Overzichtsartikel

De effecten van kunst- en cultuuronderwijs

Cultuureducatie
  • Primair onderwijs
  • Voortgezet onderwijs
  • Leerlingen ontwikkelen door kunst- en cultuuronderwijs kennis, inzicht en vaardigheden. Er zijn soms ook andere effecten, bijvoorbeeld op de sociaal-emotionele ontwikkeling.

    Bijdrage van Karin Hoogeveen (Sardes) , Fianne Konings (Bureau Konings Kunst) Meer informatie

    Gepubliceerd:

    Geactualiseerd:

    Kunst- en cultuuronderwijs brengt leerlingen kennis, vaardigheden en attitudes bij van en door de verschillende kunstdisciplines: ‘Ze leren kunst te maken en mee te maken: te verbeelden en te beleven. Ze leren op eigen werk en op werk van kunstenaars te reflecteren. Daardoor leren leerlingen zich kritisch te verhouden tot cultuuruitingen, deze te interpreteren en te plaatsen in een breder perspectief’  SLO (2024d). Kunst- en Cultuurvakken: waarom? SLO.
     Kunst- en cultuuronderwijs draagt bij aan de algemene en persoonlijke vorming van leerlingen en het kan ook een bijdrage leveren aan andere vakgebieden. Het maakt al lange tijd deel uit van het onderwijs. 

    Scholen kunnen kunst en cultuur op verschillende manieren inbouwen in het onderwijsprogramma: als aparte kunstvakken, als samenhangend geheel van kunstvakken en/of door kunst en cultuur met andere vakken te integreren.  

    Als het om kunstonderwijs pur sang gaat, vormt het artistiek-creatieve proces de basis. De ontwikkeling van creativiteit krijgt daarom in deze bijdrage apart aandacht. Verder worden de effecten van kunst- en cultuuronderwijs per vak besproken.

    Het leergebied kunst en cultuur 

    In 2024 zijn de kerndoelen voor kunst en cultuur geactualiseerd. Landelijk expertisecentrum SLO heeft dit proces begeleid. Dat leverde conceptkerndoelen op voor het leergebied kunst en cultuur: ‘In dit leergebied leren leerlingen door en over kunst en cultuur. Cultuur is alles wat mensen denken, doen en maken. Kunst is een uiting van cultuur. Met kunst geven mensen vorm en betekenis aan hun ervaring en aan die van anderen. Ze doen dat door zelf werk te maken of door werk van anderen mee te maken.’  SLO (2024a).  Conceptkerndoelen kunst en cultuur. SLO.

    De concept kerndoelen kunst en cultuur maken een onderscheid tussen de samenhang binnen het leergebied (maken en meemaken in de verschillende kunstvormen) en de samenhang met andere leergebieden (geschiedenis, maatschappijleer, aardrijkskunde). In het onderwijs en de politiek leeft de behoefte om de samenhang in het onderwijs te vergroten. Dat kan een manier zijn om het huidige onderwijsprogramma wat minder overladen te maken. Ook hoopt men dat het de motivatie van leerlingen vergroot.

    Een belangrijk doel van het leergebied kunst en cultuur is dat leerlingen hun artistiek creatief vermogen ontwikkelen. ‘Ze leren hierbij omgaan met speelruimte en ze verkennen op een vrije, speelse en onderzoekende manier verschillende mogelijkheden. Ze leren verbanden leggen, alternatieven onderzoeken en keuzes maken in relatie tot het proces en het product. Ze ontwikkelen vaardigheden om creatieve en innovatieve oplossingen te bedenken voor eigen werk en daarbij gebruik te maken van verbeeldingskracht en voorstellingsvermogen.’  SLO (2024a).  Conceptkerndoelen kunst en cultuur. SLO.

    Een theoretische basis voor kunst- en cultuuronderwijs 

    Cultuurwetenschapper Barend van Heusden heeft de afgelopen jaren een theoretische basis gelegd voor cultuuronderwijs en voor kunstonderwijs als onderdeel daarvan. Zijn theorie is een belangrijke bron voor de concept-kerndoelen kunst en cultuur  SLO (2024b). Toelichtingsdocument concept kerndoelen kunst en cultuur.SLO.

    Metacognitie

    Van Heusden ziet kunst als een van de vormen van metacognitie  Van Heusden, B. (2010a). Cultuur in de Spiegel naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. RuG/SLO.
      Van Heusden, B. (2015), Arts Education ‘After the End of Art’ Towards a New Framework for Arts Education. in B. van Heusden & P. Gielen (Eds.), Arts Education Beyond Art. Teaching in Times of Change (pp.153-168). Valiz. https://www.researchgate.net/publication/309847276_Arts_Education_%27After_the_End_of_Art%27
      Van Heusden, B. (2020). Het leven verbeeld: kunst, cultuur en cognitie. Cultuur + Educatie 19 (56) Cultureel bewustzijn – verbeelding voor het voetlicht. (pp. 6-21). LKCA.
     Bij metacognitie in het onderwijs gaat het vaak om ‘leren leren.’ In Van Heusdens optiek stimuleert kunst- en cultuuronderwijs de ontwikkeling van metacognitieve vermogens. Daarmee doelt hij op de vaardigheden waarnemen, verbeelden, conceptualiseren en analyseren, ook wel ‘hogere orde vaardigheden’ genoemd. Mensen gebruiken deze vaardigheden om te reflecteren (spiegelen). Het gaat niet alleen om talige reflectie (denken over denken), maar ook over denken in voorwerpen met behulp van de verbeelding. Van Heusden noemt dit cultureel bewustzijn. De theoretische basis van Van Heusden is bruikbaar voor een leerplankundige aanpak van cultuuronderwijs op de basis- en middelbare school  Van Heusden, B., Rass, A., & Tans, J. (2016). Cultuur2. Basis voor cultuuronderwijs. Koninklijke van Gorcum BV.
      Van Heusden, B., Rass, A., & Tans, J. (2019). Cultuur2.  Cultuuronderwijs in VO. University of Groningen Press.
      Konings, F. (2020). Zitten we op één lijn? een studie naar de bijdrage van culturele instellingen aan doorlopende leerlijnen cultuuronderwijs in de basisschool. Proefschrift Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.119860716
      SLO (2014). Cultuur in de Spiegel in praktijk. Een leerplankader voor cultuuronderwijs. SLO.

