Aanleiding en doel
Traditioneel chemieonderwijs bereidt studenten soms onvoldoende voor op complexe duurzaamheidsuitdagingen. Dit vraagt om een innovatieve aanpak. Daarom is CLEAR (Chemistry Learning for Environmental Action and Responsibility) ontwikkeld, met als doel systeemdenken te integreren in het curriculum.
Het programma rust op drie pijlers:
- Ontwikkeling van essentiële vaardigheden, zoals leren samenwerken, kritisch denken, onderzoek en analyse, en informatievaardigheden.
- Vernieuwing van het curriculum met duurzaamheid als uitgangspunt.
- Een ondersteunende leeromgeving.
CLEAR bevordert een duurzame mindset en stimuleert een interdisciplinaire benadering, zodat studenten niet alleen technische kennis verwerven, maar ook inzicht krijgen in maatschappelijke impact. Zo groeit een nieuwe generatie chemici op die actief bijdraagt aan échte duurzaamheid in de praktijk.
Opzet en aanpak
CLEAR is stapsgewijs ontwikkeld binnen de bacheloropleiding Chemical Science & Engineering, met als doel studenten systematisch op te leiden tot duurzaamheidsbewuste ingenieurs. Er is gekozen voor evidence-informed onderwijsvernieuwing, waarbij zowel literatuuronderzoek als feedback van studenten, docenten en accreditatiecommissies werd meegenomen. In twaalf thematische modules van 15 EC is systeemdenken structureel geïntegreerd, zodat studenten verder leren kijken dan technische oplossingen: ze leren complexe systemen — sociaal, ecologisch en economisch — te analyseren.
Werkvormen zoals probleemgestuurd leren, projectonderwijs en interdisciplinaire casussen stimuleren studenten tot actief leren en toepassen in realistische contexten. Ict-tools zoals PebblePad ondersteunen gestructureerde reflectiecycli, terwijl Learning Assistants peer-mentorship bieden.
CLEAR is tussen eind 2019 en 2025 ingevoerd, in een cyclisch proces waarin proefmodules steeds opnieuw zijn getest en bijgestuurd op basis van evaluaties. Het was een belangrijke uitdaging om abstracte duurzaamheidsconcepten te vertalen naar concrete leerdoelen. Door docenten, onderwijskundigen en studenten nauw te laten samenwerken is dit gelukt.
Impact en opbrengsten
CLEAR heeft het chemieonderwijs vernieuwd door systeemdenken en duurzaamheid structureel te integreren. Studenten ontwikkelen zo niet alleen technische kennis, maar leren ook om chemie te plaatsen binnen bredere maatschappelijke en ecologische contexten. Dit stimuleert kritisch denken, betrokkenheid en eigenaarschap bij duurzaamheidsvraagstukken. We zien een duidelijke attitudeverandering bij onze studenten.
De impact is gemeten via kwantitatieve analyses van leerresultaten en kwalitatieve methoden zoals interviews, observaties en feedbacksessies. Belangrijke opbrengsten zijn de succesvolle integratie van veertien essentiële vaardigheden in het curriculum, internationale erkenning van CLEAR als best practice, en een groeiende samenwerking met middelbare scholen om systeemdenken tijdig te introduceren.
CLEAR levert daarmee een krachtige bijdrage aan toekomstgericht onderwijs, waarin studenten worden voorbereid op hun rol als verantwoordelijke en reflectieve professionals in een steeds complexere wereld.
Tips voor de onderwijspraktijk
Vorm een gemotiveerd en interdisciplinair kernteam met gedeelde visie en verantwoordelijkheid.
- Denk voorbij wat al aangeboden wordt binnen het bestaande programma en durf innovatieve keuzes te maken. Zorg daarbij dat docenten goed worden geïnformeerd en nodig hen uit om kritisch mee te denken.
- Documenteer het ontwikkelproces en de behaalde resultaten zorgvuldig, zodat je successen kunt delen en opschalen.
- Continu leren is cruciaal: evalueer regelmatig en kritisch, betrek daarbij studenten en collega’s, en wees bereid bij te sturen. Zo blijft het onderwijs dynamisch, effectief en afgestemd op actuele uitdagingen.
Gebruikte literatuur
Association of American Colleges & Universities (2017). VALUE Rubric Development Project. Washington, DC: Association of American Colleges & Universities.
Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2017). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage Publications
Engineering for One Planet (2020). The Engineering for One Planet Framework: Essential learning outcomes for engineering education. The Lemelson Foundation.
