Meertaligheid en digitale geletterdheid: welkom op het Novo College

Het Novo College in Maastricht is een middelbare school waar leerlingen uit verschillende landen in een korte tijd snel Nederlands leren. De leerlingen op de school hebben verschillende talen, culturen en niveaus. Ook op het gebied van digitale geletterdheid zijn er grote verschillen. Terwijl leerlingen uit landen zoals Oekraïne vaak een eigen computer en telefoon hebben, zijn er ook veel leerlingen die nooit met een computer hebben gewerkt. Toch moeten leerlingen tijdens vervolgopleidingen of voor toekomstige banen digitale vaardigheden hebben. Hoe pak je dat aan wanneer sommige leerlingen überhaupt niet met digitale middelen kunnen omgaan? 

Tanja Schrijnemakers, docente en ICT-coördinator, ontwikkelde een leerlijn digitale geletterdheid op basis van wetenschappelijke inzichten, waarmee elke leerling een eigen route kan volgen. Binnen de leerlijn is aandacht voor alle onderdelen van digitale geletterdheid. Wij gingen vanuit het NRO op bezoek bij het Novo College. Tijdens het bezoek leerden we hoe het Novo College de leerlijn toepast en werkt aan deze vaardigheden. De focus van ons bezoek lag hierbij op digitale informatievaardigheden. Dat begint met de voorwaarden daarvoor, zoals een goede Nederlandse taalvaardigheid.

Van digibeet tot digitaal geletterd

Taalvaardigheid vormt voor de leerlingen van het Novo College een uitdaging door hun beperkte beheersing van de Nederlandse taal. Taalvaardigheid is een van de voorwaarden om de digitale geletterdheid, zoals digitale informatievaardigheden, op school te bevorderen (Smits et al., 2023). Smits, A. (2023). Voorwaarden voor digitale geletterdheid. Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op 15 maart 2024, van www.onderwijskennis.nl/node/4994.
 In de startgroep starten de leerlingen dan ook bij het begin, zowel met de taal als met de computer. De startgroep is een groep waar kinderen die net in Nederland zijn terechtkomen. Tijdens ons bezoek zitten er zes jongens in de groep, maar de samenstelling kan per dag verschillen omdat leerlingen dagelijks in- of uitstromen. 

Lees ook | Voorwaarden voor digitale geletterdheid

Daya Gopal, docente van de startgroep, neemt de leerlingen veel bij de hand. Daya bespreekt eerst verschillende onderdelen van de computer, zoals de toetsen op het toetsenbord en de koptelefoon. Ze activeert zo eerst de voorkennis. “Is dit een koptelefoon?” vraagt ze terwijl ze een mobiel in haar handen heeft. De leerlingen schudden hun hoofd. “Wat is een koptelefoon dan wel?” vraagt Daya. Een leerling beeldt het antwoord uit door met zijn handen zijn oren te bedekken. Veel gaat met gebaren. “Ja, die zet je op je hoofd. En wat doe je er dan mee?” vraagt Daya. “Luisteren.” legt de leerling uit. Ook tijdens de opdracht is Daya druk bezig om de leerlingen te begeleiden.  

In de startgroep is te zien dat leerlingen zich op één specifieke opdracht focussen en dat de docent bepaalt welk type bron de leerlingen gebruiken. Zo kunnen leerlingen zich concentreren op de informatieverwerking en hoeven zij zich verder geen zorgen te maken over het vinden van de juiste bronnen (Walhout & Brand-Gruwel, 2009; Walhout, J., & Brand-Gruwel, S. (2009). Informatievaardigheden voor leraren (Nr. 9). Ruud de Moor Centrum. https://www.researchgate.net/publication/242461721_Informatievaardigheden_voor_leraren
 McGrew & Breakstone, 2023). McGrew, S., & Breakstone, J. (2023). Civic online reasoning across the curriculum: Developing and testing the efficacy of digital literacy lessons. AERA Open, 9. https://doi.org/10.1177/23328584231176451
 Doordat zij zich niet op allerlei andere taken hoeven te focussen, helpt dit de cognitieve belasting van de leerlingen te verminderen.   