    Geraadpleegde bronnen

    SLO (2024d). Kunst- en Cultuurvakken: waarom? SLO.
    SLO (2024a).  Conceptkerndoelen kunst en cultuur. SLO.
    SLO (2024a).  Conceptkerndoelen kunst en cultuur. SLO.
    SLO (2024b). Toelichtingsdocument concept kerndoelen kunst en cultuur.SLO.
    Van Heusden, B. (2010a). Cultuur in de Spiegel naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. RuG/SLO.
    Van Heusden, B. (2015), Arts Education ‘After the End of Art’ Towards a New Framework for Arts Education. in B. van Heusden & P. Gielen (Eds.), Arts Education Beyond Art. Teaching in Times of Change (pp.153-168). Valiz. https://www.researchgate.net/publication/309847276_Arts_Education_%27After_the_End_of_Art%27
    Van Heusden, B. (2020). Het leven verbeeld: kunst, cultuur en cognitie. Cultuur + Educatie 19 (56) Cultureel bewustzijn – verbeelding voor het voetlicht. (pp. 6-21). LKCA.
    Van Heusden, B., Rass, A., & Tans, J. (2016). Cultuur2. Basis voor cultuuronderwijs. Koninklijke van Gorcum BV.
    Van Heusden, B., Rass, A., & Tans, J. (2019). Cultuur2.  Cultuuronderwijs in VO. University of Groningen Press.
    Konings, F. (2020). Zitten we op één lijn? een studie naar de bijdrage van culturele instellingen aan doorlopende leerlijnen cultuuronderwijs in de basisschool. Proefschrift Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.119860716
    SLO (2014). Cultuur in de Spiegel in praktijk. Een leerplankader voor cultuuronderwijs. SLO.

    Primaire en secundaire effecten

    Een andere theoretische basis voor specifieke effecten van kunsteducatie is afkomstig van  Harland, J., & Hetland, L. (2008).  Gewenste en bereikte leereffecten van kunsteducatie. Cultuur+Educatie, 23, 1-92. Cultuur+Educatie 23
     Zij maken een onderscheid tussen primaire en secundaire effecten van kunstonderwijs op basis van een analyse van 3300 uitspraken van leerlingen (zie tabel 1). De primaire effecten verwijzen naar (vastgelegde) onderwijsdoelen – zoals in de beschrijving van het leergebied kunst en cultuur. De secundaire effecten zijn indirecte gevolgen van het kunst- en cultuuronderwijs.  

    Tabel 1: Primaire en secundaire effectdomeinen van kunsteducatie Harland, J., & Hetland, L. (2008).  Gewenste en bereikte leereffecten van kunsteducatie. Cultuur+Educatie, 23, 1-92. Cultuur+Educatie 23
     
    Primaire EffectenSecundaire effecten
    Kennis van kunstdisciplines, technieken en vaardigheden Plezier en andere emotionele effecten 
    Creatieve en denkvaardigheden Persoonlijke en maatschappelijke ontwikkeling 
    Verkennen, onderzoeken en kunnen uitdrukken van de betekenis in kunst of door middel kunst Transfereffecten (toepassing van het geleerde in andere contexten) 


    Van Heusdens theorie over cultureel bewustzijn brengt samenhang aan tussen de drie primaire effecten. Bij kunst- en cultuuronderwijs geven leerlingen betekenis aan hun ervaringen, onderzoeken deze met verbeeldende vaardigheden en geven er een vorm aan met kennis van technieken en vaardigheden: maken en meemaken  Van Heusden, B. (2010a). Cultuur in de Spiegel naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. RuG/SLO.
      Van Heusden, B. (2015), Arts Education ‘After the End of Art’ Towards a New Framework for Arts Education. in B. van Heusden & P. Gielen (Eds.), Arts Education Beyond Art. Teaching in Times of Change (pp.153-168). Valiz. https://www.researchgate.net/publication/309847276_Arts_Education_%27After_the_End_of_Art%27
      Van Heusden B. (2020). Het leven verbeeld: kunst, cultuur en cognitie. Cultuur + Educatie 19 (56) Cultureel bewustzijn – verbeelding voor het voetlicht. (pp. 6-21). LKCA.
     

    De effecten van kunst- en cultuureducatie 

    Er is weinig systematisch, samenhangend onderzoek naar de effecten van kunst- en cultuuronderwijs. Dat geldt ook voor de langetermijneffecten: onderzoek waarbij leerlingen over langere tijd worden gevolgd, is er nauwelijks. Het beschikbare onderzoek is versnipperd en kleinschalig, zeker in Nederland. Vaak gaat het om literatuurstudies of kwalitatief onderzoek, waarbij bijvoorbeeld docenten en/of leerlingen zijn geïnterviewd.   

    Voor dit overzichtsartikel hebben we vooral gebruik gemaakt van reviewstudies. In die studies worden onderzoeksresultaten samengevat en kritisch beoordeeld. Bij veel van de studies geldt dat de kwaliteit en duur van de lessen en de omstandigheden waaronder zij gegeven worden, van invloed zijn op de resultaten. Hoe hoger de kwaliteit en hoe langer het programma, des te beter de resultaten. 

    Effecten per discipline 

    We bespreken hieronder de onderzochte effecten van het kunst- en cultuuronderwijs per discipline. Dit weerspiegelt de gangbare praktijk van de afzonderlijke vakken in het onderwijs. Het gaat om het effect op kennis en vaardigheden, op sociaal-emotionele ontwikkeling en eventuele overige effecten. Daarnaast belichten we de effecten van vakkenintegratie, zowel van kunstvakken onderling als van de integratie met andere vakken. 

    Er is veel onderzoek gedaan naar de effecten van muziekonderwijs, in vergelijking met de andere kunstdisciplines. Vandaar dat muziek hieronder meer aandacht krijgt. 

    Muziek 

    Muziekonderwijs bevat verschillende onderdelen: zingen, een instrument bespelen, luisteren naar muziek, muziek componeren, improvisatie en muzieknotatie. Het meeste onderzoek richt zich op één of enkele van deze onderdelen en soms is niet bekend waar specifiek naar gekeken is. Dat maakt het lastig om algemene uitspraken te doen over de effecten van muziekonderwijs.  

    Zoals bij meer vakken, geldt ook voor het muziekonderwijs: oefening baart kunst. Hoe meer ervaring leerlingen opdoen met muziek, des te beter worden ze erin. De reviewstudie van  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     geeft hiervan verschillende voorbeelden:

    •  Leerlingen die op school een zangprogramma kregen, zijn twee tot drie jaar verder in hun zangontwikkeling dan leerlingen die niet meededen  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    • Zesjarigen die tijdens muzieklessen de ruimte krijgen voor improvisatie, ontwikkelen muzikale flexibiliteit, originaliteit en syntaxis in het muziek maken  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?

