Griekse casestudy laat bijvoorbeeld zien dat open leermaterialen, in combinatie met samenwerking via open platforms, kunnen bijdragen aan het verbeteren van de openbare dienstverlening (Mikroyannidis & Papastilianou, 2024). Mikroyannidis, A., & Papastilianou, A. (2024). Open educational resources in public administration: A case study in Greece. Open Learning: The Journal of Open, Distance and e-Learning, 39(3), 226-240.

Nederlandse voorbeelden zijn de De Nationale AI-cursus, waarmee geïnteresseerden de basisprincipes van AI kunnen leren, en de MOOC  Energiebewust ondernemen, waarin ondernemers leren hoe zij hun organisatie kunnen voorbereiden op het gebruik van duurzame energie.

Open leermaterialen implementeren in je onderwijs

Open leermaterialen bieden op twee manieren nieuwe mogelijkheden voor het onderwijs. Enerzijds maken ze onderwijsvormen mogelijk die zonder open leermaterialen niet of slechts moeilijk te realiseren zijn. Anderzijds bieden het maken, gebruiken en aanpassen van deze materialen mogelijkheden voor nieuwe leeractiviteiten. Vooral bij dit tweede aspect speelt generatieve AI een steeds grotere rol.

Unieke onderwijsvormen met OER

Dankzij het open karakter van de materialen kunnen studenten deze niet alleen gebruiken, maar ook zelf creëren of aanpassen. Het gezamenlijk ontwikkelen van open kennisproducten rond maatschappelijke vraagstukken kan het eigenaarschap van studenten en hun actieve betrokkenheid bij het leerproces versterken (Post et al., 2022). Post, M., De Jong, M., Baas, M., & Jacobi, R. (2022). Open Pedagogy: aanjager voor betekenisvol leren. SURF SIG Open Education.
 Tegelijkertijd dragen studenten zo bij aan kennis die ook voor anderen waardevol kan zijn. Deze benadering wordt door Wiley en Hilton III (2018) Wiley, D., & Hilton III, J. L. (2018). Defining OER-Enabled Pedagogy. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 19(4).
 aangeduid als OER-enabled pedagogy.

Dit concept is verwant aan het bredere begrip open pedagogy. Er bestaan verschillende opvattingen over wat dit begrip precies inhoudt. Deze hebben met elkaar gemeen dat onderwijs- en leeractiviteiten een of meer open elementen bevatten (Clinton-Lisell, 2021;  Clinton-Lisell, V. (2021). Open pedagogy: A systematic review of empirical findings. Journal of Learning for Development, 8(2), 255-268.
Hegarty, 2015;  Hegarty, B. (2015). Attributes of open pedagogy: A model for using open educational resources. Educational Technology, (July-August), 3-13.
Cronin & MacLaren, 2018;  Cronin, C., & MacLaren, I. (2018). Conceptualising OEP: A review of theoretical and empirical literature in Open Educational Practices. Open Praxis, 10(2), 127-143.
Post et al., 2022).  Post, M., De Jong, M., Baas, M., & Jacobi, R. (2022). Open Pedagogy: aanjager voor betekenisvol leren. SURF SIG Open Education.
Wiley en Hilton III (2018) Post, M., De Jong, M., Baas, M., & Jacobi, R. (2022). Open Pedagogy: aanjager voor betekenisvol leren. SURF SIG Open Education.
 noemen onder meer de volgende voorbeelden:

• Studenten schrijven of herschrijven Wikipedia-artikelen. Dit kan ook worden ingezet als toetsvorm, zoals in een cursus oceanografie aan de Universiteit Utrecht.
• Studenten maken samenvattingen van de leerstof en stellen deze open beschikbaar.
• Studenten bedenken toetsvragen en stellen deze open beschikbaar voor hergebruik.

Figuur 3 toont een vertaling van een raamwerk van Post et al. (2022), Post, M., De Jong, M., Baas, M., & Jacobi, R. (2022). Open Pedagogy: aanjager voor betekenisvol leren. SURF SIG Open Education.
 waarin het concept open pedagogy verder wordt uitgewerkt. De HAN geeft in een blog een uitgebreidere toelichting op dit raamwerk. Wil je zelf met open pedagogy aan de slag, dan biedt het Open Pedagogy Notebook praktische voorbeelden en inspiratie.

