Aandacht voor alle taaldomeinen in het speciaal onderwijs

  • (Voortgezet) speciaal onderwijs
  • Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat het aanbod in het taal- en leesonderwijs voor leerlingen met SEN rijk en uitdagend is vanaf de start.

    Bijdrage van Melissa in 't Zandt (Expertisecentrum Nederlands) , Judith Stoep (Radboud Universiteit, Expertisecentrum Nederlands) Meer informatie

    Gepubliceerd:

    In dit artikel zetten we per taaldomein uiteen wat van belang is voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (SEN: Special Educational Needs). Dit hoort bij het overzichtsartikel Taal- en leesonderwijs in het speciaal onderwijs. 

    Verschillende taaldomeinen in vogelvlucht

    • Er is allereerst aandacht voor mondelinge taalvaardigheid, die bij deze doelgroep zowel kan bestaan uit spreken en luisteren maar ook uit de inzet van ondersteunde communicatie (OC). Interactie is daarbij het kernwoord: de leerlingen zijn gebaat bij een omgeving waarin ze veel ruimte krijgen om te oefenen met het produceren en begrijpen van taal.
    • De fase van beginnende geletterdheid is daarmee nauw verbonden. Leerlingen ontdekken dat taal niet alleen uitgesproken wordt, maar ook in schrift kan worden vastgelegd, als er in hun omgeving mogelijkheden zijn om zelf met geschreven taal in contact te komen.  
    • Om te kunnen lezen, schrijven, luisteren en vertellen, maakt de leerling gebruik van diens woordenschat en kennis van de wereld. Het onderwijs moet erop gericht zijn om woorden en hun betekenisrelaties te verduidelijken in betekenisvolle contexten. Op die manier werk de leerling aan diepe woordkennis.
    • Bij de toelichting op het aanvankelijk leesonderwijs en het toepassen van de spelling- en grammaticaregels gaan we in op principes van directe instructie en het doelgericht werken aan automatiseren van deze vaardigheden.
    • Zeker voor leerlingen die problemen ervaren met (verstaanbaar) spreken is de route van het leren decoderen en schrijven (met de hand, het toetsenbord en/of een hulpmiddel voor OC) van groot belang. Daarover vertellen we meer bij schrijfonderwijs.
    • In het deel over begrijpend lezen besteden we met name aandacht aan het vervlechten van alle taaldomeinen bij het lezen en bespreken van teksten en de meerwaarde van het lezen van thema/zaakvakgerelateerde, rijke teksten.

    Mondelinge taalvaardigheid

    Goede mondelinge taalvaardigheden zijn belangrijk om goed te functioneren in de hedendaagse maatschappij. In het speciaal onderwijs heeft een aanzienlijke groep leerlingen problemen met mondelinge taalvaardigheid Ledoux, G., Roeleveld, J., Van Langen, A., & Paas, T. (2012b). COOL Speciaal. Technisch rapport. Kohnstamm Instituut. https://archief.kohnstamminstituut.nl/rapporten/ki875.pdf
    Dat kan verschillende oorzaken hebben, waaronder motorische, somatische, verstandelijke en/of zintuiglijke stoornissen Verhoeven, L., & Van Balkom, H. (2003). Classification of developmental language disorders. Psychology Press.

    Als we het hebben over mondelinge taalvaardigheid bij deze doelgroep dan willen we met name wijzen op de mogelijkheid van ondersteunde communicatie (OC). Daarmee doelen we op alle communicatievormen, -technieken en –hulpmiddelen die een persoon in kan zetten om in interactie te zijn met zijn omgeving, naast spraak of om spraak te vervangen Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Denk daarbij aan lichaamsgebonden vormen zoals gebaren, niet-elektrische hulpmiddelen zoals symbolenkaarten, simpele technische hulpmiddelen zoals spraakknoppen of high tech zoals spraakcomputers.

