Overzichtsartikel

Aandacht voor routes naar het leraarschap in het funderend onderwijs

Routes naar het leraarschap in het funderend onderwijs
  • Primair onderwijs
  • Voortgezet onderwijs
  • (Voortgezet) speciaal onderwijs
  • Verschillende routes naar het leraarschap interesseren een grotere groep mensen in een baan als leraar en stellen hen in staat een bevoegdheid te behalen. 

    Bijdrage van Devorah van den Berg (CAOP) , Nynke van Miltenburg (CAOP) , Ruud van der Aa (CAOP) Meer informatie

    Gepubliceerd:

    Rawpixel.com/Shutterstock.com

    Nederland kent een groeiend lerarentekort. Dit tekort verschilt per regio, onderwijssector en vak  Adriaens, H., Elshout, J., & Elshout, M. (2024a). Tekortmeting primair onderwijs 2024. Centerdata. https://www.mirrorpedia.nl/content/tekortmeting-po-2024.pdf.
    Adriaens, H., Feher, B., Elshout, S., & Elshout, M. (2024b). Tekortmeting voortgezet onderwijs 2024. Centerdata. https://www.mirrorpedia.nl/content/tekortmeting-vo-2024.pdf
     Om een zo groot mogelijke groep mensen te interesseren voor een baan als leraar en om hen ook in staat te stellen een bevoegdheid te halen, zijn er verschillende routes naar het leraarschap ontwikkeld. Dit artikel brengt deze routes in kaart, laat zien wat werkt en waar kansen liggen voor beleid en praktijk.

    Welke routes naar het leraarschap zijn er en hoe groot is de instroom?

    Routes voor het basisonderwijs

    Tabel 1 toont de jaarlijkse instroom in verschillende routes naar leraarschap in het basisonderwijs.

    Tabel 1: Jaarlijkse instroom opleidingen tot leraar en toegekende subsidies zij-instroom basisonderwijs (in aantallen, x 1000, 2020-2024)

     

    2020

    2021

    2022

    2023

    2024

    Pabo

    Voltijd6,825,355,785,746,14
    Deeltijd  2,572,181,841,731,73
    Duaal  0,300,190,280,240,10

    Academische routes

    Universitaire pabo (ALPO)0,420,340,320,370,37
    Wo primair onderwijs (PWPO)0,040,050,070,050,06
    Educatieve master po (EMPO)--0,030,020,04

    Zij-instroom via subsidies

    Subsidie zij-instroom in beroep0,840,820,850,980,91
    Subsidie onderwijspersoneel opleiding tot leraar (SOOL)0,410,410,790,560,61

    Bron:  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2024). Trendrapportage leraren po, vo en mbo.
      Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025a). Opleiding en professionalisering via een subsidie. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/opleiding-en-professionalisering-via-een-subsidie
      Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025b). Lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/instroom-in-de-lerarenopleidingen
      Universiteiten van Nederland (2025). Feiten en cijfers. https://universitaireaanpaklerarentekort.nl/feiten-en-cijfers/

    Pabo

    De meest gebruikelijke route naar een lesbevoegdheid in het basisonderwijs is de hbo-bachelor Pedagogische Academie voor het Basisonderwijs, oftewel pabo  Rijksoverheid (2025a). Leraar basisonderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-basisonderwijs
    ;  Onderwijsloket. (2025a). Hoe word ik leraar op een basisschool? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/hoe-word-ik-leraar-op-een-basisschool/
     In 2024 startten ongeveer 8.000 studenten aan een pabo-opleiding, waarvan 6.140 voltijds en 1.730 in deeltijd. Studenten met een relevante vooropleiding kunnen een versneld trajecten volgen, zoals een duale of verkorte deeltijdvariant  Onderwijsloket. (2025b). Welke deeltijdvarianten van de pabo zijn er? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/welke-deeltijdvarianten-van-de-pabo-zijn-er/

    Sinds 2015 stijgt de instroom in de pabo. De covid-pandemie zorgde in 2020 voor een piek van zo’n 9.700 studenten. Het aandeel deeltijd- en duale pabostudenten steeg tussen 2012 en 2024 van 16 naar 23 procent  Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf
    . De pabo trekt relatief veel doorstromers: 62 procent van de eerstejaars heeft al eerder een studie in het hoger onderwijs gedaan.

    Academische routes

    Verschillende universitaire opleidingen leiden tot een lesbevoegdheid in het basisonderwijs  Onderwijsloket. (2025c). Wat is de universitaire pabo? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/wat-is-de-universitaire-pabo/
     Voorbeelden zijn de Academische Lerarenopleiding Primair Onderwijs (ALPO) waarin een universitaire bachelor (pedagogiek of onderwijskunde) wordt gecombineerd met de pabo, de universitaire Educatieve Master Primair Onderwijs (EMPO) en de universitaire bachelor Pedagogische Wetenschappen Primair Onderwijs (PWPO). Sommige instellingen bieden eigen varianten, zoals de Master Pabo (Mpabo) in Utrecht. Deze routes zijn relatief kleinschalig (zie Tabel 1).

    Zij-instroom via subsidies

    Sinds 2014 verstrekt het ministerie van OCW subsidies aan scholen die zij-instromers in beroep (Zib) opleiden  Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025b). Subsidie zij-instroom. https://duo.nl/zakelijk/primair-onderwijs/bekostiging-en-subsidies/subsidie-zij-instroom.jsp
    . Het aantal toegekende subsidies in het primair onderwijs steeg tussen 2014 en 2024 van 23 naar 852. Mensen met een afgeronde hbo- of wo-opleiding kunnen via deze route direct starten als leraar in het primair (of voortgezet) onderwijs  Rijksoverheid (2025d). Hoe word ik zij-instromer in het onderwijs? https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/hoe-word-ik-zijinstromer-in-het-onderwijs
     Tegelijkertijd doorlopen zij een opleidingstraject van maximaal twee jaar om hun lesbevoegdheid te behalen. Deelnemers krijgen een geschiktheidsonderzoek aan een hogeschool, waarin hun basiscompetenties worden beoordeeld om het traject succesvol te kunnen doorlopen. De zij-instromers worden vervolgens begeleid door hun werkgever en volgen onderwijs aan de hogeschool. Ze zijn dus geen reguliere studenten en staan ook niet ingeschreven bij de hogeschool. Ze behalen hun lesbevoegdheid door een bekwaamheidsonderzoek succesvol af te ronden. Dit onderzoek is gericht op de onderdelen waarin zij zich volgens het geschiktheidsonderzoek nog moesten ontwikkelen  Inspectie van het Onderwijs. (2020). Zij-instroom in het beroep van leraar in het primair onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/onderwijsinspectie/documenten/publicaties/2020/05/19/zij-instroom-in-het-beroep-van-leraar-in-het-primair-onderwijs/Wat+is+zij-instroom+in+het+beroep+in+het+primair+onderwijs+-+uitleg.pdf

    Een tweede subsidie om ervaren professionals op te leiden tot leraar richt zich specifiek op onderwijsondersteuners (OOP’ers) die een lerarenopleiding willen volgen  Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen (DUS-I) (2025). Onderwijspersoneel opleiding tot leraar - primair onderwijs. https://www.dus-i.nl/subsidies/onderwijspersoneel-opleiding-tot-leraar-primair-onderwijs
     Tussen 2019 en 2024 steeg het aantal toegekende subsidies in het primair onderwijs hiervoor van 328 naar 607 Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025a). Opleiding en professionalisering via een subsidie. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/opleiding-en-professionalisering-via-een-subsidie