Open leermaterialen maken, gebruiken en delen

De cyclus in figuur 4 laat zien dat je open leermaterialen op verschillende manieren kunt inzetten: je kunt nieuw materiaal ontwikkelen of bestaand materiaal gebruiken en aanpassen. Welke keuzes je daarbij maakt, hangt af van je leerdoelen, je doelgroep en de context waarin je onderwijs geeft (Hodgkinson-Williams & Trotter, 2018). Hodgkinson-Williams, C. A., & Trotter, H. (2018). A Social Justice Framework for Understanding Open Educational Resources and Practices in the Global South. Journal of Learning for Development, 5(3), 204-224.

Als je nieuw materiaal wilt ontwikkelen of bestaand materiaal wilt aanpassen, begin je met conceptualiseren: welk materiaal past bij jouw leerdoelen en didactische aanpak? De tool Kies Wijzer Je Digitaal Leermateriaal kan je hierbij helpen. Vervolgens maak of bewerk je het materiaal. Daarna publiceer je het op een openbaar platform, voorzien van metadata en een passende open licentie. Ten slotte deel je het materiaal, bijvoorbeeld via OER-portalen, community’s of sociale media. Kwaliteitsborging en feedback van gebruikers helpen je om het verder te verbeteren. Het stappenplan Zelf Leermateriaal Ontwikkelen of Aanpassen van edusources biedt hierbij praktische ondersteuning.

Wil je bestaand open leermateriaal gebruiken, dan kun je je zoektocht beginnen bij centrale vindplaatsen zoals Wikiwijs en edusources. Door je aan te sluiten bij de Community edusources kun je bovendien kennis en ervaringen uitwisselen en ondersteuning krijgen bij het werken met open leermaterialen.

Nascimbeni en Burgos (2016) Nascimbeni, F., & Burgos, D. (2016). In search for the open educator: Proposal of a definition and a framework to increase openness adoption among University educators. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 17(6).
 hebben op basis van de levenscyclus van open leermaterialen een  competentieraamwerk ontwikkeld. Hierin beschrijven zij welke kennis en vaardigheden docenten en ondersteunend personeel nodig hebben om met open leermaterialen te werken. Ook de HAN University of Applied Sciences ontwikkelde hiervoor twee raamwerken: één voor docenten en één voor ondersteuners.

Generatieve AI en OER

Generatieve AI kan je ondersteunen bij het maken, aanpassen en gebruiken van open leermaterialen. De inzet van AI verandert op zichzelf niet wat materiaal tot open leermateriaal maakt: daarvoor blijft een passende open licentie nodig. Je kunt AI bijvoorbeeld gebruiken voor een eerste concept, het aanpassen van bestaand materiaal of het ontwikkelen van toetsvragen en oefenopdrachten (Aksoy & Kurşun, 2024;  Aksoy, D. A., & Kurşun, E. (2024). Behind the scenes: A critical perspective on GenAI and Open Educational Practices. Open Praxis, 16(3), 457–470.
Balaji et al., 2025;  Balaji, V., Ogange, B. O., & Mays, T. (2025). Teacher in the Loop AI (TiL-AI): A strategy for empowering educators in developing countries through OER adaptation. Journal of Learning for Development, 12(2), 439–445.
Cox et al., 2024;  Cox, G., Willmers, M., Brown, R., & Held, M. (2024). Learning along the way: A case study on a pedagogically innovative approach to engage medical students in the creation of open educational resources using ChatGPT. Mousaion: South African Journal of Information Studies, 42(1), 1–21.
Ullmann et al., 2024). Ullmann, T. D., Edwards, C., Bektik, D., Herodotou, C., & Whitelock, D. (2024). Towards generative AI for course content production: Expert reflections. European Journal of Open, Distance and E-Learning, 26(S1), 20–34.
 Ook kun je er teksten mee vertalen naar minder gangbare talen of metadata laten genereren, waardoor leermateriaal beter vindbaar wordt (Crudele et al., 2025;  Crudele, F., Raffaghelli, J. E., García-Holgado, A., & Tzallas, A. T. (2025). The challenge of OER in the era of AI: A transnational intervention. Excellence and Innovation in Learning and Teaching – Open Access, 10(2).
Mikroyannidis et al., 2025). Mikroyannidis, A., Perifanou, M., & Economides, A. A. (2025). Enhancing language learning with generative AI: The case of the OpenLang Network platform. Computers, 14(12), Article 546.
 Op sommige platforms kan AI het leermateriaal bovendien afstemmen op het niveau en de voortgang van individuele studenten (Aksoy & Kurşun, 2024;  Aksoy, D. A., & Kurşun, E. (2024). Behind the scenes: A critical perspective on GenAI and Open Educational Practices. Open Praxis, 16(3), 457–470.
Panke, 2024). Panke, S. (2024). Open educational resources and artificial intelligence for future open education. Mousaion: South African Journal of Information Studies, 42(1), 1–23.