    De kwaliteit van de muzieklessen speelt een rol. Als leerlingen gerichte instructie krijgen in oefenstrategieën, leren zij beter een instrument te bespelen  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?

    Muziek en taal 

    Er is veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen muziek en geletterdheid. Muziek en taal activeren allebei netwerken in de hersenen die verbonden zijn met het verwerken van auditieve informatie. Muziekonderwijs stimuleert vaardigheden die nodig zijn voor het ontwikkelen van geletterdheid, met name het fonemisch bewustzijn. Er is weinig hard wetenschappelijk bewijs dat muziekonderwijs de leesvaardigheid zonder meer bevordert. Dit hangt af van het type muziekonderwijs en de mate waarin muzikale activiteiten zijn geïntegreerd in het leesonderwijs  Eccles, R.M., Van der Linde, J., LeRoux, M., Swanepoel, D., Maaccutcheon, D., & Ljung, R. (2021). The effect of music education approaches on phonological awareness and early literacy: A systematic review. Australian Journal of Language and Literacy, 44(1), 46-60. http://dx.doi.org/10.1007/BF03652064
      Hogenes, M., Oers, B. V. & Diekstra, R. F. W. (2014). The Impact of Music on Child Functioning. The European Journal of Social & Behavioural Sciences, Volume 10(Issue 3), 312-336. https://doi.org/10.15405/ejsbs.135
     

    Lees ook
    Themapagina over Fonemisch bewustzijn

    Muziek en rekenen 

    Veel studies claimen dat muziekonderwijs een positieve invloed heeft op ruimtelijke vaardigheden en rekenen/wiskunde. Maar hier is geen overtuigend bewijs voor. Studies naar afzonderlijke onderdelen van muziekonderwijs laten op dit punt een gemengd beeld zien. Zo lijken naar muziek luisteren en een muziekinstrument leren bespelen een bescheiden positieve invloed te hebben op het ruimtelijk inzicht van leerlingen. Dat kan bijdragen aan de prestaties in vakken als wiskunde en aardrijkskunde  Winner, E. & Hetland, L. (2001). The arts and academic achievement: what the evidence shows. Arts Education Policy Review, 102(5), 3-6. https://doi.org/10.1080/10632910109600008
    Hogenes, M., Oers, B. V. & Diekstra, R. F. W. (2014). The Impact of Music on Child Functioning. The European Journal of Social & Behavioural Sciences, Volume 10(Issue 3), 312-336. https://doi.org/10.15405/ejsbs.135
     Ook een studie naar de effecten van een compositietraject van vier maanden aan elfjarigen suggereert dat dit invloed kan hebben op analytische vaardigheden en symboolmanipulatie, zoals bij wiskunde  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?

    Muziek en executieve functies 

    Uit een Nederlands onderzoek onder 147 basisschoolleerlingen blijkt een verband tussen muziekeducatie en executieve functies  Jaschke, A. C., Honing, H., & Scherder, E. J. A. (2018). Longitudinal analysis of music education on executive functions in primary school children. Frontiers in Neuroscience, 12. https://doi.org/10.3389/fnins.2018.00103
     In dit onderzoek werden vier groepen met elkaar vergeleken: twee groepen die in het bijzonder muziekonderwijs kregen, een groep die beeldend onderwijs kreeg en een groep die de gangbare lessen muziek en beeldend kreeg. Het ging om kunstonderwijs door kunstvakdocenten van één á twee uur per week, gedurende minimaal een schooljaar. In vergelijking met de andere twee groepen bleken de kinderen die de muzieklessen kregen tijdens het onderzoek steeds hoger te scoren op verbale intelligentie en op de twee executieve functies taakinitiatie (het vermogen om taken te starten) en planning. 

    Muziek en sociaal-emotionele ontwikkeling 

    De effecten van muziekonderwijs op de sociaal-emotionele ontwikkeling zijn niet eenduidig. Een grootschalige reviewstudie vond weinig bewijs voor zo'n verband  Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
     maar in andere studies zijn wel de volgende effecten gevonden:

    •  Leerlingen kunnen door muziekactiviteiten een gevoel van verbondenheid ervaren  Van Ast, M. (2016). Bewegen en muziek versterken het brein. Van Twaalf tot Achttien, 26, 20-21.
    • Muziek zorgt voor meer samenwerking, zo blijkt uit een onderzoek in Duitsland onder vierjarigen uit zestien verschillende kinderopvanglocaties. De kinderen, vooral de jongens, werkten na samen zingen en dansen meer samen dan na een vergelijkbare oefening zonder muziek  Kirschner, S. & Tomasello, M. (2010). Joint Music Making Promotes Prosocial Behavior in 4-Year-Old Children. Evolution and Human Behavior, 31(5), 354-364. https://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2010.04.004
       
    • Kinderen die gewend zijn om samen muziek te maken, leggen makkelijker sociaal contact en ontwikkelen empathie en sociale vaardigheden  Kim, S.H. & Sook, L. (2017). Effects of an interpersonal caring music activity program on loneliness, self-esteem, and the stress response in children of single-parent families. The Journal of the Korea Contents Association, 17(4), 219-228. https://doi.org/10.5392/JKCA.2017.17.04.219
       Dat geldt nog sterker voor kinderen die daar bij aanvang van de lessen minder op scoorden  Schellenberg, E. G., Corrigall, K. A., Dys, S. P., & Malti, T. (2015, 27 oktober). Group Music Training and Children's Prosocial Skills. PLoS ONE, 10(10). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0141449
       

    Beeldend 

    Bij het onderwijs in beeldende kunstvakken zorgen de volgende factoren ervoor dat leerlingen zowel hun technische vaardigheden ontwikkelen, als beeldende kunst leren beschouwen  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     Leraren dienen hun leerlingen: 

    • systematische en gericht te laten oefenen;
    • uit te dagen via opdrachten met zelfgekozen onderwerpen;
    • cyclisch te laten werken;
    • verantwoordelijkheid te geven.  

    Nederlands onderzoek laat een verband zien tussen beeldend onderwijs en executieve functies  Jaschke, A. C., Honing, H., & Scherder, E. J. A. (2018). Longitudinal analysis of music education on executive functions in primary school children. Frontiers in Neuroscience, 12. https://doi.org/10.3389/fnins.2018.00103
     De leerlingen in de groep die beeldend onderwijs kreeg, bleken beter te presteren op ruimtelijk geheugen.  