    Routes voor het voortgezet onderwijs

    Tabel 2 toont de jaarlijkse instroom via verschillende routes naar leraarschap in het voortgezet onderwijs. Om leraar te worden in het voortgezet onderwijs halen studenten een tweedegraads of eerstegraads lesbevoegdheid  Rijksoverheid (2025b). Leraar voortgezet onderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-voortgezet-onderwijs

    Tabel 2: Jaarlijkse instroom opleidingen tot leraar en toegekende subsidies zij-instroom voortgezet onderwijs (in aantallen, x 1000, 2020-2024)

     

    2020

    2021

    2022

    2023

    2024

    Hbo lerarenopleiding tweedegraads docent 

    Voltijd4,764,304,013,913,75
    Deeltijd  2,182,191,861,761,95
    Duaal0,040,030,040,040,03
    Educatieve minor0,570,680,560,580,57
    Educatieve module0,190,180,120,160,26
    Hbo lerarenopleiding eerstegraads docent3,93,63,43,33,5
    Universitaire lerarenopleiding voor 1e graads docenten (ulo)1,030,930,780,650,69
    Zij-instroom via subsidies
    Subsidie zij-instroom in beroep0,230,330,290,350,47
    Subsidie onderwijspersoneel opleiding tot leraar (SOOL)---0,130,21

    Bron:  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2024). Trendrapportage leraren po, vo en mbo.
      Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025a). Opleiding en professionalisering via een subsidie. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/opleiding-en-professionalisering-via-een-subsidie
      Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025b). Lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/sectoren/hoger-onderwijs/lerarenopleidingen/overzicht/instroom
      Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025c). Instroom in de lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/instroom-in-de-lerarenopleidingen
      Universiteiten van Nederland (2025). Feiten en cijfers. https://universitaireaanpaklerarentekort.nl/feiten-en-cijfers/

    Tweedegraads bevoegdheid

    De hbo-lerarenopleiding is de meest gangbare route naar een tweedegraads bevoegdheid. Met een tweedegraads bevoegdheid mag een leraar lesgeven in het vmbo (alle leerwegen), de onderbouw van havo en vwo en in het praktijkonderwijs, mbo en volwassenenonderwijs (vavo;  Onderwijsloket. (2025d). Hoe haal in mijn tweedegraads bevoegdheid? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/hoe-haal-ik-mijn-tweedegraads-bevoegdheid/
     Ook Pabo-afgestudeerden mogen lesgeven in het praktijkonderwijs, en met een aanvullend certificaat in de onderbouw vmbo-basis en kader. Studenten die al een hbo-bachelor hebben afgerond, kunnen voor een aantal vakken een kopopleiding volgen: een verkort traject van één jaar dat leidt tot een tweedegraads bevoegdheid.

    In 2024 startten ruim 5.700 studenten met de tweedegraads lerarenopleiding. Deze instroom daalt gestaag sinds 2013, toen ruim 8.400 studenten begonnen. Ook de instroom in tweedegraads opleidingen voor tekortvakken (Duits, Frans, Klassieke Talen, Natuurkunde, Scheikunde, Informatica en met name Nederlands en Wiskunde) neemt af, van 2.499 studenten in 2025 naar 1.341 in 2022  Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf
     Het aandeel deeltijd- en duale studenten schommelde in de periode 2012-2024 tussen de 31 en 35 procent.

    Educatieve minor

    Universitaire studenten kunnen tijdens hun bachelor een educatieve minor volgen of na afronding kiezen voor een educatieve module  Onderwijsloket. (2025e). Wat is een educatieve minor of module? https://onderwijsloket.com/kennisbank/artikelen/wat-is-een-educatieve-minor-of-module
     Beide trajecten hebben dezelfde inhoud en leiden tot een beperkte tweedegraads lesbevoegdheid. Met deze bevoegdheid mogen ze alleen lesgeven in het vmbo en in de onderbouw van havo en vwo. Ook sommige hogescholen bieden educatieve minors aan. Studenten krijgen hiermee geen lesbevoegdheid, maar wel vrijstellingen binnen de lerarenopleiding. Via een verkorte kopopleiding kunnen ze dan alsnog een volledige tweedegraads bevoegdheid halen.

    Eerstegraads bevoegdheid

    Met een eerstegraads bevoegdheid mag een leraar lesgeven in de bovenbouw van havo en vwo. Er zijn twee hoofdroutes: via een hbo-masteropleiding en via een universitaire opleiding. Studenten die al een hbo-lerarenopleiding hebben afgerond, kunnen een master volgen aan een hogeschool. Studenten met een wo-bachelor of wo-master in een vak dat aansluit bij het schoolvak waarin zij willen lesgeven, kunnen een universitaire lerarenopleiding (ULO) volgen van één of twee jaar. In 2023 stroomden 2.686 studenten in aan de eerstegraads hbo-lerarenopleiding en 618 studenten aan de ULO. De instroom aan eerstegraads hbo-lerarenopleidingen blijft sinds 2013 ongeveer constant, de instroom aan de ULO daalt  Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf

    Zij-instroom via subsidies

    Ook in het voortgezet onderwijs kunnen studenten kiezen voor Zij-instroom in beroep (Zib). Het aantal toegekende zij-instroomsubsidies steeg van 143 in 2014 naar 466 in 2024  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2024). Trendrapportage leraren po, vo en mbo.
     Onderwijsondersteuners (OOP’ers) in het voortgezet onderwijs kregen 125 subsidies voor een lerarenopleiding toegekend in 2023 en 212 in 2024.

    Routes voor het speciaal onderwijs

    Om les te mogen geven in het speciaal (basis)onderwijs is een lesbevoegdheid voor het primair onderwijs vereist  Rijksoverheid (2025c). Leraar speciaal onderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-speciaal-onderwijs
     Leraren met deze bevoegdheid mogen ook lesgeven in het voortgezet speciaal onderwijs, maar geen examens afnemen. Leraren met een lesbevoegdheid voor het voortgezet onderwijs mogen lesgeven én examens afnemen in het vak waarvoor zij bevoegd zijn. Veel scholen in het speciaal onderwijs vragen naast een bevoegdheid om een hbo-masteropleiding (Special) Educational Needs. De instroom aan deze master steeg van 690 studenten in 2019 naar 750 studenten in 2024  Vereniging Hogescholen. (2025). Dashboard instroom, inschrijvingen en diploma’s. https://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/feiten-en-cijfers/artikelen/dashboard-instroom-inschrijvingen-en-diploma-s

    Welke (ervaren) drempels zijn er om te kiezen voor het leraarschap?

    Nadere toelatingseisen pabo

    Sinds 2015 gelden voor de pabo toelatingstoetsen voor mbo-doorstromers en havisten die geen eindexamen hebben gedaan in aardrijkskunde, geschiedenis of natuur & techniek  Onderwijsloket (2025f). Wat zijn de regels bij toelatingstoetsen voor de pabo? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/wat-zijn-de-regels-bij-toelatingstoetsen-voor-de-pabo/
     Dit heeft geleid tot een lagere instroom uit de havo en het mbo  Bolhaar, J., & Van Ruijven, K., (2019). Het effect van bijzondere nadere vooropleidingseisen op de pabo. Centraal Planbureau.
     Ook vrouwen, studenten met een lagere sociaal-economische status en studenten met een niet-westerse achtergrond stroomden minder vaak in.