Deze toepassingen sluiten aan bij de uitgangspunten van OER: leermateriaal delen, aanpassen, hergebruiken en toegankelijk maken voor verschillende doelgroepen en contexten. Daarmee kan AI indirect bijdragen aan toegankelijkheid, inclusiviteit, diversiteit en gelijkwaardigheid in het onderwijs. Er is echter nog onvoldoende overtuigend bewijs voor de daadwerkelijke invloed van generatieve AI op deze waarden.

Generatieve AI kent ook duidelijke beperkingen. AI-output kan onjuiste informatie bevatten. Daarom moet je deze altijd controleren op juistheid, kwaliteit en bruikbaarheid voor jouw onderwijspraktijk (Balaji et al., 2025;  Balaji, V., Ogange, B. O., & Mays, T. (2025). Teacher in the Loop AI (TiL-AI): A strategy for empowering educators in developing countries through OER adaptation. Journal of Learning for Development, 12(2), 439–445.
Ullmann et al., 2024). Ullmann, T. D., Edwards, C., Bektik, D., Herodotou, C., & Whitelock, D. (2024). Towards generative AI for course content production: Expert reflections. European Journal of Open, Distance and E-Learning, 26(S1), 20–34.
 Ook het formuleren van goede prompts, oftewel instructies voor AI, kost tijd. Je moet daarin bijvoorbeeld informatie opnemen over de leerdoelen, doelgroep, het gewenste niveau en de kwaliteitseisen. Wiley (2024) Wiley, D. (2024, September 4). How generative AI affects open educational resources. Improving Learning.
 suggereert dat het delen van prompts onder een open licentie deze werklast kan verminderen, maar daarvoor ontbreekt nog onderzoeksmatig bewijs.

Daarnaast bestaan er risico’s rond privacy, bias en het versterken van bestaande ongelijkheden. Taalmodellen zijn bijvoorbeeld vaak vooral getraind op gegevens uit westerse perspectieven en contexten (Aksoy & Kurşun, 2024;  Aksoy, D. A., & Kurşun, E. (2024). Behind the scenes: A critical perspective on GenAI and Open Educational Practices. Open Praxis, 16(3), 457–470.
Cox et al., 2024;  Cox, G., Willmers, M., Brown, R., & Held, M. (2024). Learning along the way: A case study on a pedagogically innovative approach to engage medical students in the creation of open educational resources using ChatGPT. Mousaion: South African Journal of Information Studies, 42(1), 1–21.
Crudele et al., 2025;  Crudele, F., Raffaghelli, J. E., García-Holgado, A., & Tzallas, A. T. (2025). The challenge of OER in the era of AI: A transnational intervention. Excellence and Innovation in Learning and Teaching – Open Access, 10(2).
Tlili et al., 2026). Tlili, A., Farrow, R., Bozkurt, A., Amiel, T., Wiley, D., & Downes, S. (2026). The double-edged sword: Open educational resources in the era of generative artificial intelligence. Journal of Applied Learning and Teaching, 9(1), 11–19.
 Zorgvuldig gebruik vraagt daarom om AI-geletterdheid. Als docent moet je AI-uitkomsten kritisch kunnen beoordelen en bewust bepalen wanneer het gebruik van AI passend is (Renkema et al., 2025). Renkema, M., Van den Boom-Muilenburg, E., Friso-van den Bos, I., Theelen, H., Wopereis, I., & Schildkamp, K. (2025). AI-GO! Een raamwerk voor AI-geletterdheid in het onderwijs (AI-GO-raamwerk). Npuls.
 Meer informatie hierover vind je op de themapagina AI-geletterdheid van docenten. 