    Aanbevelingen voor mondeling taalonderwijs

    Dit zijn drie aanwijzingen die gebaseerd zijn op algemene aanbevelingen voor interactief mondeling taalonderwijs Bruggink, M., & Stoep, J. (2022). Mondeling taalonderwijs: vier aanbevelingen voor de leraar. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/mondeling-taalonderwijs-vier-aanbevelingen-voor-de-leraar
    zijn:

    Besteed gerichte aandacht aan mondelinge taal: sta zelf model en geef de leerlingen veel kansen om te oefenen. In de communicatie met de leerling laat je zien hoe ze ondersteunde communicatie effectief kunnen inzetten door het zelf te gebruiken Sennott, S. C., Light, J. C., & McNaughton, D. (2016). AAC modeling intervention research review. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 41(2), 101-115. https://doi.org/10.1177/1540796916638822
    Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2018). Systematic review of interventions involving aided AAC modeling for children with complex communication needs. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 123(5), 443-473. https://doi.org/10.1352/1944-7558-123.5.443

    Zie jezelf als aanjager van interactie: stimuleer interactie, geef feedback en zorg voor een veilig spreekklimaat en passende communicatiemogelijkheden. De inzet van ondersteunde communicatie vraagt soms om meer tijd voor de leerling om te kunnen reageren. Het is daarom belangrijk om tijd en ruimte te geven aan de leerling om een antwoord te formuleren of om initiatief te nemen in een gesprek. Het helpt daarbij als de communicatiehulpmiddelen 'klaar staan' om deel te kunnen nemen aan een gesprek. Denk bijvoorbeeld aan de momenten waarop je een (prenten)boek voorleest: als er symboolkaarten klaarliggen die aansluiten bij de woorden en thema’s die in het boek voorkomen, dan heeft een leerling met beperkte mondelinge vaardigheden ook de kans om deel te nemen aan het gesprek over het boek Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of communication partner instruction on the communication of individuals using AAC: A meta-analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271-284. https://doi.org/10.3109/07434618.2015.1052153
    Visual Scene Displays kun je in die context ook inzetten. Dat zijn interactieve afbeeldingen met hotspots die de leerling kan aanklikken zodat er woorden of zinnen uitgesproken worden, als antwoord op een vraag over het boek. Of leerlingen kunnen met behulp ervan op eigen initiatief iets zeggen over datgene wat in het boek besproken wordt Light J., McNaughton D., Caron J. (2019). New and emerging AAC technology supports for children with complex communication needs and their communication partners: State of the science and future research directions. Augmentative and Alternative Communication, 35(1), 26–41. https://doi.org/10.1080/07434618.2018.1557251

    Leg een verbinding met lezen, schrijven en zaakvakken: voor leerlingen die (ernstige) problemen hebben met spreken is de toegang tot geschreven taal van het grootste belang Yorke, A. M., Caron, J. G., Pukys, N., Sternad, E., Grecol, C., & Shermak, C. (2021). Foundational reading interventions adapted for individuals who require augmentative and alternative communication (AAC): A systematic review of the research. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 33, 537-582. https://doi.org/10.1007/s10882-020-09767-5
    Als de leerling het alfabetisch principe doorziet dan zijn er namelijk allerlei mogelijkheden om te communiceren met de omgeving, bijvoorbeeld via spraaksynthese (omzetting van ingetypte taal naar gesproken taal).

    Beginnende geletterdheid

    De basis voor geletterdheid van ieder kind wordt gelegd nog voordat het formele lees- en schrijfonderwijs is begonnen. Kinderen ervaren op een natuurlijke en speelse manier wat de functies zijn van geschreven taal, bijvoorbeeld wanneer ze voorgelezen worden. Ze doen op jonge leeftijd kennis op die van belang is voor latere leesvaardigheid, bijvoorbeeld over de koppeling van klanken aan letters (fonemisch bewustzijn), kenmerken van geschreven taal (boek- en tekstoriëntatie), grammaticale kennis en woordenschat Stoep, J. (2008) Opportunities for early literacy development: Evidence for home and school support. Proefschrift Radboud Universiteit. https://hdl.handle.net/2066/73595
    Stimuleren van beginnende geletterdheid in de voor- en vroegschoolse leeftijd en op tijd beginnen met het aanvankelijk leesonderwijs draagt bij aan goede prestaties bij gevorderde geletterdheid, net als hoge verwachtingen hebben over het resultaat dat leerlingen kunnen behalen..