    Tegelijkertijd leiden deze toelatingstoetsen tot minder uitval en betere cijfers  Bolhaar, J., & Van Ruijven, K., (2019). Het effect van bijzondere nadere vooropleidingseisen op de pabo. Centraal Planbureau.
      Vereniging Hogescholen. (2024). Position paper lerarenopleidingen. https://www.vereniginghogescholen.nl/system/knowledge_base/attachments/files/000/001/564/original/Position_paper_en_factsheet_lerarenopleidingen_VH_dec_2024.pdf?1736776602
     Per saldo heeft de invoering geleid tot een verlies aan gediplomeerde leraren. Inmiddels is de instroom van mbo’ers hersteld, mogelijk omdat ROC’s hun studenten beter voorbereiden  Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf

    Vooropleidingseisen, studielast en behoefte maatwerk OOP’ers

    Uit verschillende onderzoeken komt naar voren dat 7 tot 13 procent van de OOP’ers in het primair en voortgezet onderwijs de ambitie heeft om leraar te worden  Van Miltenburg, N., Van Hassel, D., De Rooij, H., Bendig, J., & Oudejans, M. (2025). Effectieve inzet van onderwijsondersteunend personeel in basis- en voortgezet onderwijs. CAOP.
     Maar veel OOP’ers komen vanwege hun mbo-vooropleiding niet in aanmerking voor zij-instroom in beroep of de verkorte deeltijdopleiding. Tegelijkertijd vormt een volledige lerarenopleiding naast werk vaak een hoge drempel. Ook hebben sommige OOP’ers moeite met het hbo-niveau. Het lijkt voor OOP’ers lastig om vrijstellingen te krijgen op basis van hun werkervaring.

    Onduidelijkheid routes en onvoldoende maatwerk zij-instroom

    Voor potentiële zij-instromers is soms onduidelijk welke routes er zijn en hoe zij daaruit een passende keuze kunnen maken  Inspectie van het Onderwijs. (2018). Maatwerk voor aankomende leraren.  https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/2019/09/17/maatwerk-voor-aankomende-leraren
    Inspectie van het Onderwijs. (2020). Zij-instroom in het beroep van leraar in het primair onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/onderwijsinspectie/documenten/publicaties/2020/05/19/zij-instroom-in-het-beroep-van-leraar-in-het-primair-onderwijs/Wat+is+zij-instroom+in+het+beroep+in+het+primair+onderwijs+-+uitleg.pdf
     Daarnaast bieden opleidingen niet altijd voldoende maatwerk op basis van de kennis en ervaring van zij-instromers. Tegelijkertijd maakt maatwerk het voor zij-instromers moeilijker om routes te vergelijken en voor opleidingen om de kwaliteit van het traject te bewaken. Verder hebben potentiële zij-instromers soms verkeerde verwachtingen of onderschatten zij de zwaarte van het traject  Bijman, D., Dekker, B., Van Bergen, K., Kans, K., Waijers, N., Medendorp, L., Coenen, J., Lans, T., Belfi, B. (2021). Zij-instroom po, vo en mbo. Regioplan/ECBO. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/ac-rapport-zij-instroom/

    Signalen over gebrek aan maatwerk vormden in 2020 mede de aanleiding om het Bestuursakkoord Flexibilisering Lerarenopleidingen op te stellen  Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Vereniging Hogescholen (VH) en VSNU (2020). Bestuursakkoord flexibilisering lerarenopleidingen. https://open.overheid.nl/documenten/ronl-7b6150d9-042c-49c7-80ee-5670c2db87f1/pdf
    , om lerarenopleidingen toegankelijker te maken. Er zijn nieuwe routes zoals de Mpabo en EMPO ontwikkeld en er is een start gemaakt met een brede intake en beter passende routes  Kemman, M., Van den Hurk, A., De Moor, G., Kletter, S., Carrilho, S., Van Doorn, M., Van der Lugt, B. (2025). Onderzoek bestuursakkoord flexibilisering lerarenopleidingen. Dialogic en Oberon. https://www.aanpaklerarentekort.nl/documenten/2025/06/24/onderzoek-bestuursakkoord-flexibilisering-lerarenopleidingen
     Vooralsnog leidt dat niet tot hogere instroom of eenduidig positieve trends in studenttevredenheid, maar het is nog te vroeg om conclusies te trekken.

    Wat zijn effectieve maatregelen om meer leraren aan te trekken?  

    Financiële prikkels

    Een loonsverhoging leidt niet tot een toename van het aantal leraren als de financiering van lerarensalarissen vastligt, blijkt uit internationaal literatuuronderzoek  Stolp, T., Somers, M., Fleck, L., Groot, W., Van Merode, F. (2023). De effectiviteit van financiële prikkels om lerarentekorten aan te pakken. Een systematisch literatuuroverzicht. Over.Werk, Tijdschrift van het Steunpunt Werk, 33(1), 37-46.
     Schoolorganisaties hebben bij gelijke financiering en hogere salarissen immers minder budget om extra leraren aan te nemen. Een hoger startsalaris kan wel leiden tot een toename in het aanbod van kwalitatief sterke leraren. Het is onbekend of deze bevindingen van toepassing zijn op de Nederlandse context. In een vignettenonderzoek gaven ruim 20.000 havisten, vwo’ers en mbo-4-studenten aan dat zij eerder voor een lerarenopleiding zouden kiezen bij vergoeding van het collegegeld, een startsalaris van € 2.500 en een salarisgroeifactor van 2.0  Bahlmann, M., Egmond, R.J. van, Eustatia, B., & Pillen-Warmerdam, D. (2017). Effecten op de overwegingsintentie van scholieren en mbo-4 studenten om leraar te worden. Qompas. https://static.qompas.nl/corporate/Effecten-op-de-overwegingsintentie-van-scholieren-en-mbo-4-studenten-Rapport-Eindversie.pdf
     Mbo-4-studenten reageerden daarnaast positief op een maandelijkse toelage van € 250. Op basis van zo’n studie is niet te verifiëren in hoeverre de keuze voor een lerarenopleiding écht wordt beïnvloed door financiële prikkels.

    Inrichting van lerarenopleidingen

    Vignettenonderzoek naar de invloed van specialisatie- en verbredingsmogelijkheden op de aantrekkelijkheid van lerarenopleidingen voor havisten, vwo’ers en mbo-4-studenten, laat zien dat vrouwelijke havisten en vwo’ers meer interesse hebben in de pabo wanneer de opleiding wordt verbreed met programma’s op het gebied van jeugdhulpverlening en voorschoolse educatie  Bahlmann, M., Egmond, R.J. van, Eustatia, B., & Pillen-Warmerdam, D. (2017). Effecten op de overwegingsintentie van scholieren en mbo-4 studenten om leraar te worden. Qompas. https://static.qompas.nl/corporate/Effecten-op-de-overwegingsintentie-van-scholieren-en-mbo-4-studenten-Rapport-Eindversie.pdf
     Voor mannelijke havisten en vwo’ers geldt daarentegen dat een verbreding met voorschoolse educatie de pabo juist minder aantrekkelijk maakt.

    Voor potentiële studenten met een mbo-achtergrond leidt een bredere opzet van de pabo over het algemeen tot een toename van de belangstelling, met name bij een verbreding richting het leraarschap in de onderbouw van het voortgezet onderwijs, het vmbo of jeugdhulpverlening. Ook binnen deze groep geldt dat een programma gericht op voorschoolse educatie een positief effect heeft op de interesse van vrouwen en een negatief effect op die van mannen. Voor havo/vwo-scholieren maakt het niet uit of de opleiding specialisaties voor het jongere of oudere kind aanbiedt. Voor mbo’ers wel: vrouwen overwegen de pabo vaker wanneer die een specialisatie voor het jongere kind kent, terwijl mannen juist vaker interesse tonen bij een specialisatie voor het oudere kind.