Vervolgens nemen we een kijkje in de klas van Tanja zelf, de uitstroomgroep. Deze leerlingen zijn qua taalniveau en digitale geletterdheid al een stuk verder. De les begint met het herhalen van de Big 6, een stappenplan om online informatie te vinden. Tanja laat door te modelen Bij modelen denkt de docent hardop over alle stappen na. Zo laat de docent zien hoe hij/zij de opdracht aanpakt en wat er in zijn/haar hoofd omgaat bij deze opdracht.
 zien welke stappen leerlingen moeten zetten om de juiste informatie te vinden. Doordat leerlingen via modelen de onderliggende denkprocessen beter leren begrijpen, verwerven zij nieuwe vaardigheden (McGrew & Breakstone, 2023). McGrew, S., & Breakstone, J. (2023). Civic online reasoning across the curriculum: Developing and testing the efficacy of digital literacy lessons. AERA Open, 9. https://doi.org/10.1177/23328584231176451
 Op een nieuwkomersschool als het Novo College is modelen extra belangrijk. “Het is gewoon bijna kopieergedrag. Omdat ze de taal nog niet goed kennen, moet je het wel voordoen.”

In de groep van Tanja zie je dat zij al beter de zelfstandigheid van de leerlingen kan stimuleren. Dit kan doordat de leerlingen hun digitale informatievaardigheden en taalvaardigheid verder hebben ontwikkeld. De opdracht doen de leerlingen in tweetallen, waardoor ze beter hun digitale informatievaardigheden kunnen toepassen (Kuiper et al., 2009; Kuiper, E., Volman, M., & Terwel, J. (2009). Developing Web literacy in collaborative inquiry activities. Computers and Education, 52(3), 668-680. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2008.11.010
 De Vries et al., 2008). De Vries, B., Van der Meij, H., & Lazonder, A. W. (2008). Supporting reflective web searching in elementary schools. Computers in Human Behavior, 24(3), 649-665. https://doi.org/10.1016/j.chb.2007.01.021
 Door samen te werken leren leerlingen namelijk beter informatie te zoeken en te begrijpen. De interactie tussen de leerlingen zorgt voor een dieper begrip van de bronnen en beterere prestaties (Walraven et al., 2013). Walraven, A., Brand-Gruwel, S., & Boshuizen, H. (2013). Fostering students’ evaluation behaviour while searching the internet. Instructional Science, 41(1), 125-146. https://doi.org/10.1007/s11251-012-9221-x
 

Samen maken de leerlingen een presentatie over typisch eten uit een land naar keuze. In tegenstelling tot de startgroep, zijn deze leerlingen vrij om zelf op internet te speuren. Opvallend is dat de leerlingen in hun eigen taal mogen zoeken. Wanneer je langs de leerlingen loopt, zie je Wikipedia pagina’s in allerlei talen: van Russisch tot Turks. Ze mogen hun eigen taal inzetten, zolang ze uiteindelijk de informatie in het Nederlands presenteren.    

Nederlands en informatievaardigheden leren met de moedertaal en ChatGPT

Hoewel leerlingen zich vooral op de Nederlandse taal focussen, wordt de eigen taal dus zeker niet vergeten. Het Novo College houdt rekening met het belang van de eigen taal van de leerlingen in hun onderwijs. Het gebruik van de moedertaal tijdens de les verhoogt het taalbewustzijn van de leerlingen (Van den Broek et al., 2019; Van den Broek, E. W., Oolbekkink-Marchand, H. W., Van Kemenade, A. M., Meijer, P. C., & Unsworth, S. (2019). Stimulating language awareness in the foreign language classroom: Exploring EFL teaching practices. The Language Learning Journal, 1-15. https://doi.org/10.1080/09571736.2019.1688857
 Dewaele & Wei, 2012). Dewaele, J. M., & Wei, L. (2012). Multilingualism, empathy and multicompetence. International Journal of Multilingualism, 9(4), 352-366. https://doi.org/10.1080/14790718.2012.714380
 Dit zie je ook tijdens de lessen en bij het verwerven van digitale vaardigheden. Tanja legt uit wat het met de leerlingen doet. “Ze voelen zich gehoord. Leerlingen kunnen elkaar in de eigen taal beter helpen en het biedt hen vrijheid.” Wanneer de school alle talen toelaat en benut, lijkt er meer welzijn onder leerlingen te zijn (Van der Wildt, 2016). Van der Wildt, A. (2016). Een talig diverse leerlingenpubliek: Het thuisgevoel en de vriendschapsrelaties van leerlingen op diverse scholen. In: Haal meer uit meertaligheid: omgaan met talige diversiteit in het basisonderwijs (pp. 95-105).
 