    Er is geen reden om later te beginnen met aandacht voor geschreven taal bij leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Sterker nog: voor leerlingen die moeite hebben om zich mondeling te uiten kunnen schriftelijke vaardigheden een onmisbare toegang tot communicatie vormen Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Onderzoek van Van Tilborg Van Tilborg, A.J. (2018). Early literacy development in children with intellectual disabilities Proefschrift Radboud Universiteit. https://hdl.handle.net/2066/198059
    en Van Wingerden et al. Van Wingerden, E., Segers, E., Van Balkom, H. & Verhoeven, L. (2017). Foundation of reading comprehension in children with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 60, 211- 222. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2016.10.015
    toont aan dat (beginnende) geletterdheid van leerlingen met een verstandelijke beperking samenhangt met dezelfde vaardigheden (zoals fonologisch bewustzijn, woordenschat en geheugen) als bij leerlingen die zich normaal ontwikkelen. Maar er zijn wel (grote) tempoverschillen in de wijze waarop ze deze vaardigheden ontwikkelen. Als er bij leerlingen met SEN op jonge leeftijd onvoldoende aandacht is voor geschreven taal en het stimuleren van beginnende geletterdheid dan kan dat negatieve consequenties hebben voor de (lees)ontwikkeling op latere leeftijd Erickson, K.A., & Geist, L.A. (2016). The profiles of students with significant cognitive disabilities and complex communication needs. Augmentative and Alternative Communication, 32(3), 187–197. https://doi.org/10.1080/07434618.2016.1213312

    Didactische principes voor beginnende geletterdheid

    Didactische principes die in deze fase van belang zijn, zijn opgenomen in dit overzichtsartikel over fonemisch bewustzijn Krikhaar, E., & Stoep, J. (2022). Fonemisch bewustzijn: fundament voor het leren lezen. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/fonemisch-bewustzijn-fundament-voor-het-leren-lezen
    Specifiek voor leerlingen in de onderbouw van het speciaal onderwijs zijn dit de aanwijzingen die ertoe doen:

    Zowel spontane als geplande activiteiten zijn geschikt om beginnende geletterdheid te stimuleren Yorke, A. M., Caron, J. G., Pukys, N., Sternad, E., Grecol, C., & Shermak, C. (2021). Foundational reading interventions adapted for individuals who require augmentative and alternative communication (AAC): A systematic review of the research. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 33, 537-582. https://doi.org/10.1007/s10882-020-09767-5
     Deze activiteiten zijn gunstig voor leerlingen met SEN: interactief voorlezen Clendon, S., Erickson, K., Van Rensburg, R. J., & Amm, J. (2014). Shared storybook reading–An authentic context for developing literacy, language, and communication skills. Perspectives on Augmentative and Alternative Communication, 23(4), 182-191. https://doi.org/10.1044/aac23.4.182
    , oriëntatie op klanken en letters door middel van rijmpjes en klank/woordspelletjes Johnston, S. S., O’Keeffe, B. V., & Stokes, K. (2018). Early literacy support for students with physical disabilities and complex communication needs. Teaching Exceptional Children, 51(2), 91-99. https://doi.org/10.1177/0040059918802

    Creëer een betekenisvolle context waarin het leren over geschreven taal hand in hand gaat met kennis van de wereld en woordenschat vergoten. Dat kan aan de hand van ankergestuurd of thematisch onderwijs Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Erickson, K.A. & Koppenhaver, D.A. (2020). Comprehensive literacy for all: Teaching students with significant disabilities to read and write. Paul H. Brookes.

    Maak gebruik van de wisselwerking tussen de kennis van klanken en de kennis van woorden: kinderen krijgen namelijk meer kennis over klanken naarmate ze meer woorden leren Walley, A.C., Metsala, J.L., & Garlock, V.M. (2003). Spoken vocabulary growth: Its role in the development of phoneme awareness and early reading ability. Reading and Writing, 16, 5–20. https://doi.org/10.1023/A:1021789804977
    Besteed daarom bij het verduidelijken van de inhoud van woorden ook aandacht aan de uitspraak ervan.