    Ook hebben vrouwen meer belangstelling voor een lerarenopleiding in het voortgezet onderwijs wanneer deze wordt verbreed met jeugdhulpverlening, terwijl mannen met een mbo-4-achtergrond juist vaker interesse tonen bij een verbredingsprogramma tot gymdocent. Zowel mannen als vrouwen hebben interesse in verbreding met een opleiding tot groepsleraar basisonderwijs. In hoeverre dergelijke programmatische keuzes daadwerkelijk doorwerken in de feitelijke keuze voor een lerarenopleiding is op basis van dit vignettenonderzoek niet vast te stellen.

    Havisten, vwo’ers en mbo-4-studenten zijn minder geneigd om voor de pabo kiezen wanneer de opleiding wordt versmald tot een bevoegdheid voor lesgeven aan uitsluitend jongere óf oudere kinderen  Qompas. (2025). Gedifferentieerde opleidingen tot leraar basisonderwijs.  https://content.qompas.nl/media/3343/onderzoeksrapportage-vignettenonderzoek-maart-2025-ministerie-van-ocw-x-qompas.pdf
     Een afzonderlijke bevoegdheid voor het jongere kind kan wel een drempel wegnemen voor OOP dat de overstap naar het leraarschap overweegt  Vermeulen, J. & Van Miltenburg, N. (2025). OOP’ers voor de klas: Een verkenning naar onderwijsondersteuners zonder lesbevoegdheid die zelfstandig lesgeven*.* Arbeidsmarktplatform PO. https://arbeidsmarktplatformpo.nl/wp-content/uploads/2025/12/Verkenning-OOP-voor-de-klas-Arbeidsmarktplatform-PO.pdf

    Wat is het opleidings- en beroepsrendement van de lerarenopleidingen?

    Opleidingsrendement

    Ongeveer de helft van de voltijds pabo-studenten behaalt een diploma binnen de nominale studieduur plus één jaar  Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025a). Trendrapport hoger onderwijs 2025. https://duo.nl/open_onderwijsdata/images/trendrapport-ho-2025.pdf
     Dit percentage is de afgelopen jaren licht gedaald. Bepaalde groepen vallen relatief vaker uit: mannen, studenten met een niet-westerse migratieachtergrond en studenten met een mbo-vooropleiding  Kennisrotonde. (2020). Hoe groot is de voortijdige uitstroom van pabo-studenten en startende leraren in het primair onderwijs? En wat zijn redenen voorvoortijdige uitstroom? (KR.782). Den Haag: Kennisrotonde.
     Het rendement binnen de nominale studieduur plus één jaar voor voltijds tweedegraads lerarenopleidingen is stabiel en ligt iets onder de 30 procent  Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025a). Trendrapport hoger onderwijs 2025. https://duo.nl/open_onderwijsdata/images/trendrapport-ho-2025.pdf
     Voor eerstegraads lerarenopleidingen geldt dat ongeveer de helft van de hbo-bachelorstudenten het diploma binnen de nominale duur plus één jaar haalt, vergelijkbaar met de pabo. Het rendement bij wo-(post-)masteropleidingen ligt rond de 65 procent.

    Er zijn geen exacte uitvalcijfers beschikbaar van Zij-instromers in beroep. Bijman en collega’s  Bijman, D., Dekker, B., Van Bergen, K., Kans, K., Waijers, N., Medendorp, L., Coenen, J., Lans, T., Belfi, B. (2021). Zij-instroom po, vo en mbo. Regioplan/ECBO. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/ac-rapport-zij-instroom/
     schatten het uitvalpercentage op 5 tot 25 procent. De uitval lijkt over het algemeen relatief laag, mede door de strenge selectie aan de start. Belangrijke uitvalredenen zijn dat werken in het onderwijs toch niet goed past, dat de combinatie werk-privé te zwaar is of persoonlijke omstandigheden  Bijman, D., Dekker, B., Van Bergen, K., Kans, K., Waijers, N., Medendorp, L., Coenen, J., Lans, T., Belfi, B. (2021). Zij-instroom po, vo en mbo. Regioplan/ECBO. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/ac-rapport-zij-instroom/
      Inspectie van het Onderwijs. (2018). Maatwerk voor aankomende leraren.  https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/2019/09/17/maatwerk-voor-aankomende-leraren

    Beroepsrendement 

    Het aandeel afgestudeerden dat in het onderwijs werkt, is de afgelopen jaren niet toegenomen, ondanks de oplopende tekorten aan leraren  Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
     Ook de uitstroom van afgestudeerden uit het onderwijs blijft stabiel. Het beroepsrendement – het aandeel afgestudeerden dat zowel één als vijf jaar na afstuderen nog in het onderwijs werkt (blijvers) – verschilt per opleiding. Pabo-afgestudeerden hebben het hoogste beroepsrendement: 89 procent werkt een jaar na afstuderen nog in het onderwijs en 79 procent na vijf jaar.

    Verschillen tussen opleidingen 

    Bij afgestudeerden van de tweedegraads lerarenopleidingen en de ULO ligt het beroepsrendement op 75 procent na één jaar en rond de 60 procent na vijf jaar. De uitval van afgestudeerden binnen het eerste jaar is beperkt, ongeveer 5 procent bij pabo-afgestudeerden en 7 procent bij ULO-afgestudeerden. Er zijn hierbij geen verschillen tussen mannen en vrouwen.

    Binnen de tweedegraads lerarenopleidingen laten richtingen met structurele tekorten, zoals exacte en technische vakken, een lager beroepsrendement zien. De regionale spreiding van opleidingen en afgestudeerden speelt ook een rol. Pabo-afgestudeerden werken vaak in dezelfde regio als waar zij zijn opgeleid. ULO-afgestudeerden zijn daarentegen mobieler, zowel qua baan als regio.

    Alternatieve routes: educatieve minor en module

    Het kwantitatieve rendement van een educatieve minor is beperkt  Lommertzen, J., Van Casteren, W., Vroegh, T., Muja, A. (2021). Evaluatie educatieve minor en module in het wo. ResearchNed. https://open.overheid.nl/documenten/ronl-46df34a2-508f-4481-be3e-60edc534427b/pdf
     Van de circa 300 deelnemers per jaar gaat 6 procent (20 leraren) direct na de bachelor als leraar aan de slag. Wel stroomt circa 20 procent door naar een eerstegraads lerarenopleiding, wat jaarlijks ongeveer 60 extra leraren oplevert. De educatieve module heeft een hoger rendement: ruim de helft van de deelnemers werkt na afronding in het onderwijs. Kwalitatief worden minor- en module-afgestudeerden door leidinggevenden en begeleiders in het voortgezet onderwijs vakinhoudelijk sterk bevonden, maar pedagogisch-didactisch minder voorbereid. Hun startbekwaamheid hangt daardoor af van individuele aanleg en aanvullende scholing.

    Uitstroom van startende leraren 

    Startende leraren verlaten het onderwijs vanwege persoonlijke omstandigheden, kenmerken van het beroep (zoals werkdruk en ontevredenheid), kenmerken van de schoolorganisatie (zoals onduidelijke verwachtingen, beperkte doorgroeimogelijkheden en gebrekkige communicatie) en minder goede werkrelaties binnen de school  Kennisrotonde. (2019). Wat zijn (belangrijkste) redenen voor uitval van vo-leraren uit het beroep in de eerste vijf jaren? (KR.708). Den Haag: Kennisrotonde.
      Kennisrotonde. (2020). Hoe groot is de voortijdige uitstroom van pabo-studenten en startende leraren in het primair onderwijs? En wat zijn redenen voorvoortijdige uitstroom? (KR.782). Den Haag: Kennisrotonde.
     Startende leraren in het primair onderwijs die jonger zijn dan 30 jaar wisselen vaker van school en beroep wanneer ze een deeltijdaanstelling, tijdelijk contract of relatief laag salaris hebben  Prokic-Breuer, T., Vermeulen, S., De Wolf, I. (2023). De invloed van schoolkenmerken, persoonskenmerken en arbeidsvoorwaarden op beroepsuitval en mobiliteit van jonge leraren in het primair onderwijs. In: Van der Meer, Cörvers en Van der Aa (red.) Onderwijs aan het werk. CAOP.
     In de vier grote gemeenten verlaten jonge leraren iets vaker scholen met een hoge gewichtsscore. Ze vertrekken dan gemiddeld genomen naar scholen met meer hoogopgeleide ouders, een lager gewicht en een hogere citoscore.