    Verder zijn er aanwijzingen dat leerlingen die beeldende vormingslessen krijgen beter zijn in geometric reasoning dan leerlingen die die lessen niet krijgen. Het concept geometric reasoning omvat het gebruik van kritisch denken, logisch argumenteren en ruimtelijk inzicht om problemen op te lossen en nieuwe verbanden te zien. Het is dus een combinatie van kritisch denken en meetkundig inzicht. Maar een causaal verband is hierbij niet aangetoond  Goldsmith, L. T., Hetland, L., Hoyle, C., & Winner, E. (2016). Visual-spatial thinking in geometry and the visual arts. Psychology of Aestheticss, Creativity and the Arts, 10(1), 56-71. https://doi.org/10.1037/aca0000027

    Lessen in kunstbeschouwing kunnen de vaardigheid van leerlingen om wetenschappelijke beelden te observeren vergroten  Schoevers, E. M., Leseman, P. P. M., & Kroesbergen, E. H. (2020). Enriching mathematics education with visual arts: Effects on elementary school students’ ability in geometry and visual arts. International Journal of Science and Mathematics Education, 18, 1613-1634. https://doi.org/10.1007/s10763-019-10018-z
     Dit sluit aan bij de meta-studie van Winner et al.  Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
     die het aannemelijk vindt dat beeldende kunstlessen ook een effect hebben op cognitieve vaardigheden.  

    Drama 

    Taal, samenwerking en het inleven in anderen zijn belangrijke kenmerken van het vak drama. Er is dan ook een sterk causaal verband tussen dramaonderwijs en de ontwikkeling van spreken, luisteren, schrijven en lezen  Winner, E. & Hetland, L. (2001). The arts and academic achievement: what the evidence shows. Arts Education Policy Review, 102(5), 3-6. https://doi.org/10.1080/10632910109600008
      Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
     Naast positieve effecten op de taalontwikkeling laten verschillende studies zien dat dramalessen bijdragen aan het vermogen om samen te werken en leiden tot meer empathie bij leerlingen. Er is geen verband vastgesteld tussen drama en algemene academische vaardigheden  Winner, E. & Hetland, L. (2001). The arts and academic achievement: what the evidence shows. Arts Education Policy Review, 102(5), 3-6. https://doi.org/10.1080/10632910109600008
     Leraren kunnen dramalessen inzetten om zelfvertrouwen bij leerlingen en het plezier in school te vergroten  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
      

    Dans 

    Leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs leren tijdens danslessen hun gevoelens, kennis en ervaringen te uiten en te delen  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     Ook ervaren ze veel plezier bij het creëren van dans. Het gaat hier om kwalitatieve studies. Er is een zwakke samenhang tussen dans en ruimtelijke vaardigheden en geen samenhang tussen dansonderwijs en verbale of wiskundige vaardigheden  Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
     Uit een langdurig onderzoek bleek dat schoolse prestaties van leerlingen die in groep 8 een jaar dansonderwijs hadden, gemiddeld hoger zijn dan die van hun leeftijdgenoten die geen dansonderwijs hadden gehad. Het is niet bekend of dit een rechtstreeks effect is van het dansonderwijs  Gara, T. V., & Winsler, A. (2019). *Selection Into, and Academic Benefits From, MiddleSchool Dance Elective Courses Among Urban Youth. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.* Advance online publication. [http://dx.doi.org/10.1037/aca0000250](http://dx.doi.org/10.1037/aca0000250)

    Combinatie van vakken 

    In het algemeen heeft vakkenintegratie geen bewezen voordelen boven onderwijs in aparte vakken  Wilschut, A. & Pijls, M. (2018). Effecten van vakkenintegratie. Een literatuurstudie. Effecten_van_vakkenintegratie.pdf
     Er zijn ook enkele onderzoeken naar het in samenhang aanbieden van twee of meer kunstvakken, maar deze zijn niet stevig genoeg om te kunnen concluderen dat die samenhang ook tot betere resultaten leidt. Leerlingen zouden beter inzicht krijgen in de overeenkomsten en verschillen tussen kunstvormen en in hun onderlinge verbinding, suggereren sommige onderzoeken  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     

    Studies over vakkenintegratie van kunstvakken met andere disciplines tonen bescheiden effecten op leerprestaties in taal en rekenen/wiskunde en op sociaal emotionele vaardigheden  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     

    Een voorbeeld hiervan is het Nederlandse project ‘Meetkunst,’ dat is ontwikkeld voor de bovenbouw van het basisonderwijs. In dat programma leren leerlingen op een creatieve manier meetkundige problemen op te lossen, waarbij zij reken- en wiskunde-activiteiten verbinden met beeldende kunst. Het Meetkunstprogramma bevordert meetkundevaardigheden even sterk als ‘traditionele’ meetkundelessen. Door het programma herkennen leerlingen meetkundige aspecten in kunst en leren ze dagelijkse meetkundetaal te gebruiken, vaardigheden die ook voor het beschouwen van kunst relevant kunnen zijn  Kroesbergen, E. H., Schoevers, E., Jonker, V., Keijzer, M., & Wijers, M. (2019). Meetkunst. Eindrapportage van het onderzoek ‘Meetkunde uit de kunst in de klas’. Universiteit Utrecht. Meetkunst. Eindrapportage van het onderzoek ‘Meetkunde uit de kunst in de klas’ - Utrecht University
     Daarnaast kunnen leerlingen die Meetkunst volgden zich iets beter creatief uiten in de lessen  Schoevers, E. M., Leseman, P. P. M., & Kroesbergen, E. H. (2020). Enriching mathematics education with visual arts: Effects on elementary school students’ ability in geometry and visual arts. International Journal of Science and Mathematics Education, 18, 1613-1634. https://doi.org/10.1007/s10763-019-10018-z

    De meeste onderzoeken naar integratie van kunstvakken met andere vakken kijken naar de effecten op de andere vakken en niet naar het effect op de kunstvakken  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     Zo komt bijvoorbeeld uit een reviewstudie naar  Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics
    -onderwijs naar voren dat er een bescheiden invloed is van deze benadering op kunstonderwijs. In slechts enkele studies komt een positief verband met de ontwikkeling van artistieke competenties naar voren  Sanz-Camarero, R., Ortiz-Revilla, J., & Greca, I.M. (2023). The Impact of Integrated STEAM Education on Arts Education: A Systematic Review. Education Sciences 13(11) 1139. http://dx.doi.org/10.3390/educsci13111139
     