    Laat de leerlingen zelf schrijven en zet daarbij verschillende schrijfhulpmiddelen in, zoals stempels, toetsenborden en aangepaste bedieningsschakelaars waarmee ze tablets, spraakcomputers en laptops kunnen besturen, naast reguliere schrijfmaterialen Edmister, E., Staples, A., Huber, B., & Walz Garrett, J. (2013). Creating writing opportunities for young children. Young Exceptional Children, 16(3), 24-35. https://doi.org/10.1177/1096250612473128

    Zet klankgebaren in, zodat de leerlingen visuele informatie krijgen over de koppeling tussen Een grafeem is het kleinste deel van een woord dat in de geschreven taal één of soms enkele klanken representeert en komt min of meer overeen met wat gewoonlijk een letter wordt genoemd.
    en Fonemen zijn de kleinste betekenisonderscheidende klankeenheden van de taal. Deze klanken vormen de eenheden binnen een woord en ze bepalen samen de klankvorm en de betekenis van het hele woord.
    en ze de klanktekenkoppeling kunnen versterken Kart, A. N. (2022). Systematic review of studies on visual phonics. Communication Disorders Quarterly, 43(4), 261-271. https://doi.org/10.1177/1525740121102

    Gebruik een stappenplan waarbij je de hulp die je biedt bij het benoemen van fonemen, stapsgewijs afbouwt ( Millar, D.C., Light, J.C., McNaughton, D.B. (2004). The effect of direct instruction and writer's workshop on the early writing skills of children who use augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 20, 164–178. https://doi.org/10.1080/07434610410001699690
    De meest uitvoerige hulp die je biedt is dat je bij het aanbieden van het woord, de eerste klank met nadruk en verlengd uitspreekt.

    Woordenschat en kennis van de wereld

    Kinderen doen aan de hand van ervaringen en waarnemingen kennis op over de wereld en de concepten die eraan verbonden zijn. In het taalonderwijs krijgen zowel die concepten als de woorden die eraan gerelateerd zijn, aandacht. Je gaat voortdurend heen en weer tussen het opdoen en bespreken/duiden van ervaringen en het impliciet en expliciet verduidelijken van woordbetekenissen die in die context van belang zijn. Op die manier stel je de leerlingen in staat om woordnetwerken aan te leggen waarmee ze verhalen kunnen vertellen en schrijven. En waarmee ze achtergrondkennis verwerven die nodig is om teksten te kunnen lezen en om te begrijpen waar een verhaal over gaat dat verteld wordt in de klas.

    Veel leerlingen met SEN hebben een beperkte woordenschat die samenhangt met een laag niveau van tekstbegrip Ledoux, G., Roeleveld, J., Van Langen, A., & Paas, T. (2012). COOL Speciaal. Technisch rapport. Kohnstamm Instituut. https://archief.kohnstamminstituut.nl/rapporten/ki875.pdf
    Vaak gaat het dan zowel om een beperking in de breedte van de woordenschat (het aantal woorden dat een leerling kent) als ook de diepte (het aantal betekenisrelaties dat de leerling kan leggen tussen woorden)  McGregor, K. K., Oleson, J., Bahnsen, A., & Duff, D. (2013). Children with developmental language impairment have vocabulary deficits characterized by limited breadth and depth. International Journal of Language & Communication Disorders, 48(3), 307-319. https://doi.org/10.1111/1460-6984.12008
    Als de kennis van de wereld en de woordenschat te beperkt zijn bij een leerling dan belemmert dat de successen die behaald kunnen worden in het taal- en leesonderwijs.

    Het is belangrijk om je te realiseren dat deze leerlingen bij het uitbreiden van hun woordennetwerk niet altijd alle strategieën gebruiken die leerlingen in het reguliere basisonderwijs wel inzetten. Denk bijvoorbeeld aan  woordbetekenissen afleiden uit de context zonder dat er directe instructie aan te pas komt Pomper, R., McGregor, K. K., Arbisi-Kelm, T., Eden, N., & Ohlmann, N. (2022). Direct instruction improves word learning for children with developmental language disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 65(11), 4228-4249. https://doi.org/10.1044/2022_JSLHR-22-00300
    Het is daarom belangrijk om zowel via indirecte aandacht als expliciete instructie de leerlingen te ondersteunen bij woordenschatverwerving.