    Effectieve maatregelen: inductie en begeleiding

    Mentor- en inductieprogramma’s (inwerkprogramma’s voor startende leraren) blijken een effectieve beleidsmaatregel om de uitstroom van startende leraren te verminderen  Ruijs, N., Bles, P., Bransen, D., Camphuijsen, M., Cörvers, F., De Vries, P., Ehren, M., Griep, M., Van Klaveren, C., Rongen, T., Stolp, T., & De Wolf, I. (2024). Kansrijke interventies om leraren aan te trekken en te behouden. Education Lab. ROA External Reports https://education-lab.nl/wp-content/uploads/2024/12/Literatuurstudie-Kansrijke-interventies-om-leraren-aan-te-trekken-en-te-behouden_september-2024-1.pdf
    De Witte, K., De Cort, W., Gambi, L. (2023). Evidence-based Solutions to Teacher Shortages. EENEE-NESET report, Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2766/68003
     

    Lees meer op Aandacht voor werkomstandigheden in het funderend onderwijs 

    Internationale vergelijking: hoe doet Nederland het?

    Afgestudeerden van de richting Education & Teacher Training hebben relatief vaak snel na afstuderen een betaalde baan, blijkt uit Eurograduate-onderzoek  Mühleck, K., Jühlke, R., Köppen, L., Peter, F., Wessling, K., & Dau, J. (2022). Careers, competences and values of European higher education graduates in 2022: EUROGRADUATE 2022 : comparative synthesis report. European Commission. ROA External Reports https://doi.org/10.2766/5393637
     Van cohort 2020/21 heeft 75 procent van de bachelor-afgestudeerden en 89 procent van de master-afgestudeerden een baan. Binnen het studieveld Education & Teacher Training vallen alle hogeronderwijsprogramma’s die opleiden tot functies in het onderwijs, inclusief bachelor- en masteropleidingen in leraarschap, pedagogiek en onderwijswetenschappen.

    In verschillende OECD-landen had gemiddeld één op de drie volledig bevoegde leraren in het funderend onderwijs die stopte in 2022/23, minder dan vijf jaar werkervaring  OECD (2025). Education at a Glance 2025: OECD Indicators. OECD Publishing, https://doi.org/10.1787/1c0d9c79-en
     De uitstroom is vooral hoog in Israël (68 procent) en Oostenrijk (58 procent). Gevolgd door Slowakije (40 procent), Polen (32 procent), Estland (30 procent), Zweden (23 procent) en Denemarken (16 procent). Deze verschillen volgen deels uit variaties in arbeidsmarktstructuren en cultuur. Ze kunnen niet uitsluitend worden toegeschreven aan kenmerken van het onderwijsberoep zelf. Nederland laat een vergelijkbaar patroon zien: een substantieel deel van de uitstroom vindt plaats in de eerste jaren van de loopbaan. Omdat de meetmethoden verschillen, is een exacte positionering van Nederland ten opzichte van andere landen niet mogelijk.

    Hoe tevreden zijn pas afgestudeerden over de opleiding?

    De meeste pas afgestudeerde leraren zijn (zeer) tevreden over hun gevolgde lerarenopleiding  Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
     Bij afgestudeerden van de tweedegraadsopleidingen en de ULO ligt dit aandeel rond de 70 procent, onder pabo-gediplomeerden is 61 procent (zeer) tevreden. De algehele tevredenheid is de laatste jaren wel afgenomen, met name onder pabo- en tweedegraads afgestudeerden. Vooral de waardering voor de ontwikkeling van pedagogisch-didactische vaardigheden en differentiatievaardigheden is teruggelopen. Ook de tevredenheid over de voorbereiding op de beroepspraktijk is afgenomen.

    Voltijd versus deeltijd

    Afgestudeerden van deeltijdopleidingen zijn gemiddeld minder tevreden dan hun voltijdcollega’s, met name over de ontwikkeling van pedagogisch-didactische vaardigheden (pabo voltijd 64 procent versus 55 procent deeltijd), de mogelijkheid om differentiatievaardigheden te oefenen (pabo en tweedegraads opleidingen voltijd 52 procent versus deeltijd 48 procent) en de aandacht voor basisvaardigheden zoals taal, lezen en rekenen (pabo voltijd 74 procent versus deeltijd 68 procent). De tevredenheid verschilt bovendien sterk tussen instellingen en vooral tussen pabo’s onderling. Dit wijst op instellingsverschillen in de kwaliteit van voorbereiding op de beroepspraktijk.

    Zij-instromers

    Voor zij-instromers laat het onderzoek Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
     zien dat de tevredenheid over het scholingstraject uiteenloopt tussen sectoren. In het voortgezet onderwijs zijn de meeste zij-instromers positief over de aandacht voor docentvaardigheden en de pedagogisch-didactische scholing. In het primair onderwijs is de tevredenheid lager, vooral over de aansluiting tussen opleiding en beroepspraktijk. En hoewel bij de meeste trajecten rekening wordt gehouden met eerder verworven competenties, verschilt het maatwerk: slechts 37 procent van de zij-instromers in het primair onderwijs ervaart voldoende maatwerk, tegenover ruim 50 procent in het voortgezet onderwijs. De tevredenheid over begeleiding vanuit de opleiding is het afgelopen jaar duidelijk toegenomen.

    Internationale vergelijking: hoe doet Nederland het?

    Afgestudeerden van de richting Education & Teacher Training hebben een hoge waardering voor hun opleiding, blijkt uit Eurograduate-onderzoek  Mühleck, K., Jühlke, R., Köppen, L., Peter, F., Wessling, K., & Dau, J. (2022). Careers, competences and values of European higher education graduates in 2022: EUROGRADUATE 2022 : comparative synthesis report. European Commission. ROA External Reports https://doi.org/10.2766/5393637
     Afgestudeerden van de cohorten 2016/17 en 2020/21 geven hun opleiding gemiddeld een 3,9 uit 5,0 als basis voor hun professionele carrière. De opleiding bereidt hen goed voor op hun werk als onderwijsprofessional. Deze waardering komt volgens de onderzoekers mede doordat de opleidingen direct aansluiten op een duidelijk beroepsprofiel. Ook voor hun persoonlijke ontwikkeling geven afgestudeerden hoge scores: gemiddeld een 4,0 uit 5,0 (2020/21). Masterstudenten beoordelen hun programma doorgaans iets hoger dan bachelorstudenten, wat erop wijst dat een masteropleiding het gevoel van voorbereiding verder versterkt.

