Een online observatietool voor studentleraren

Specifieke competenties ontwikkelen voor studentleraren op vernieuwingsscholen

Er ontstaan steeds meer vernieuwingsscholen die leerlingen niet in een klassikaal verband opleiden, maar ze de mogelijkheid bieden een persoonlijke leerroute samen te stellen en te volgen. Deze scholen vragen van hun studentleraren specifieke competenties. Ze moeten zich bijvoorbeeld bekwamen in het begeleiden van leerlingen bij hun ontwikkeling in bildung, burgerschap, 21ste‐eeuwse vaardigheden en praktisch en theoretisch leren. 
Een van de uitdagingen bij het ontwikkelen van deze specifieke competenties is de wijze waarop de studentleraren hun eigen ontwikkeling kunnen volgen, zelfreflectie kunnen toepassen en hun handelen kunnen verbeteren. Onderzoek toont namelijk aan dat werkplekleren alleen effectief is als studenten de mogelijkheid krijgen hun handelen te analyseren. Bestaande observatie‐instrumenten voldoen echter niet voor de aard en vorm van reflectie die de studentleraar op vernieuwingsscholen nodig heeft. Daarom is in dit project een observatietool ontwikkeld, in de vorm van een webapplicatie, die aansluit bij de vaardigheden die door de vernieuwingsscholen aan studentleraren worden gesteld.

Ontwikkeling van een observatietool

In dit project zijn verschillende methoden en werkvormen ingezet om tot een eindproduct te komen. Er zijn diverse bijeenkomsten georganiseerd, zoals een brainstormsessie met het projectteam en collega’s met verschillende relevante expertises. Er zijn werksessies gehouden en diverse online feedbackbijeenkomsten met een klankbordgroep, bestaande uit instituutsopleiders, studenten en schoolopleiders. 
Verder is een documentanalyse gemaakt van de verschillende visies en werkwijzen van vernieuwingsscholen en van de opbrengsten van de PLEION-pilot: startende leraren op vernieuwende scholen en de AGORA-principes. Bovendien is er een inhoudsanalyse gemaakt van het reguliere observatie-instrument (Instrument voor Docent Observatie en Reflectie) dat in gebruik is bij Instituut Archimedes en andere instrumentaria in Nederland (zoals ICALT en Burgerschap Meten van de UvA). Bovendien is literatuuronderzoek gedaan. Er is research-informed te werk gegaan. 
Het ontwikkelen van het profiel van een docent op de vernieuwingsscholen kostte veel tijd. Ook moest bepaald worden op welke manier bildung, burgerschap en 21ste-eeuwse vaardigheden een plek zou krijgen in de observatietool en hoe dit goed kon worden geoperationaliseerd. Het was lastig om een geschikte leverancier te vinden voor de applicatie. Samen met de gevolgen van de coronamaatregelen heeft dat tot enige vertraging in het project geleid. 
De ict-tool die is ontworpen is getest en geïmplementeerd, met programmatuur van het bedrijf Parantion. In de webapplicatie kunnen studentleraren zelf sturing geven aan hun ontwikkeling en kunnen zij gebruik maken van 360-graden feedback. Zij zijn zelf eigenaar van de digitale omgeving en kunnen naast de instituutsopleider ook een rol toebedelen aan medestudenten, leraren op de school en leerlingen. De webapplicatie bundelt de informatie efficiënt en effectief, zodat deze als leidraad dient voor de ontwikkeling van de studentleraar en gebruikt kan worden in gesprekken over zijn ontwikkeling.

Observatietool blijkt bruikbaar op vernieuwingsscholen

In 2022 is het project geëvalueerd door middel van een vragenlijst. Er is gevraagd naar de bruikbaarheid, volledigheid, inzetbaarheid bij de nagesprekken, meerwaarde, reikwijdte en de evaluatie van het domein bildung en burgerschap. Hieruit blijkt dat de observatietool voldoet als instrument om inzicht te krijgen in het pedagogisch en didactisch handelen van de docent op vernieuwingsscholen en dat het meerwaarde biedt voor studentleraren. Uit de evaluatie kwam ook naar voren dat de domeinen en vaardigheden die zijn opgenomen in de observatietool voldoende mogelijkheden geven voor de observatie van de competenties en vaardigheden van de studentleraren en dat dit een goed vertrekpunt biedt voor een ontwikkelingsgericht feedbackgesprek.
Enkele deelnemers geven aan dat de observatietool niet aan te bevelen is voor scholen met een meer traditioneel onderwijsconcept. Daarnaast ervaren sommigen de inzet van de tool bij het observeren van bildung en burgerschap als lastig.
De observatietool voor vernieuwingsscholen is beschikbaar voor alle studenten van de lerarenopleidingen (zowel bachelor als master) van de HU. Studenten zijn geïnformeerd in de online studieomgeving Canvas en hebben een handleiding tot hun beschikking.

Relevante publicaties 

• Daas, R., A.B. Dijkstra., & I. de Kort. (2019). Verkenning instrumenten opbrengstgericht burgerschapsonderwijs. Voorstudie naar ontsluiting van meetinstrumenten als randvoorwaarde voor opbrengstgericht burgerschapsonderwijs. Universiteit van Amsterdam, afdeling Onderwijswetenschappen.
• Duvekot, R. (2016). Als leren je hele leven omvat. Van levenlang leren naar gepersonaliseerd leren. Houten/Utrecht, CL3S/IA. 
• Duvekot. R., Kleijer, C., Kortas, J., Ruijgrok, C. & Vijgen, M. (2021). Dialogisch Valideren in de klas. Leren reflecteren voor en door leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs. Handboek voor de leraar. Utrecht, Instituut Archimedes, Hogeschool Utrecht i.s.m. CL3S
• Endedijk, M. D., & Bronkhorst, L. H. (2014). Students’ learning activities within and between the contexts of education and work. Vocations and learning, 7(3), 289-311.
• Gray, P. (2015). Free to learn. New York, Basic Books.
• Hartman, P. (2016). Het gedwongen onderwijs voorbij. Amersfoort, The Quantum Company. 

Producten of presentaties over dit project 

• Presentatie observatietool bij het lectoraat Werken in Onderwijs, Hogeschool Utrecht. https://www.hu.nl/onderzoek/werken-in-onderwijs, 13 april 2022
• Presentatie op de EAPRIL-conferentie in Nijmegen: Tailormade coaching of student teachers: Towards reliable and valid feedback and assessment. https://eapril.org/ 23-25 november 2022