    Aandachtspunten voor effectieve woordenschatinstructie

    Geef expliciete definities van woorden die onbekend zijn voor de leerlingen Pomper, R., McGregor, K. K., Arbisi-Kelm, T., Eden, N., & Ohlmann, N. (2022). Direct instruction improves word learning for children with developmental language disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 65(11), 4228-4249. https://doi.org/10.1044/2022_JSLHR-22-00300
    De impliciete route van woordbetekenissen leren is ook in het so van belang, maar leerlingen hebben daarnaast baat bij expliciete directe instructie in woordbetekenissen. Denk daarbij aan het verbeelden van onbekende woorden aan de hand van voorwerpen, afbeeldingen en activiteiten. Of gebruik het onbekende woord in een contextrijke zin, waarin ook andere woorden voorkomen die een relatie hebben met het doelwoord.

    Bij het bespreken van woorden besteed je niet alleen aandacht aan de inhoud van het woord maar ook aan de vorm: hoe wordt het woord uitgesproken, hoe schrijf je het woord, hoe gebruik je het woord in een zin? Door zowel aandacht te besteden aan fonologische, orthografische, grammaticale en inhoudelijke kenmerken van het woord verdiept de woordkennis.

    Zet verschillende zintuigen in om ervoor te zorgen dat de leerling het onbekende woord in al zijn facetten leert kennen. Leerlingen in het so kunnen variëren in hun waarnemingsvaardigheden; niet alle leerlingen zien, horen, voelen, ruiken of ervaren (via de huid of motoriek) optimaal. Die zintuiglijke informatie is echter wel nodig om een diep begrip van een woord te krijgen. Creëer daarom mogelijkheden om bij het aanleren van woorden van concrete voorwerpen of handelingen alle zintuigen in te zetten Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.

    Maak gebruik van de kracht van herhaling: op verschillende manieren en momenten besteed je aandacht aan het woord en de betekenisrelaties die het heeft met andere woorden. Je zorgt ervoor dat je de leerlingen herhaaldelijk de betekenis van het woord laat ophalen uit het geheugen Leonard, L. B., Karpicke, J., Deevy, P., Weber, C., Christ, S., Haebig, E., ... & Krok, W. (2019). Retrieval-based word learning in young typically developing children and children with developmental language disorder I: The benefits of repeated retrieval. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(4), 932-943. https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-18-0070

    Sluit aan bij de motivatie en interesse van leerlingen. Als leerlingen geïnteresseerd zijn in een specifiek onderwerp dan zijn ze vaak gemotiveerder om er meer over te weten te komen Sewell, A., Kennett, A., & Pugh, V. (2022). Universal Design for Learning as a theory of inclusive practice for use by educational psychologists. Educational Psychology in Practice, 38(4), 364-378. https://doi.org/10.1080/02667363.2022.2111677

    Maak gebruik van betekenisvolle contexten om de woordkennis te verdiepen. Denk daarbij aan thematisch of ankergestuurd onderwijs Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    . De woorden waaraan je als leerkracht aandacht besteedt, komen voor in de boeken die je in de klas (voor)leest, de ervaringsactiviteiten die je met de leerlingen doet en de instructie die je geeft. Ook het zaakvakonderwijs is bij uitstek geschikt om dieper op de betekenis in te gaan van woorden die voorkomen in leermiddelen en informatieve teksten. Juist voor leerlingen in het so biedt een geïntegreerde aanpak voordelen.