    Deze hoge tevredenheid is ook in Nederland herkenbaar, maar neemt wel iets af  Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
    In andere Europese landen blijft die waardering stabiel. Hoe Nederland precies scoort op tevredenheid over lerarenopleidingen ten opzichte van andere landen, kan niet nauwkeurig worden vastgesteld. Vergelijkend onderzoek laat wel zien dat effectieve lerarenopleidingen theorie en praktijk goed verbinden door zorgvuldig ontworpen cursussen te combineren met hoogwaardige praktijkervaring. Deze praktijkervaring vindt vaak plaats op zogenaamde training schools of professionele ontwikkelingsscholen, waar studenten begeleid worden in een schoolcontext en actief leren door lesgeven, observatie en samenwerking met ervaren docenten  Darling-Hammond, L. (2017) Teacher education around the world: What can we learn from international practice?, European Journal of Teacher Education, 40(3), 291-309, https://doi.org/10.1080/02619768.2017.1315399

     

    Geraadpleegde bronnen

    Adriaens, H., Elshout, J., & Elshout, M. (2024a). Tekortmeting primair onderwijs 2024. Centerdata. https://www.mirrorpedia.nl/content/tekortmeting-po-2024.pdf.
    Adriaens, H., Feher, B., Elshout, S., & Elshout, M. (2024b). Tekortmeting voortgezet onderwijs 2024. Centerdata. https://www.mirrorpedia.nl/content/tekortmeting-vo-2024.pdf
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2024). Trendrapportage leraren po, vo en mbo.
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025a). Opleiding en professionalisering via een subsidie. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/opleiding-en-professionalisering-via-een-subsidie
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025b). Lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/instroom-in-de-lerarenopleidingen
    Universiteiten van Nederland (2025). Feiten en cijfers. https://universitaireaanpaklerarentekort.nl/feiten-en-cijfers/
    Rijksoverheid (2025a). Leraar basisonderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-basisonderwijs
    Onderwijsloket. (2025a). Hoe word ik leraar op een basisschool? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/hoe-word-ik-leraar-op-een-basisschool/
    Onderwijsloket. (2025b). Welke deeltijdvarianten van de pabo zijn er? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/welke-deeltijdvarianten-van-de-pabo-zijn-er/
    Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf
    Onderwijsloket. (2025c). Wat is de universitaire pabo? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/wat-is-de-universitaire-pabo/
    Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025b). Subsidie zij-instroom. https://duo.nl/zakelijk/primair-onderwijs/bekostiging-en-subsidies/subsidie-zij-instroom.jsp
    Rijksoverheid (2025d). Hoe word ik zij-instromer in het onderwijs? https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/hoe-word-ik-zijinstromer-in-het-onderwijs
    Inspectie van het Onderwijs. (2020). Zij-instroom in het beroep van leraar in het primair onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/onderwijsinspectie/documenten/publicaties/2020/05/19/zij-instroom-in-het-beroep-van-leraar-in-het-primair-onderwijs/Wat+is+zij-instroom+in+het+beroep+in+het+primair+onderwijs+-+uitleg.pdf
    Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen (DUS-I) (2025). Onderwijspersoneel opleiding tot leraar - primair onderwijs. https://www.dus-i.nl/subsidies/onderwijspersoneel-opleiding-tot-leraar-primair-onderwijs
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025a). Opleiding en professionalisering via een subsidie. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/opleiding-en-professionalisering-via-een-subsidie
    Rijksoverheid (2025b). Leraar voortgezet onderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-voortgezet-onderwijs
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2024). Trendrapportage leraren po, vo en mbo.
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025a). Opleiding en professionalisering via een subsidie. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/opleiding-en-professionalisering-via-een-subsidie
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025b). Lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/sectoren/hoger-onderwijs/lerarenopleidingen/overzicht/instroom
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025c). Instroom in de lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/instroom-in-de-lerarenopleidingen
    Universiteiten van Nederland (2025). Feiten en cijfers. https://universitaireaanpaklerarentekort.nl/feiten-en-cijfers/
    Onderwijsloket. (2025d). Hoe haal in mijn tweedegraads bevoegdheid? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/hoe-haal-ik-mijn-tweedegraads-bevoegdheid/
    Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf
    Onderwijsloket. (2025e). Wat is een educatieve minor of module? https://onderwijsloket.com/kennisbank/artikelen/wat-is-een-educatieve-minor-of-module
    Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2024). Trendrapportage leraren po, vo en mbo.
    Rijksoverheid (2025c). Leraar speciaal onderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-speciaal-onderwijs
    Vereniging Hogescholen. (2025). Dashboard instroom, inschrijvingen en diploma’s. https://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/feiten-en-cijfers/artikelen/dashboard-instroom-inschrijvingen-en-diploma-s
    Onderwijsloket (2025f). Wat zijn de regels bij toelatingstoetsen voor de pabo? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/wat-zijn-de-regels-bij-toelatingstoetsen-voor-de-pabo/
    Bolhaar, J., & Van Ruijven, K., (2019). Het effect van bijzondere nadere vooropleidingseisen op de pabo. Centraal Planbureau.
    Bolhaar, J., & Van Ruijven, K., (2019). Het effect van bijzondere nadere vooropleidingseisen op de pabo. Centraal Planbureau.
    Vereniging Hogescholen. (2024). Position paper lerarenopleidingen. https://www.vereniginghogescholen.nl/system/knowledge_base/attachments/files/000/001/564/original/Position_paper_en_factsheet_lerarenopleidingen_VH_dec_2024.pdf?1736776602
    Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf
    Van Miltenburg, N., Van Hassel, D., De Rooij, H., Bendig, J., & Oudejans, M. (2025). Effectieve inzet van onderwijsondersteunend personeel in basis- en voortgezet onderwijs. CAOP.
    Inspectie van het Onderwijs. (2018). Maatwerk voor aankomende leraren.  https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/2019/09/17/maatwerk-voor-aankomende-leraren
    Inspectie van het Onderwijs. (2020). Zij-instroom in het beroep van leraar in het primair onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/onderwijsinspectie/documenten/publicaties/2020/05/19/zij-instroom-in-het-beroep-van-leraar-in-het-primair-onderwijs/Wat+is+zij-instroom+in+het+beroep+in+het+primair+onderwijs+-+uitleg.pdf
    Bijman, D., Dekker, B., Van Bergen, K., Kans, K., Waijers, N., Medendorp, L., Coenen, J., Lans, T., Belfi, B. (2021). Zij-instroom po, vo en mbo. Regioplan/ECBO. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/ac-rapport-zij-instroom/
    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Vereniging Hogescholen (VH) en VSNU (2020). Bestuursakkoord flexibilisering lerarenopleidingen. https://open.overheid.nl/documenten/ronl-7b6150d9-042c-49c7-80ee-5670c2db87f1/pdf
    Kemman, M., Van den Hurk, A., De Moor, G., Kletter, S., Carrilho, S., Van Doorn, M., Van der Lugt, B. (2025). Onderzoek bestuursakkoord flexibilisering lerarenopleidingen. Dialogic en Oberon. https://www.aanpaklerarentekort.nl/documenten/2025/06/24/onderzoek-bestuursakkoord-flexibilisering-lerarenopleidingen
    Stolp, T., Somers, M., Fleck, L., Groot, W., Van Merode, F. (2023). De effectiviteit van financiële prikkels om lerarentekorten aan te pakken. Een systematisch literatuuroverzicht. Over.Werk, Tijdschrift van het Steunpunt Werk, 33(1), 37-46.
    Bahlmann, M., Egmond, R.J. van, Eustatia, B., & Pillen-Warmerdam, D. (2017). Effecten op de overwegingsintentie van scholieren en mbo-4 studenten om leraar te worden. Qompas. https://static.qompas.nl/corporate/Effecten-op-de-overwegingsintentie-van-scholieren-en-mbo-4-studenten-Rapport-Eindversie.pdf
    Bahlmann, M., Egmond, R.J. van, Eustatia, B., & Pillen-Warmerdam, D. (2017). Effecten op de overwegingsintentie van scholieren en mbo-4 studenten om leraar te worden. Qompas. https://static.qompas.nl/corporate/Effecten-op-de-overwegingsintentie-van-scholieren-en-mbo-4-studenten-Rapport-Eindversie.pdf
    Qompas. (2025). Gedifferentieerde opleidingen tot leraar basisonderwijs.  https://content.qompas.nl/media/3343/onderzoeksrapportage-vignettenonderzoek-maart-2025-ministerie-van-ocw-x-qompas.pdf
    Vermeulen, J. & Van Miltenburg, N. (2025). OOP’ers voor de klas: Een verkenning naar onderwijsondersteuners zonder lesbevoegdheid die zelfstandig lesgeven*.* Arbeidsmarktplatform PO. https://arbeidsmarktplatformpo.nl/wp-content/uploads/2025/12/Verkenning-OOP-voor-de-klas-Arbeidsmarktplatform-PO.pdf
    Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025a). Trendrapport hoger onderwijs 2025. https://duo.nl/open_onderwijsdata/images/trendrapport-ho-2025.pdf
    Kennisrotonde. (2020). Hoe groot is de voortijdige uitstroom van pabo-studenten en startende leraren in het primair onderwijs? En wat zijn redenen voorvoortijdige uitstroom? (KR.782). Den Haag: Kennisrotonde.
    Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025a). Trendrapport hoger onderwijs 2025. https://duo.nl/open_onderwijsdata/images/trendrapport-ho-2025.pdf
    Bijman, D., Dekker, B., Van Bergen, K., Kans, K., Waijers, N., Medendorp, L., Coenen, J., Lans, T., Belfi, B. (2021). Zij-instroom po, vo en mbo. Regioplan/ECBO. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/ac-rapport-zij-instroom/
    Bijman, D., Dekker, B., Van Bergen, K., Kans, K., Waijers, N., Medendorp, L., Coenen, J., Lans, T., Belfi, B. (2021). Zij-instroom po, vo en mbo. Regioplan/ECBO. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/ac-rapport-zij-instroom/
    Inspectie van het Onderwijs. (2018). Maatwerk voor aankomende leraren.  https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/2019/09/17/maatwerk-voor-aankomende-leraren
    Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
    Lommertzen, J., Van Casteren, W., Vroegh, T., Muja, A. (2021). Evaluatie educatieve minor en module in het wo. ResearchNed. https://open.overheid.nl/documenten/ronl-46df34a2-508f-4481-be3e-60edc534427b/pdf
    Kennisrotonde. (2019). Wat zijn (belangrijkste) redenen voor uitval van vo-leraren uit het beroep in de eerste vijf jaren? (KR.708). Den Haag: Kennisrotonde.
    Kennisrotonde. (2020). Hoe groot is de voortijdige uitstroom van pabo-studenten en startende leraren in het primair onderwijs? En wat zijn redenen voorvoortijdige uitstroom? (KR.782). Den Haag: Kennisrotonde.
    Prokic-Breuer, T., Vermeulen, S., De Wolf, I. (2023). De invloed van schoolkenmerken, persoonskenmerken en arbeidsvoorwaarden op beroepsuitval en mobiliteit van jonge leraren in het primair onderwijs. In: Van der Meer, Cörvers en Van der Aa (red.) Onderwijs aan het werk. CAOP.
    Ruijs, N., Bles, P., Bransen, D., Camphuijsen, M., Cörvers, F., De Vries, P., Ehren, M., Griep, M., Van Klaveren, C., Rongen, T., Stolp, T., & De Wolf, I. (2024). Kansrijke interventies om leraren aan te trekken en te behouden. Education Lab. ROA External Reports https://education-lab.nl/wp-content/uploads/2024/12/Literatuurstudie-Kansrijke-interventies-om-leraren-aan-te-trekken-en-te-behouden_september-2024-1.pdf
    De Witte, K., De Cort, W., Gambi, L. (2023). Evidence-based Solutions to Teacher Shortages. EENEE-NESET report, Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2766/68003
    Mühleck, K., Jühlke, R., Köppen, L., Peter, F., Wessling, K., & Dau, J. (2022). Careers, competences and values of European higher education graduates in 2022: EUROGRADUATE 2022 : comparative synthesis report. European Commission. ROA External Reports https://doi.org/10.2766/5393637
    OECD (2025). Education at a Glance 2025: OECD Indicators. OECD Publishing, https://doi.org/10.1787/1c0d9c79-en
    Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
    Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
    Mühleck, K., Jühlke, R., Köppen, L., Peter, F., Wessling, K., & Dau, J. (2022). Careers, competences and values of European higher education graduates in 2022: EUROGRADUATE 2022 : comparative synthesis report. European Commission. ROA External Reports https://doi.org/10.2766/5393637
    Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024
    Darling-Hammond, L. (2017) Teacher education around the world: What can we learn from international practice?, European Journal of Teacher Education, 40(3), 291-309, https://doi.org/10.1080/02619768.2017.1315399