    Een theoretische basis voor samenhang tussen leergebieden 

    De samenhang tussen de verschillende leergebieden en profielen in het voortgezet onderwijs is wetenschappelijk onderbouwd door Van Heusden et al.  Van Heusden, B., Rass A., en Tans, J. (2019). Cultuur2.  Cultuuronderwijs in VO. University of Groningen Press.
     ten behoeve van vakkenintegratie in het onderwijs en een herwaardering van cultuuronderwijs en onderwijs dat niet primair theoretisch is. Het geneste model (zie tabel 2) laat de vier grote kennisdomeinen zien uit de wetenschap: natuurkunde, biologie, sociale wetenschappen en geesteswetenschappen  Van Heusden, B., Rass A., en Tans, J. (2019). Cultuur2.  Cultuuronderwijs in VO. University of Groningen Press.
     Alle vier de domeinen gebruiken en ontwikkelen metacognitieve vaardigheden. Het gaat om waarnemende, verbeeldende, conceptualiserende en analytische vaardigheden, gekoppeld aan de media waarin ze vorm en betekenis krijgen. Dat kan lichamelijk (zintuigelijk ervaringen en herinneringen) zijn, in artefacten (door mensen gemaakt), in taal en grafisch. De dominantie metacognitieve vaardigheden die in kunstonderwijs worden aangesproken, zijn verbeelden door te maken en vorm te geven in een artefact (een beeld, een theatervoorstelling-of muziekstuk) en meemaken van artefacten die anderen hebben gemaakt.

    Geraadpleegde bronnen

    Harland, J., & Hetland, L. (2008).  Gewenste en bereikte leereffecten van kunsteducatie. Cultuur+Educatie, 23, 1-92. Cultuur+Educatie 23
    Harland, J., & Hetland, L. (2008).  Gewenste en bereikte leereffecten van kunsteducatie. Cultuur+Educatie, 23, 1-92. Cultuur+Educatie 23
    Van Heusden, B. (2010a). Cultuur in de Spiegel naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. RuG/SLO.
    Van Heusden, B. (2015), Arts Education ‘After the End of Art’ Towards a New Framework for Arts Education. in B. van Heusden & P. Gielen (Eds.), Arts Education Beyond Art. Teaching in Times of Change (pp.153-168). Valiz. https://www.researchgate.net/publication/309847276_Arts_Education_%27After_the_End_of_Art%27
    Van Heusden B. (2020). Het leven verbeeld: kunst, cultuur en cognitie. Cultuur + Educatie 19 (56) Cultureel bewustzijn – verbeelding voor het voetlicht. (pp. 6-21). LKCA.
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Eccles, R.M., Van der Linde, J., LeRoux, M., Swanepoel, D., Maaccutcheon, D., & Ljung, R. (2021). The effect of music education approaches on phonological awareness and early literacy: A systematic review. Australian Journal of Language and Literacy, 44(1), 46-60. http://dx.doi.org/10.1007/BF03652064
    Hogenes, M., Oers, B. V. & Diekstra, R. F. W. (2014). The Impact of Music on Child Functioning. The European Journal of Social & Behavioural Sciences, Volume 10(Issue 3), 312-336. https://doi.org/10.15405/ejsbs.135
    Winner, E. & Hetland, L. (2001). The arts and academic achievement: what the evidence shows. Arts Education Policy Review, 102(5), 3-6. https://doi.org/10.1080/10632910109600008
    Hogenes, M., Oers, B. V. & Diekstra, R. F. W. (2014). The Impact of Music on Child Functioning. The European Journal of Social & Behavioural Sciences, Volume 10(Issue 3), 312-336. https://doi.org/10.15405/ejsbs.135
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Jaschke, A. C., Honing, H., & Scherder, E. J. A. (2018). Longitudinal analysis of music education on executive functions in primary school children. Frontiers in Neuroscience, 12. https://doi.org/10.3389/fnins.2018.00103
    Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
    Van Ast, M. (2016). Bewegen en muziek versterken het brein. Van Twaalf tot Achttien, 26, 20-21.
    Kirschner, S. & Tomasello, M. (2010). Joint Music Making Promotes Prosocial Behavior in 4-Year-Old Children. Evolution and Human Behavior, 31(5), 354-364. https://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2010.04.004
    Kim, S.H. & Sook, L. (2017). Effects of an interpersonal caring music activity program on loneliness, self-esteem, and the stress response in children of single-parent families. The Journal of the Korea Contents Association, 17(4), 219-228. https://doi.org/10.5392/JKCA.2017.17.04.219
    Schellenberg, E. G., Corrigall, K. A., Dys, S. P., & Malti, T. (2015, 27 oktober). Group Music Training and Children's Prosocial Skills. PLoS ONE, 10(10). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0141449
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Jaschke, A. C., Honing, H., & Scherder, E. J. A. (2018). Longitudinal analysis of music education on executive functions in primary school children. Frontiers in Neuroscience, 12. https://doi.org/10.3389/fnins.2018.00103
    Goldsmith, L. T., Hetland, L., Hoyle, C., & Winner, E. (2016). Visual-spatial thinking in geometry and the visual arts. Psychology of Aestheticss, Creativity and the Arts, 10(1), 56-71. https://doi.org/10.1037/aca0000027
    Schoevers, E. M., Leseman, P. P. M., & Kroesbergen, E. H. (2020). Enriching mathematics education with visual arts: Effects on elementary school students’ ability in geometry and visual arts. International Journal of Science and Mathematics Education, 18, 1613-1634. https://doi.org/10.1007/s10763-019-10018-z
    Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
    Winner, E. & Hetland, L. (2001). The arts and academic achievement: what the evidence shows. Arts Education Policy Review, 102(5), 3-6. https://doi.org/10.1080/10632910109600008
    Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
    Winner, E. & Hetland, L. (2001). The arts and academic achievement: what the evidence shows. Arts Education Policy Review, 102(5), 3-6. https://doi.org/10.1080/10632910109600008
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
    Gara, T. V., & Winsler, A. (2019). *Selection Into, and Academic Benefits From, MiddleSchool Dance Elective Courses Among Urban Youth. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.* Advance online publication. [http://dx.doi.org/10.1037/aca0000250](http://dx.doi.org/10.1037/aca0000250)
    Wilschut, A. & Pijls, M. (2018). Effecten van vakkenintegratie. Een literatuurstudie. Effecten_van_vakkenintegratie.pdf
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Kroesbergen, E. H., Schoevers, E., Jonker, V., Keijzer, M., & Wijers, M. (2019). Meetkunst. Eindrapportage van het onderzoek ‘Meetkunde uit de kunst in de klas’. Universiteit Utrecht. Meetkunst. Eindrapportage van het onderzoek ‘Meetkunde uit de kunst in de klas’ - Utrecht University
    Schoevers, E. M., Leseman, P. P. M., & Kroesbergen, E. H. (2020). Enriching mathematics education with visual arts: Effects on elementary school students’ ability in geometry and visual arts. International Journal of Science and Mathematics Education, 18, 1613-1634. https://doi.org/10.1007/s10763-019-10018-z
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics
    Sanz-Camarero, R., Ortiz-Revilla, J., & Greca, I.M. (2023). The Impact of Integrated STEAM Education on Arts Education: A Systematic Review. Education Sciences 13(11) 1139. http://dx.doi.org/10.3390/educsci13111139
    Van Heusden, B., Rass A., en Tans, J. (2019). Cultuur2.  Cultuuronderwijs in VO. University of Groningen Press.
    Van Heusden, B., Rass A., en Tans, J. (2019). Cultuur2.  Cultuuronderwijs in VO. University of Groningen Press.
    Tabel met vaardigheden die bij verschillende media horen
    Tabel 2: Overzicht van samenhang tussen vakgebieden: onderwerpen, vaardigheden en media (Van Heusden et al., 2019)