De kwaliteit van (open) leermaterialen beoordelen en zichtbaar maken

Kwaliteit is een belangrijke voorwaarde voor het gebruik van open leermaterialen, maar is niet altijd eenvoudig vast te stellen. Docenten kunnen terughoudend zijn met het gebruiken of delen van open leermaterialen, omdat zij twijfelen aan de kwaliteit van hun eigen materiaal of dat van anderen (Schuwer & Janssen, 2018;  Schuwer, R., & Janssen, B. (2018). Adoption of sharing and reuse of open resources by educators in higher education institutions in The Netherlands: A qualitative research of practices, motives, and conditions. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 19(3).
Wills & Pegler, 2016;  Wills, S., & Pegler, C. (2016). A deeper understanding of reuse: Learning designs, activities, resources and their contexts. Journal of Interactive Media in Education, 2016(1).
Marín et al., 2022). Marín, V. I., Zawacki-Richter, O., Aydin, C. H., Bedenlier, S., Bond, M., Bozkurt, A., Conrad, D., Jung, I., Kondakci, Y., Prinsloo, P., Roberts, J., Veletsianos, G., Xiao, J., & Zhang, J. (2022). Faculty Perceptions, Awareness and Use of Open Educational Resources for Teaching and Learning in Higher Education: A Cross-Comparative Analysis. Research and Practice in Technology Enhanced Learning, 17(11), 1–23.
 Wat onder kwaliteit wordt verstaan, kan verschillen per persoon en onderwijscontext. Het helpt daarom om kwaliteitscriteria concreet te maken. Door hierover met elkaar in gesprek te gaan, kunnen docenten en instellingen beter beoordelen wanneer open en commerciële leermaterialen geschikt zijn voor hun onderwijs (Zawacki-Richter & Mayrberger, 2017). Zawacki-Richter, O., & Mayrberger, K. (2017). Qualität von OER: Internationale Bestandsaufnahme von Instrumenten zur Qualitätssicherung von Open Educational Resources (OER) – Schritte zu einem deutschen Modell am Beispiel der Hamburg Open Online University. Hamburg Open Online University.

Kwaliteitsmodel

Met kwaliteitscriteria kun je de kwaliteit van leermateriaal concreter en toetsbaar maken (Zawacki-Richter et al., 2023). Zawacki-Richter, O., Müskens, W., & Marín, V. (2023). Quality Assurance of Open Educational Resources. In: O. Zawacki-Richter, I. Jung (eds.), Handbook of Open, Distance and Digital Education, 782-797.
 Een samenhangende set van zulke criteria wordt een kwaliteitsmodel genoemd. Docenten ontwikkelen zo’n model meestal gezamenlijk, bijvoorbeeld binnen een vakcommunity. Een voorbeeld is het kwaliteitsmodel voor het vakgebied Verpleegkunde. Surf heeft daarnaast een stappenplan ontwikkeld dat je helpt om zelf een kwaliteitsmodel te maken.

Met een kwaliteitscontrole vóór publicatie kun je nagaan of open leermaterialen aan de afgesproken criteria voldoen. Daarbij zijn vaak niet alleen docenten betrokken, maar ook medewerkers van een bibliotheek of mediatheek en deskundigen op het gebied van auteursrecht. Ook het perspectief van studenten is belangrijk (Baas et al., 2021). Baas, M., Jacobi, R., & Schuwer, R. (2021). Thema-uitgave hergebruik van open leermaterialen. SURF, Nederland.
 Zij kunnen andere kenmerken belangrijk vinden dan docenten, zoals de betaalbaarheid van het leermateriaal.

Metadateren

Metadata zijn gegevens waarmee je leermaterialen beschrijft. Ze maken open leermaterialen beter vindbaar en helpen je om snel te beoordelen of materiaal bij jouw onderwijscontext past. Wanneer je leermateriaal publiceert in een database of repository, beschrijf je het daarom met metadata (Hodgkinson-Williams & Trotter, 2018). Hodgkinson-Williams, C. A., & Trotter, H. (2018). A Social Justice Framework for Understanding Open Educational Resources and Practices in the Global South. Journal of Learning for Development, 5(3), 204-224.
 Voorbeelden zijn de titel, een korte omschrijving, trefwoorden, het type leermateriaal en het vakgebied waarvoor het is bedoeld. In Nederland wordt hiervoor vaak de standaard NL LOM gebruikt. Dit is een Nederlandse metadatastandaard voor leermaterialen, gebaseerd op de internationale standaard Learning Object Metadata.