    Adriaens, H., Elshout, J., & Elshout, M. (2024a). Tekortmeting primair onderwijs 2024. Centerdata. https://www.mirrorpedia.nl/content/tekortmeting-po-2024.pdf.

    Adriaens, H., Feher, B., Elshout, S., & Elshout, M. (2024b). Tekortmeting voortgezet onderwijs 2024. Centerdata. https://www.mirrorpedia.nl/content/tekortmeting-vo-2024.pdf

    Bahlmann, M., Egmond, R.J. van, Eustatia, B., & Pillen-Warmerdam, D. (2017). Effecten op de overwegingsintentie van scholieren en mbo-4 studenten om leraar te worden. Qompas. https://static.qompas.nl/corporate/Effecten-op-de-overwegingsintentie-van-scholieren-en-mbo-4-studenten-Rapport-Eindversie.pdf

    Bijman, D., Dekker, B., Van Bergen, K., Kans, K., Waijers, N., Medendorp, L., Coenen, J., Lans, T., Belfi, B. (2021). Zij-instroom po, vo en mbo. Regioplan/ECBO. https://ecbo.nl/onderzoekspublicatie/ac-rapport-zij-instroom/ 

    Bolhaar, J., & Van Ruijven, K., (2019). Het effect van bijzondere nadere vooropleidingseisen op de pabo. Centraal Planbureau.

    Darling-Hammond, L. (2017) Teacher education around the world: What can we learn from international practice?, European Journal of Teacher Education, 40(3), 291-309, https://doi.org/10.1080/02619768.2017.1315399 

    Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025a). Trendrapport hoger onderwijs 2025. https://duo.nl/open_onderwijsdata/images/trendrapport-ho-2025.pdf 

    Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) (2025b). Subsidie zij-instroom. https://duo.nl/zakelijk/primair-onderwijs/bekostiging-en-subsidies/subsidie-zij-instroom.jsp

    Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen (DUS-I) (2025). Onderwijspersoneel opleiding tot leraar - primair onderwijs. https://www.dus-i.nl/subsidies/onderwijspersoneel-opleiding-tot-leraar-primair-onderwijs

    Inspectie van het Onderwijs. (2018). Maatwerk voor aankomende leraren.  https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/2019/09/17/maatwerk-voor-aankomende-leraren 

    Inspectie van het Onderwijs. (2020). Zij-instroom in het beroep van leraar in het primair onderwijs. https://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/onderwijsinspectie/documenten/publicaties/2020/05/19/zij-instroom-in-het-beroep-van-leraar-in-het-primair-onderwijs/Wat+is+zij-instroom+in+het+beroep+in+het+primair+onderwijs+-+uitleg.pdf

    Kemman, M., Van den Hurk, A., De Moor, G., Kletter, S., Carrilho, S., Van Doorn, M., Van der Lugt, B. (2025). Onderzoek bestuursakkoord flexibilisering lerarenopleidingen. Dialogic en Oberon. https://www.aanpaklerarentekort.nl/documenten/2025/06/24/onderzoek-bestuursakkoord-flexibilisering-lerarenopleidingen 

    Kennisrotonde. (2019). Wat zijn (belangrijkste) redenen voor uitval van vo-leraren uit het beroep in de eerste vijf jaren? (KR.708). Den Haag: Kennisrotonde.