    Creativiteit en kunst- en cultuureducatie  

    De ontwikkeling van artistiek creatief vermogen is een belangrijk doel van het leergebied kunst en cultuur. Het gaat dan om het onderzoeken, het leggen van verbanden en het maken van keuzes tijdens een proces en/of het maken van een product. Leerlingen maken eigen werk en gebruiken daarbij hun verbeeldingskracht en voorstellingsvermogen.’  SLO (2024a).  Conceptkerndoelen kunst en cultuur.SLO.
     

    Er zijn veel definities van creativiteit in omloop en op elke definitie is ook weer kritiek geleverd  Hoogeveen, K. (red.) (2013). Creativiteit is hard werken. Vier jaar onderzoek van het lectoraat kunsteducatie HKU. Creativiteit is hard werken by HKU - Issuu
     Voor het onderwijs hanteert SLO de volgende omschrijving: ‘Creatief denken en handelen is het vermogen om nieuwe en/of ongebruikelijke maar toepasbare ideeën voor bestaande vraagstukken te vinden’  SLO (2020). Leerlijn creatief denken en handelen. SLO.
     Creativiteit kan verbonden zijn aan een persoon of groep, aan een product of aan een proces  Hoogeveen, K. (red.) (2013). Creativiteit is hard werken. Vier jaar onderzoek van het lectoraat kunsteducatie HKU. Creativiteit is hard werken by HKU - Issuu
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?

    De (metacognitieve) vaardigheid ‘verbeelden’ ligt aan de basis van creativiteit. ‘De verbeelding bouwt voort op de waarneming. We kunnen herinneringen veranderen, er nieuwe elementen aan toevoegen. Dit manipuleren van de herinnering, waardoor nieuwe mogelijkheden ontstaan, is de basis van creativiteit’  Van Heusden, B. (2010b). De structuur van cultuur of: wat weet de schildpad. (Oratie)
     

    Effecten van kunstonderwijs op de ontwikkeling van creativiteit 

    Er is tot nog toe geen grootschalig empirisch onderzoek gedaan naar hoe creativiteit kan worden bevorderd. Er zijn wel (review)studies naar verbanden tussen bepaalde kunstvormen en de ontwikkeling van creativiteit.  

    Tussen onderwijs in dans en drama en creativiteit is een verband gevonden  Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
     Ook een studie van de OECD vindt positieve effecten van onderwijs in beeldende kunst en muziek op creativiteit  Tijdens de muzieklessen laten leerlingen bijvoorbeeld meer creatief denken en handelen zien, en dan vooral divergent denken en handelen. Ze komen tot veel verschillende mogelijkheden en varianten, in plaats van dat ze moeten toeredeneren naar het enige juiste antwoord (convergent). Muzieklessen stimuleren originaliteit en variatie volgens een promotieonderzoek naar de ontwikkeling van muzikale creativiteit in de interactie tussen leerling en leerkracht  Hendriks, L. (2025). Pathways of Musical Creativity: the Effects of an Intervention for Enhancing Teacher-Student Interaction during Music Lessons in Primary Education. [Thesis fully internal (DIV), University of Groningen]. University of Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.1198588129
     Improvisatie bij muziek kan de creativiteit bevorderen (Koutsoupidou & Hargreaves (2009) en Chandler (2018), in:  Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     

    Onderwijs in de kunstvakken kan dus de creativiteit bevorderen. Voorwaarde is dat de lessen gericht zijn op iets nieuws creëren, zoals improvisatie bij muziek, dans en drama. Daarnaast kunnen kunstlessen ook bijdragen aan creativiteit als leerlingen instructie krijgen over een creatief proces  Groenendijk, T. (2012). Observe and explore: empirical studies about learning in creative writing and the visual arts. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam. https://hdl.handle.net/11245/1.374231
      Van de Kamp, M.-T. (2017). Reimagine, redesign and transform: Enhancing generation and exploration in creative problem finding processes in visual arts education. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam. https://hdl.handle.net/11245.1/f5edbbe7-6f67-49d2-98a7-12934d57f416
      Van de Kamp, M.-T., Admiraal, W., Coertjens, L., Goossens, M., & Rijlaarsdam, G. (2022). The relationship of types of exploration activities with originality of visual arts designs. Journal of Creative Behavior, 56 (1), 108-124. https://doi.org/10.1002/jocb.519
     Dat lijkt een open deur, maar is een belangrijke conclusie: kunstlessen bevorderen niet vanzelf de creativiteit van leerlingen. 

    Hoe kunnen leraren de creativiteit van hun leerlingen stimuleren? 

    Leraren kunnen op verschillende manieren de creativiteit bij hun leerlingen stimuleren  Hoogeveen, K. (red.) (2013). Creativiteit is hard werken. Vier jaar onderzoek van het lectoraat kunsteducatie HKU. Creativiteit is hard werken by HKU - Issuu
      Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
     Uit literatuurstudies en interviews met leraren in het kunstvakonderwijs komt naar voren dat dit kan door:  

    • leerlingen autonomie te geven;
    • een sfeer van vertrouwen en veiligheid te creëren;
    • feedback te geven op het proces, bijvoorbeeld door leerlingen aan te moedigen om meerdere richtingen uit te gaan en risico’s te nemen.  

    Ook zijn er didactische tips die helpen om de creativiteit te bevorderen, zoals het geven van open opdrachten waarbij meerdere oplossingen mogelijk zijn en leerlingen voldoende tijd bieden.