Flynn, A. B., Orgill, M., Ho, F. M., York, S., Matlin, S. A., Constable, D. J., & Mahaffy, P. G. (2019). Future directions for systems thinking in chemistry education: Putting the pieces together. Journal of Chemical Education, 96(12), 3000-3005. https://doi.org/10.1021/acs.jchemed.9b00637
Mahaffy, P. G., Krief, A., Hopf, H., Mehta, G., & Matlin, S. A. (2018). Reorienting chemistry education through systems thinking. Nature Reviews Chemistry, 2(4), 0126. https://doi.org/10.1038/s41570-018-0126
Opgeleverde producten
Wong, A., & Krab-Hüsken, L. (2023). Uitzoomen en vooruitkijken: conceptueel modelleren in de klas C2W Mens & Molecule. https://www.sciencelink.net/nieuws/uitzoomen-en-vooruitkijken-conceptueel-modelleren-in-de-klas/21718.article
Krab-Hüsken, L., Pei, L., & Nieck E, B. (2022). Developing teamwork skills beyond cross-cultural barriers: a case study for engineering students in higher education. [Conference report]. Annual Conference of The European Society for Engineering Education 50th, Barcelona. https://doi.org 10.5821/conference-9788412322262.1222
Krab-Hüsken, L., Pei, L., De Vries, P. G., Lindhoud, S., Paulusse, J. M. J., Jonkheijm, P., & Wong, A. S. Y. (2023). Conceptual Modeling Enables Systems Thinking in Sustainable Chemistry and Chemical Engineering. Journal of Chemical Education, 100(12), 4577-4584. https://doi.org/10.1021/acs.jchemed.3c00337
L. Pei, Onnink, A. J., Susarrey-Arce, A., Van Lente, J. J., Wong, S. Y., Ten Elshof, J. E., Wormeester, H., & Krab-Hüsken, L. E. (2025). Integrating Essential Skills and Systems Thinking into Chemistry Education: The CLEAR Initiative for Sustainability. [Conference paper]. Presented at the International Conference on Engineering Education for Sustainable Development London, June 2025.
Orozco, M., Boon, M., & Arce, A. S. (2022). Action research on electrochemistry learning. Conceptual modelling intervention to promote disciplinary understanding, scientific inquiry, and reasoning. [Conference paper]. In 50th Annual Conference of the European Society for Engineering Education, SEFI 2022 (pp. 587-595). Societe Européenne pour la Formation des Ingenieurs (SEFI). https://upcommons.upc.edu/handle/2117/383454
University Twente. S&T Education Research (STER). https://www.utwente.nl/en/tnw/research/ster/
Factsheet
| Naam projectleider / contactpersoon: | Leonie Krab-Hüsken, opleidingsdirecteur en docent vaardigheden |
|---|
| Beschrijving projectteam: | Linlin Pei: onderwijskundig adviseur, levert innovatieve inzichten en evidence-based begeleiding Arturo Susarrey Arce: universitair docent, docent systeemdenken en duurzaamheid André ten Elshof: hoogleraar, docent duurzaamheid, vice-decaan onderwijs Albert Wong: universitair hoofddocent, docent systeemdenken en verantwoordelijk voor de outreach van CLEAR naar middelbare scholen Ramon Kroes: student, levert input voor brede betrokkenheid van studenten en continue verbetering van het project Jip Hoogland: student, Learning Assistant Arnoud Onnink: docent vaardigheden Talitha Visser: expert van de lerarenopleiding, faciliteert de outreach van CLEAR naar middelbare scholen Herbert Wormeester: opleidingsdirecteur van de opleidingen Advanced Technology en Nanotechnology; breidt de aanpak van het project uit en valideert deze in andere onderwijskundige contexten |
|---|
| Ontwikkelperiode: | November 2019 - 2025 |
|---|
| Opleiding(en) en/of aantal studenten waarbij het onderwijs is toegepast: | Chemical Science & Engineering (Scheikundige Technologie). We zijn eind 2019 begonnen met de essentiële vaardigheden en dat hebben we langzaam uitgebouwd naar CLEAR. De laatste drie BSc-cohorten (gestart in 2022, 2023 en 2024) zijn opgeleid met het hele CLEAR-concept (met veel aandacht voor systeemdenken, gestut door onder meer onze 14 essentiële vaardigheden). Dit gaat om zo’n 160 studenten in totaal, en we gaan hiermee door. Delen van CLEAR zijn toegepast bij de opleidingen Advanced Technology, Sustainable Nanotechnology, Mechanical Engineering, en op zes middelbare scholen. |
|---|