    Kennisrotonde. (2020). Hoe groot is de voortijdige uitstroom van pabo-studenten en startende leraren in het primair onderwijs? En wat zijn redenen voorvoortijdige uitstroom? (KR.782). Den Haag: Kennisrotonde.

    Lommertzen, J., Van Casteren, W., Vroegh, T., Muja, A. (2021). Evaluatie educatieve minor en module in het wo. ResearchNed. https://open.overheid.nl/documenten/ronl-46df34a2-508f-4481-be3e-60edc534427b/pdf

    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). (2024). Trendrapportage leraren po, vo en mbo. 

    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025a). Opleiding en professionalisering via een subsidie. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/opleiding-en-professionalisering-via-een-subsidie 

    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025b). Lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/instroom-in-de-lerarenopleidingen

    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (2025c). Instroom in de lerarenopleidingen. https://www.ocwincijfers.nl/indicatoren-funderend-onderwijs/instroom-in-de-lerarenopleidingen

    Mühleck, K., Jühlke, R., Köppen, L., Peter, F., Wessling, K., & Dau, J. (2022). Careers, competences and values of European higher education graduates in 2022: EUROGRADUATE 2022 : comparative synthesis report. European Commission. ROA External Reports https://doi.org/10.2766/5393637 

    Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Vereniging Hogescholen (VH) en VSNU (2020). Bestuursakkoord flexibilisering lerarenopleidingen. https://open.overheid.nl/documenten/ronl-7b6150d9-042c-49c7-80ee-5670c2db87f1/pdf

    OECD (2025). Education at a Glance 2025: OECD Indicators. OECD Publishing, https://doi.org/10.1787/1c0d9c79-en 

    Onderwijsloket. (2025a). Hoe word ik leraar op een basisschool? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/hoe-word-ik-leraar-op-een-basisschool/ 

    Onderwijsloket. (2025b). Welke deeltijdvarianten van de pabo zijn er? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/welke-deeltijdvarianten-van-de-pabo-zijn-er/ 

    Onderwijsloket. (2025c). Wat is de universitaire pabo? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/wat-is-de-universitaire-pabo/

    Onderwijsloket. (2025d). Hoe haal in mijn tweedegraads bevoegdheid? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/hoe-haal-ik-mijn-tweedegraads-bevoegdheid/ 

    Onderwijsloket. (2025e). Wat is een educatieve minor of module? https://onderwijsloket.com/kennisbank/artikelen/wat-is-een-educatieve-minor-of-module 

    Onderwijsloket (2025f). Wat zijn de regels bij toelatingstoetsen voor de pabo? https://www.onderwijsloket.com/kennisbank/artikel-archief/wat-zijn-de-regels-bij-toelatingstoetsen-voor-de-pabo/

    Prokic-Breuer, T., Vermeulen, S., De Wolf, I. (2023). De invloed van schoolkenmerken, persoonskenmerken en arbeidsvoorwaarden op beroepsuitval en mobiliteit van jonge leraren in het primair onderwijs. In: Van der Meer, Cörvers en Van der Aa (red.) Onderwijs aan het werk. CAOP.

    Qompas. (2025). Gedifferentieerde opleidingen tot leraar basisonderwijs.  https://content.qompas.nl/media/3343/onderzoeksrapportage-vignettenonderzoek-maart-2025-ministerie-van-ocw-x-qompas.pdf 

    Rijksoverheid (2025a). Leraar basisonderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-basisonderwijs 

    Rijksoverheid (2025b). Leraar voortgezet onderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-voortgezet-onderwijs 

    Rijksoverheid (2025c). Leraar speciaal onderwijs. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/leraar-speciaal-onderwijs 

    Rijksoverheid (2025d). Hoe word ik zij-instromer in het onderwijs? https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-en-antwoord/hoe-word-ik-zijinstromer-in-het-onderwijs 

    Ruijs, N., Bles, P., Bransen, D., Camphuijsen, M., Cörvers, F., De Vries, P., Ehren, M., Griep, M., Van Klaveren, C., Rongen, T., Stolp, T., & De Wolf, I. (2024). Kansrijke interventies om leraren aan te trekken en te behouden. Education Lab. ROA External Reports https://education-lab.nl/wp-content/uploads/2024/12/Literatuurstudie-Kansrijke-interventies-om-leraren-aan-te-trekken-en-te-behouden_september-2024-1.pdf 

    Stolp, T., Somers, M., Fleck, L., Groot, W., Van Merode, F. (2023). De effectiviteit van financiële prikkels om lerarentekorten aan te pakken. Een systematisch literatuuroverzicht. Over.Werk, Tijdschrift van het Steunpunt Werk, 33(1), 37-46.

    Universiteiten van Nederland (2025). Feiten en cijfers. https://universitaireaanpaklerarentekort.nl/feiten-en-cijfers/

    Van den Broek, A., Termorshuizen, T., & Cuppen, J. (red.) (2023). Monitor beleidsmaatregelen hoger onderwijs 2022–2023. ResearchNed. https://www.studentenmonitor.nl/docs/Monitor%20beleidsmaatregelen%202022-2023.pdf

    Van Miltenburg, N., Van Hassel, D., De Rooij, H., Bendig, J., & Oudejans, M. (2025). Effectieve inzet van onderwijsondersteunend personeel in basis- en voortgezet onderwijs. CAOP.

    Vereniging Hogescholen. (2024). Position paper lerarenopleidingen. https://www.vereniginghogescholen.nl/system/knowledge_base/attachments/files/000/001/564/original/Position_paper_en_factsheet_lerarenopleidingen_VH_dec_2024.pdf?1736776602 

    Vereniging Hogescholen. (2025). Dashboard instroom, inschrijvingen en diploma’s. https://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/feiten-en-cijfers/artikelen/dashboard-instroom-inschrijvingen-en-diploma-s 

    Vermeulen, J. & Van Miltenburg, N. (2025). OOP’ers voor de klas: Een verkenning naar onderwijsondersteuners zonder lesbevoegdheid die zelfstandig lesgeven. Arbeidsmarktplatform PO. https://arbeidsmarktplatformpo.nl/wp-content/uploads/2025/12/Verkenning-OOP-voor-de-klas-Arbeidsmarktplatform-PO.pdf 

    Vlasblom, J., Den Uijl, M., & Vrielink, S. (2024). Loopbaanmonitor onderwijs 2024. Centerdata. https://www.centerdata.nl/publicaties/loopbaanmonitor-onderwijs-2024 

    De Witte, K., De Cort, W., Gambi, L. (2023). Evidence-based Solutions to Teacher Shortages. EENEE-NESET report, Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2766/68003 

    Volledige referentie: Van den Berg, D., Van Miltenburg, N. & Van der Aa, R.  (2026). Aandacht voor routes naar het leraarschap in het funderend onderwijs. Onderwijskennis.nl (NKO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van https://www.onderwijskennis.nl/node/7564 

    Korte verwijzing in de tekst: (Van Miltenbrug et. al., 2026)

    Meer informatie: bekijk de disclaimer.

    Bijdrage van

    Devorah van den Berg

    Devorah van den Berg

    Senior onderzoeker

    CAOP

    Nynke van Miltenburg

    Nynke van Miltenburg

    Senior onderzoeker

    CAOP

    Ruud van der Aa

    Ruud van der Aa

    Onderzoeker

    CAOP

    Mogen we je iets vragen?

    Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
    Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
    In welke onderwijssector werk je?

    Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

    Privacyverklaring

    Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

    Gerelateerd in de kennisbank