Lees ook | Meertaligheid

Een van de meest besproken digitale tools van de laatste tijd is ChatGPT. Ook deze tool zetten ze op het Novo College in. Door duidelijke vragen te stellen of opdrachten aan ChatGPT te geven, verbeteren leerlingen zowel hun digitale informatievaardigheden als hun taalvaardigheid. Zo gaf Tanja de leerlingen de opdracht om een tekst met ChatGPT te genereren over een onderwerp dat hen aanspreekt. Hier was de uitdaging om een leeftijdsgeschikte tekst op het niveau A2 met het juiste onderwerp te krijgen, zoals een tekst over de gevolgen van Redbull. Vervolgens moesten de leerlingen de tekst samenvatten en vragen verzinnen voor andere klasgenoten. Dit laat ook het belang van de Nederlandse taal bij digitale informatievaardigheden zien. Wanneer je niet de juiste termen kunt gebruiken, kan het soms erg lastig zijn om het juiste antwoord te krijgen.

Nederlands en digitale geletterdheid in één

Het Novo College heeft als belangrijkste doelen 1) de leerlingen de Nederlandse taal te leren en 2) de leerlingen in de Nederlandse samenleving te integreren. Het heeft geen zin om de Nederlandse taal te beheersen als je vervolgens niet begrijpt hoe de Nederlandse maatschappij werkt. Daarom zijn ook burgerschap en digitale geletterdheid belangrijke doelen op het Novo College.

Het Novo College biedt vakken veelal geïntegreerd aan. Onderzoek laat zien dat je ook digitale informatievaardigheden het beste geïntegreerd kunt aanbieden (Farrell & Badke, 2015; Farrell, R., & Badke, W. (2015). Situating information literacy in the disciplines: A practical and systematic approach for academic librarians. Reference Services Review, 43(2), 319-340. https://doi.org/10.1108/RSR-11-2014-0052
 Tricot & Sweller, 2014). Tricot, A., & Sweller, J. (2014). Domain-specific knowledge and why teaching generic skills does not work. Educational Psychology Review, 26(2), 265-283. https://doi.org/10.1007/s10648-013-9243-1
 Het hangt niet alleen samen met Nederlands, maar heeft ook allerlei raakvlakken met burgerschap. De leerlingen bij Tanja in de klas kregen bijvoorbeeld de opdracht om te onderzoeken wat de normen en waarden van een land zijn. Online zochten ze naar allerlei informatie over normen en waarden en hoe die per land verschillen. Een groepje leerlingen koos voor Nederland. Zo leerden zij niet alleen over broodjes kaas en fietsen, maar ook over het belang van op tijd komen in Nederland. Dit presenteerden zij uiteindelijk in een PowerPoint presentatie. Met deze opdracht werkten de leerlingen tegelijkertijd aan burgerschap, Nederlands en digitale informatievaardigheden.

Hoewel Tanja het voortouw rondom digitale geletterdheid neemt, doet ze het niet alleen. “Het is een teamresultaat. Als ik mijn team niet achter me had staan, zou ik niets kunnen.” Samen met hen werkt Tanja in de komende tijd aan de vraag hoe de leerlijn duurzaam kan worden ingezet.