Andere kwaliteitsindicatoren

Naast een kwaliteitsmodel en metadata zijn er andere indicatoren die je een indruk kunnen geven van de kwaliteit van open leermateriaal (Zawacki-Richter et al., 2023). Zawacki-Richter, O., Müskens, W., & Marín, V. (2023). Quality Assurance of Open Educational Resources. In: O. Zawacki-Richter, I. Jung (eds.), Handbook of Open, Distance and Digital Education, 782-797.
 Denk aan:

• Gebruiksgegevens en gebruikerswaarderingen, zoals het aantal downloads, likes en dislikes (👍en👎)  en beoordelingen van andere gebruikers.
• De reputatie van de auteur of instelling.
• Een redactieraad die werkt met een transparant kwaliteitssysteem. Het Amerikaanse platform MERLOT hanteert bijvoorbeeld een peerreviewsysteem waarbij de beoordelingen openbaar zijn.
• Een keurmerk voor leermaterialen die voldoen aan het kwaliteitsmodel van een bepaalde groep of vakcommunity. In figuur 5 zie je een voorbeeld van zo’n keurmerk, toegekend door de vakcommunity hbo Verpleegkunde op Wikiwijs.

Barrières bij het gebruik van open leermaterialen

Verschillende factoren kunnen het gebruik van open leermaterialen bevorderen of juist belemmeren (Cox & Trotter, 2017;  Cox, G. J., & Trotter, H. (2017). An OER framework, heuristic and lens: Tools for understanding lecturers’ adoption of OER. Open Praxis, 9(2), 151–171.
Schuwer & Janssen, 2018). Schuwer, R., & Janssen, B. (2018). Adoption of sharing and reuse of open resources by educators in higher education institutions in The Netherlands: A qualitative research of practices, motives, and conditions. The International Review of Research in Open and Distributed Learning, 19(3).
 Deze factoren spelen op micro, meso en macroniveau. 

Microniveau: docent en directe werkomgeving

Docenten hebben vaak onvoldoende tijd, ondersteuning of vaardigheden om open leermaterialen goed te vinden en te gebruiken. Daarnaast zijn niet alle materialen eenvoudig aan te passen, bijvoorbeeld door het gebruikte bestandsformaat of doordat ze zijn ingebed in een specifieke digitale leeromgeving (Marín et al., 2022). Marín, V. I., Zawacki-Richter, O., Aydin, C. H., Bedenlier, S., Bond, M., Bozkurt, A., Conrad, D., Jung, I., Kondakci, Y., Prinsloo, P., Roberts, J., Veletsianos, G., Xiao, J., & Zhang, J. (2022). Faculty Perceptions, Awareness and Use of Open Educational Resources for Teaching and Learning in Higher Education: A Cross-Comparative Analysis. Research and Practice in Technology Enhanced Learning, 17(11), 1–23.

Mesoniveau: onderwijsinstelling

Instellingen zijn zich niet altijd bewust van de mogelijke waarde van open leermaterialen. Ook is vaak onduidelijk hoe het gebruik ervan duurzaam kan worden ingebed in onderwijsprocessen. Veel initiatieven beginnen met een tijdelijke projectsubsidie, maar eindigen wanneer die subsidie afloopt (Orr et al., 2015). Orr, D., Rimini, M., & Van Damme, D. (2015). Open Educational Resources: A Catalyst for Innovation. OECD Publishing.
 Het werken met open leermaterialen vraagt daarom om een bewuste keuze van de instelling en mag niet afhankelijk blijven van tijdelijke subsidies. Daarvoor zijn een duidelijke strategische visie, concreet beleid en afspraken over organisatie, financiering en ondersteuning nodig (Downes, 2007;  Downes, S. (2007). Models for sustainable open educational resources. Interdisciplinary Journal of Knowledge and Learning Objects, 3, 29–44.
Tlili et al., 2020). Tlili, A., Nascimbeni, F., Burgos, D., Zhang, X., Huang, R., & Chang, T. (2020). The evolution of sustainability models for Open Educational Resources: insights from the literature and experts. Interactive Learning Environments.