    Past deze aanpak bij jouw school?

    Wil je weten of deze aanpak een goede keuze is voor jouw leerlingen en school? Bekijk in de aanpak Kunst- en cultuureducatie wat er bekend is over de tijdsinvestering, de kosten en de wetenschappelijke onderbouwing. Kijk ook eens wat we weten over andere aanpakken. Combineer de inzichten uit de Toolkit Leren en Lesgeven met jouw vakkennis en schoolcontext om weloverwogen keuzes te maken.

     

    Geraadpleegde bronnen

    SLO (2024a).  Conceptkerndoelen kunst en cultuur.SLO.
    Hoogeveen, K. (red.) (2013). Creativiteit is hard werken. Vier jaar onderzoek van het lectoraat kunsteducatie HKU. Creativiteit is hard werken by HKU - Issuu
    SLO (2020). Leerlijn creatief denken en handelen. SLO.
    Hoogeveen, K. (red.) (2013). Creativiteit is hard werken. Vier jaar onderzoek van het lectoraat kunsteducatie HKU. Creativiteit is hard werken by HKU - Issuu
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Van Heusden, B. (2010b). De structuur van cultuur of: wat weet de schildpad. (Oratie)
    Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD
    Vincent-Lancrin, S., González-Sancho, C., Bouckaert, M., de Luca, F., FernándezBarrerra, M., Jacotin, G., Urgel J. & Vidal, Q. (2019), Fostering Students' Creativity and Critical Thinking: What it Means in School, Educational Research and Innovation, OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/62212c37-en
    Hendriks, L. (2025). Pathways of Musical Creativity: the Effects of an Intervention for Enhancing Teacher-Student Interaction during Music Lessons in Primary Education. [Thesis fully internal (DIV), University of Groningen]. University of Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.1198588129
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?
    Groenendijk, T. (2012). Observe and explore: empirical studies about learning in creative writing and the visual arts. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam. https://hdl.handle.net/11245/1.374231
    Van de Kamp, M.-T. (2017). Reimagine, redesign and transform: Enhancing generation and exploration in creative problem finding processes in visual arts education. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam. https://hdl.handle.net/11245.1/f5edbbe7-6f67-49d2-98a7-12934d57f416
    Van de Kamp, M.-T., Admiraal, W., Coertjens, L., Goossens, M., & Rijlaarsdam, G. (2022). The relationship of types of exploration activities with originality of visual arts designs. Journal of Creative Behavior, 56 (1), 108-124. https://doi.org/10.1002/jocb.519
    Hoogeveen, K. (red.) (2013). Creativiteit is hard werken. Vier jaar onderzoek van het lectoraat kunsteducatie HKU. Creativiteit is hard werken by HKU - Issuu
    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie?

    Eccles, R.M., Van der Linde, J., LeRoux, M., Swanepoel, D., Maaccutcheon, D., & Ljung, R. (2021). The effect of music education approaches on phonological awareness and early literacy: A systematic review. Australian Journal of Language and Literacy, 44(1), 46-60. http://dx.doi.org/10.1007/BF03652064 

    Gara, T. V., & Winsler, A. (2019, April 11). Selection Into, and Academic Benefits From, MiddleSchool Dance Elective Courses Among Urban Youth. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts. Advance online publication. http://dx.doi.org/10.1037/aca0000250  

    Goldsmith, L. T., Hetland, L., Hoyle, C., & Winner, E. (2016). Visual-spatial thinking in geometry and the visual arts. Psychology of Aestheticss, Creativity and the Arts, 10(1), 56-71. https://doi.org/10.1037/aca0000027 

    Groenendijk, T. (2012). Observe and explore: empirical studies about learning in creative writing and the visual arts. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam. https://hdl.handle.net/11245/1.374231 

    Haanstra, F., Dieleman, C., Hoek, E. van, Reus, L. & Schönau, D. (2022). Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? Reviewstudie naar beïnvloedbare factoren voor leerprestaties bij kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs. Wat werkt in kunstzinnige oriëntatie? 

    Harland, J. & Hetland, L. (2008).  Gewenste en bereikte leereffecten van kunsteducatie. Cultuur+Educatie, 23, 1-92. Cultuur+Educatie 23 

    Hendriks, L. (2025). Pathways of Musical Creativity: the Effects of an Intervention for Enhancing Teacher-Student Interaction during Music Lessons in Primary Education. [Thesis fully internal (DIV), University of Groningen]. University of Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.1198588129 

    Hogenes, M., Oers, B. V. & Diekstra, R. F. W. (2014). The Impact of Music on Child Functioning. The European Journal of Social & Behavioural Sciences, Volume 10(Issue 3), 312-336. https://doi.org/10.15405/ejsbs.135 

    Hoogeveen, K. (red.) (2013). Creativiteit is hard werken. Vier jaar onderzoek van het lectoraat kunsteducatie HKU. Creativiteit is hard werken by HKU - Issuu 

    Jaschke, A. C., Honing, H., & Scherder, E. J. A. (2018). Longitudinal analysis of music education on executive functions in primary school children. Frontiers in Neuroscience, 12. https://doi.org/10.3389/fnins.2018.00103 

    Kim, S.H. & Sook, L. (2017). Effects of an interpersonal caring music activity program on loneliness, self-esteem, and the stress response in children of single-parent families. The Journal of the Korea Contents Association, 17(4), 219-228. https://doi.org/10.5392/JKCA.2017.17.04.219 

    Kirschner, S. & Tomasello, M. (2010). Joint Music Making Promotes Prosocial Behavior in 4-Year-Old Children. Evolution and Human Behavior, 31(5), 354-364. https://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2010.04.004 

    Konings, F. (2020). Zitten we op één lijn? een studie naar de bijdrage van culturele instellingen aan doorlopende leerlijnen cultuuronderwijs in de basisschool. Proefschrift Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.119860716

    Kroesbergen, E. H., Schoevers, E., Jonker, V., Keijzer, M., & Wijers, M. (2019). Meetkunst. Eindrapportage van het onderzoek ‘Meetkunde uit de kunst in de klas’. Universiteit Utrecht. Meetkunst. Eindrapportage 

    Kunst en Cultuur (Drenthe en Groningen). TRACE 

    Sanz-Camarero, R., Ortiz-Revilla, J., & Greca, I.M. (2023). The Impact of Integrated STEAM Education on Arts Education: A Systematic Review. Education Sciences 13(11) 1139. http://dx.doi.org/10.3390/educsci13111139 

    Schellenberg, E. G., Corrigall, K. A., Dys, S. P., & Malti, T. (2015, 27 oktober). Group Music Training and Children's Prosocial Skills. PLoS ONE, 10(10). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0141449

    Schoevers, E. M., Leseman, P. P. M., & Kroesbergen, E. H. (2020). Enriching mathematics education with visual arts: Effects on elementary school students’ ability in geometry and visual arts. International Journal of Science and Mathematics Education, 18, 1613-1634. https://doi.org/10.1007/s10763-019-10018-z 

    SLO (2014). Cultuur in de Spiegel in praktijk. Een leerplankader voor cultuuronderwijs. SLO. 