Macroniveau: onderwijssector en samenleving

In veel onderwijssectoren vormt het ontbreken van beleid voor open leermaterialen een belangrijke hindernis. Daarbij is het van belang dat dit beleid samenhangt met ontwikkelingen rond open science, open data en open education (Schophuizen et al., 2018). Schophuizen, M., Kreijns, K., Stoyanov, S., & Kalz, M. (2018). Eliciting the challenges and opportunities organizations face when delivering open online education: A group-concept mapping study. The Internet and Higher Education, 36, 1-12.
 Voor het gebruik van digitale open leermaterialen is bovendien een goede internetverbinding nodig. Vooral in opkomende economieën is die niet vanzelfsprekend. Om te voorkomen dat open leermaterialen bestaande ongelijkheid vergroten, is daarom aandacht nodig voor digitale inclusie en gelijke toegang tot digitale voorzieningen (UNESCO, 2019). UNESCO (2019). Recommendation on Open Educational Resources (OER). The 2019 UNESCO Recommendation on Open Educational Resources (OER): supporting universal access to information through quality open learning materials - UNESCO Digital Library

Voor het wegnemen van deze barrières zijn vooral onderwijsinstellingen en overheden aan zet. Lerarenopleidingen en beroepsverenigingen kunnen hieraan bijdragen door scholing te organiseren voor aankomende en werkzame docenten en voor ondersteunend personeel. Tegelijkertijd is meer onderzoek nodig naar de invloed van open leermaterialen op de didactiek, pedagogiek en leeruitkomsten in het onderwijs  

Beleid ontwikkelen voor open leermaterialen

Een duidelijke visie en goed beleid zijn belangrijk om initiatieven rond open leermaterialen te coördineren, te versterken en duurzaam te verankeren (Miao et al., 2019;  Miao, F., Mishra, S., Orr, D., & Janssen, B. (2019). Guidelines on the development of open educational resources policies. UNESCO Publishing.
Schophuizen et al., 2022;  Schophuizen, M., Kelly, A., Utama, C., Specht, M., & Kalz, M. (2022). Enabling educational innovation through complexity leadership? Perspectives from four Dutch universities. Tertiary Education and Management, 1-20.
Atenas et al., 2020;  Atenas, J., Havemann, L., Neumann, J., & Stefanelli, C. (2020). Open Education Policies: Guidelines for co-creation. Open Education Policy Lab.
Schophuizen & Kalz, 2020). Schophuizen, M., & Kalz, M. (2020). Educational innovation projects in Dutch higher education: Bottom-up contextual coping to deal with organizational challenges. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 17(1), Article 36.
 Daarbij moet duidelijk zijn waarom een instelling het onderwijs opener wil maken en welke doelen en waarden daarbij centraal staan (Schuwer & Janssen, 2024). Schuwer, R., & Janssen, B. (2024). Let’s Get Practical! Two Frameworks to Improve Practices of Open Education. Open Praxis, 16(2), pp. 258–268.

Goed beleid vraagt ook om een stevige technische en organisatorische basis. Denk aan afspraken over ict, opslag en vindbaarheid, kwaliteitszorg, auteursrecht, ondersteuning en financiering. Betrek bij de ontwikkeling van het beleid niet alleen docenten, maar ook onderwijskundigen, medewerkers van bibliotheken en mediatheken en deskundigen op het gebied van auteursrecht.

Miao et al. (2019) Miao, F., Mishra, S., Orr, D., & Janssen, B. (2019). Guidelines on the development of open educational resources policies. UNESCO Publishing.
 onderscheiden zes bouwstenen voor beleid rond open leermaterialen. In Nederland is daar vanwege de discussie over publieke waarden in het onderwijs een zevende bouwsteen aan toegevoegd (De Jong & Van den Berg, 2022). De Jong, H., & Van den Berg, D. (2022). Regie op leermaterialen. Naar een nationale aanpak digitale en open leermaterialen. Versnellingsplan Onderwijsinnovatie met ICT.

Miao et al. (2019) Miao, F., Mishra, S., Orr, D., & Janssen, B. (2019). Guidelines on the development of open educational resources policies.
 bieden bij deze bouwstenen ook praktische handvatten. In Nederland heeft edusources een stappenplan ontwikkeld dat instellingen helpt om een strategie en beleid te formuleren en daarmee een cultuur van delen en hergebruiken te bevorderen. Voorbeelden van de manier waarop instellingen dit aanpakken, zijn het Projectplan  Content Creation Team van ROC van Amsterdam-Flevoland, de HAN-visie op leermaterialen en het beleidsplan voor open leermaterialen van de TU Delft.