    SLO (2020). Leerlijn creatief denken en handelen. SLO.

    SLO (2024a).  Conceptkerndoelen kunst en cultuur.SLO.

    SLO (2024b). Toelichtingsdocument concept kerndoelen kunst en cultuur.SLO.

    SLO (2024d). Kunst- en Cultuurvakken: waarom? SLO.

    Van Ast, M. (2016). Bewegen en muziek versterken het brein. Van Twaalf tot Achttien, 26, 20-21.

    Vincent-Lancrin, S., González-Sancho, C., Bouckaert, M., de Luca, F., FernándezBarrerra, M., Jacotin, G., Urgel J. & Vidal, Q. (2019), Fostering Students' Creativity and Critical Thinking: What it Means in School, Educational Research and Innovation, OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/62212c37-en

    Van Dorsten, T., & Van Klaveren , L. M. (2023). Cultuuronderwijs inzichtelijk: ontwikkeling en evaluatie vanTRACE. Cultuur+Educatie, 21 (62), 80-98. CE#62_Cultuuronderwijs inzichtelijk. Ontwikkeling en evaluatie van TRACE 

    Van Dorsten, T.  & Zernitz, Z. (2020a). Verbeelding in beeld. Cultuur + Educatie 19 (56) Cultureel bewustzijn – verbeelding voor het voetlicht. (pp. 6-21). LKCA. 

    Van Dorsten, T. & Zernitz, Z. (2020b) Speciaal verbeeld. LKCA. 

    Van Heusden, B. (2010a). Cultuur in de Spiegel naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs. RuG/SLO.

    Van Heusden, B. (2010b). De structuur van cultuur of: wat weet de schildpad. (Oratie) 

    Van Heusden, B. (2015), Arts Education ‘After the End of Art’ Towards a New Framework for Arts Education. in B. van Heusden & P. Gielen (Eds.), Arts Education Beyond Art. Teaching in Times of Change (pp.153-168). Valiz. https://hdl.handle.net/11370/2322e326-5501-4f53-bd3a-366c9b5f5c07 

    Van Heusden, B. (2020). Het leven verbeeld: kunst, cultuur en cognitie. Cultuur + Educatie 19 (56) Cultureel bewustzijn – verbeelding voor het voetlicht. (pp. 6-21). LKCA. 

    Van Heusden, B., Rass, A., & Tans, J. (2016). Cultuur2. Basis voor cultuuronderwijs. Koninklijke van Gorcum BV. 

    Van Heusden, B., Rass, A., & Tans, J. (2019). Cultuur2.  Cultuuronderwijs in VO. University of Groningen Press. 

    Van de Kamp, M.-T. (2017). Reimagine, redesign and transform: Enhancing generation and exploration in creative problem finding processes in visual arts education. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam. https://hdl.handle.net/11245.1/f5edbbe7-6f67-49d2-98a7-12934d57f416 

    Van de Kamp, M.-T., Admiraal, W., Coertjens, L., Goossens, M., & Rijlaarsdam, G. (2022). The relationship of types of exploration activities with originality of visual arts designs. Journal of Creative Behavior, 56 (1), 108-124. https://doi.org/10.1002/jocb.519  

    Van Klaveren, L. M., van Dorsten, T., & van Heusden, B. (2023). Mapping Pupils’ Cultural Consciousness: Design and Evaluation of a Theory-Based Survey. In E. Schurig, & A. Lehmann-Wermser (Eds.), Aspects of multiculturalism in arts education: Proceedings German-Dutch Colloquium on Research in Arts Education (Forschungsbericht ed., Vol. 33, pp. 78-89). Institute for Music Education Research Hannover University of Music Drama and Media. FB_33_2023_Schurig_Lehmann-Wermser.pdf 

    Wilschut, A. & Pijls, M. (2018). Effecten van vakkenintegratie. Een literatuurstudie. Effecten_van_vakkenintegratie.pdf 

    Winner, E. & Hetland, L. (2001). The arts and academic achievement: what the evidence shows. Arts Education Policy Review, 102(5), 3-6. https://doi.org/10.1080/10632910109600008 

    Winner, E., Goldstein, T., & Vincent-Lancrin, S. (2013). Art for Art’s Sake? The impact of arts education. OECD. Art for Art's Sake? | OECD 

    Volledige referentie: Hoogeveen, K. & Konings, F. (2025). Kunst en cultuuronderwijs. Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van www.onderwijskennis.nl/node/2069

    Korte verwijzing in de tekst: (Hoogeveen & Konings, 2025)

    Meer informatie: bekijk de disclaimer.

    Bijdrage van

    Bureau Konings Kunst

    Karin Hoogeveen

    Karin Hoogeveen

    Senior adviseur / onderzoeker

    Sardes

    Fianne Konings

    Fianne Konings

    Zelfstandig onderzoeker

    Bureau Konings Kunst

    Mogen we je iets vragen?

    Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
    Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
    In welke onderwijssector werk je?

    Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

    Privacyverklaring

    Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

    Gerelateerd in de kennisbank

    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      Cultuur² Cultuuronderwijs in het VO

      vo

      Dit boek biedt een kader voor samenhangend cultuuronderwijs. Het laat zien hoe de cultuurvakken elkaar aanvullen. Ze ondersteunen samen het ontwikkelen van het cultureel bewustzijn van leerlingen.

      download bij RUG
    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      ArtsSciences Unlocked.

      po vo (v)so

      In dit ontwerponderzoek zijn ontwerpprincipes voor een ArtsSciences-leertraject ontwikkeld voor jongeren met autisme die uitgevallen zijn uit school en waar geen passend onderwijs voor is.

      Download bij Researchgate
    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Praktijkvoorbeeld

      Creatief belang cultuureducatie

      po vo

      In deze filmpjes zie je verschillende mensen vertellen over het belang van cultuureducatie voor de ontwikkeling van creativiteit en de hersenen.

      Kijk verder bij Muzehof

    Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.