    Gebruik woordleerstrategieën waarmee de leerling zelf de betekenissen van woorden kan achterhalen Duerings, J., Van der Linden, B., Schuurs, U., & Strating, H. (2011). Op woordenjacht. Garant.
    Voorbeelden zijn het labelen en categoriseren van woorden,  woordbetekenissen afleiden uit teksten of afbeeldingen, betekenissen in een (online) woordenboek opzoeken en woorddelen analyseren, bijvoorbeeld bij samenstellingen en woorden met voor- en achtervoegsels. Als je deze strategieën zelf hardop voordoet, sta je model voor de acties die de leerling zelf kan ondernemen om achter de betekenis van onbekende woorden te komen.

    Zet grafische modellen in om woordrelaties te verduidelijken. Mondelinge instructie over woordbegrippen is namelijk ‘vluchtig’; als een leerling aandachts- of verwerkingsproblemen heeft dan raakt datgene wat je zegt over een woord, al snel verloren. Een grafisch model gebruiken of een afbeelding waarin de informatie verbeeld wordt, maakt die informatie permanent beschikbaar voor de leerling. Met name als je leerlingen complexe concepten wilt aanleren, kunnen In een venndiagram worden overlappende cirkels of andere vormen gebruikt om de logische relaties tussen twee of meer verzamelingen te illustreren. Vaak worden ze gebruikt om dingen grafisch te organiseren en te illustreren hoe de elementen hetzelfde zijn en verschillend.
    of andere grafische woordennetwerken van meerwaarde zijn Steele, S. C., & Mills, M. T. (2011). Vocabulary intervention for school-age children with language impairment: A review of evidence and good practice. Child Language Teaching and Therapy, 27(3), 354-370. https://doi.org/10.1177/0265659011412247

    Aanvankelijk leesonderwijs, spelling en grammatica

    Het aanvankelijk leesonderwijs aan leerlingen met SEN bevat in de basis dezelfde elementen als het leesonderwijs in reguliere klassen McCartney, E., & Wilson, S. (1994). Early literacy and children with severe speech and physical impairment: a review. European Journal of Special Needs Education, 9(2), 200-214. https://doi.org/10.1080/0885625940090208
    Formele leesinstructie is daarom vanaf groep 3 een vast onderdeel van het lesprogramma. Dat is niet altijd zo geweest; Fletcher-Campbell Fletcher-Campbell. (2000). Literacy and special educational needs: A review of the literature. (Research Report Nr 227). National Foundation for Educational Research. https://dera.ioe.ac.uk/4473/1/RR227.pdf
    wijst erop dat er pas vanaf de jaren negentig meer aandacht kwam voor het leren decoderen en dat voor die tijd met name globaalmethodes en picto-lezen werden ingezet bij leerlingen met SEN. Toch moet de aandacht voor taal en lezen in het huidige onderwijs soms wedijveren met de activiteiten die gericht zijn op het vergroten van zelfredzaamheid en de sociaal-emotionele ontwikkeling.

    Het grootste verschil tussen leerlingen met en zonder SEN is wel het tempo. Leerlingen met SEN hebben over het algemeen meer tijd en begeleiding nodig om zich de decodeervaardigheid eigen te maken en de leeshandeling te automatiseren Theunissen, L., Posthumus, G., & van der Burg, J. (2020). Technisch en begrijpend leesonderwijs aan kinderen die niet of nauwelijks kunnen spreken: een pilot studie naar de LOeS-werkwijze (n=2). Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 59(2), 83-105.
    Leren lezen vraagt om meer doorzettingsvermogen en oefentijd (het maken van leeskilometers).

    Didactische vaardigheden voor spelling- en grammaticaonderwijs

    Om te leren lezen en schrijven zijn goede spelling- en grammaticale vaardigheden nodig. Aan de hand van vijf algemene didactische aanbevelingen Gijsel, M., & Van der Lee, A. (2023). Effectieve didactiek voor spelling- en grammaticaonderwijs. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/effectieve-didactiek-voor-spelling-en-grammaticaonderwijs
    kunnen leraren deze vaardigheden bij leerlingen met SEN stimuleren:

    Geef expliciete, directe en doelgerichte instructie. Dat is een effectieve aanpak voor het leren decoderen van leerlingen in het speciaal onderwijs, zo blijkt uit onderzoek van Bosman en Schraven Bosman, A., & Schraven, J. (2017). How to teach children reading and spelling. In E. Segers & P. van den Broek (Red.), Developmental perspectives in written language and literacy. In honor of Ludo Verhoeven (pp. 277-293). John Benjamins Publishing Company.
    Voor leerlingen met problemen in de taal- en spraakontwikkeling kun je hiervoor ook de non-verbale leesaanpak inzetten  Heller, K.W., Fredrick, L.D., Tumlin, J., Brineman, D.G. (2002). Teaching decoding for generalization using the nonverbal reading approach. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 14, 19–35. https://doi.org/10.1023/A:1013559612238
    Hierbij moedig je de leerling aan om interne spraak te gebruiken bij het woord dat jij uitspreekt. Eerst bied je het hele woord aan en vervolgens benoem je de afzonderlijke fonemen terwijl je de letters één voor één aanwijst. De leerling volgt jou daarbij door het woord en de letters innerlijk te verklanken. De volgende stap is dat je een gedeelte van het woord afdekt waarna er maar één letter te zien is. Die klank spreek je uit en je vraagt de leerling om dat ook voor zichzelf te doen. Iedere klank-tekenkoppeling wordt bekrachtigd door de klank daarna samen uit te spreken; jij hardop en de leerling in zijn hoofd. Dat herhaal je met alle klanken, waarna je tot slot de klanken samen met elkaar verbindt tot een woord. Deze stappen kun je ook laten doen met behulp van een spraakcomputer met digitale of gesynthetiseerde spraak: de leerling spreekt dan de klank uit door de betreffende letter op de spraakcomputer aan te raken.

    Bevorder het taalbewustzijn en in het bijzonder het spellingbewustzijn. Als leerlingen reflecteren op de juistheid van de spelling van woorden (voor, tijdens of na het opschrijven) dan maken ze minder fouten Cordewener, K. A., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153. https://doi.org/10.1080/00220973.2017.1315711

    Gebruik een stappenplan voor werkwoordspelling. De regels van werkwoordsvorming zijn een algoritme dat je visueel kan verbeelden in de vorm van een flow chart. De inzet van directe instructie waarbij gebruikgemaakt wordt van dergelijke grafische modellen levert positieve resultaten op bij leerlingen met SEN volgens een kleinschalige studie van Faber Faber, G. (2006). The effects of visualizing and verbalizing methods in remedial spelling training: individual changes in dyslexic students' spelling test performance. International Journal of Special Education, 21(3), 85-95. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ843622.pdf

    Leg een koppeling tussen grammatica en spellingonderwijs. Om werkwoorden correct te kunnen spellen moet de leerling niet alleen het werkwoord kennen, maar ook kijken naar de hele zin: staat de zin in verleden tijd? Is het onderwerp enkel- of meervoud? Gaat het hier om de persoonsvorm? Leerlingen moeten dus zowel een grammaticale analyse doen als de spellingregels kennen Chamalaun, R. & Ernestus, M. (2018). Waarom krijgen leerlingen de Nederlandse werkwoordspelling zo moeilijk onder de knie? Levende Talen Magazine, 105(special), 46-51. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/1817
    Wanneer leerlingen de grammaticale functie van werkwoorden (her)kennen, is de kans groter dat zij het woord juist zullen spellen Chamalaun, R.J.P.M., Bosman, A.M.T., & Ernestus, M.T.C. (2022). Teaching verb spelling through explicit direct instruction. L1-Educational Studies in Language and Literature, 20, 1-28. https://doi.org/10.21248/l1esll.2022.22.1.379

    Integreer spelling- en grammaticaonderwijs in het schrijfonderwijs. Betekenisvolle schrijfopdrachten versterken namelijk de spellingvaardigheid van leerlingen Koppenhaver, D.A, & Williams, A. (2010). A conceptual review of writing research in augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 26(3), 158-176. https://doi.org/10.3109/07434618.2010.505608

    Schrijven

    Leerlingen met leerproblemen ervaren vaak problemen bij het schrijven Graham S., Collins A. A., Rigby-Wills H. (2017). Writing characteristics of students with learning disabilities and typically achieving peers: A meta-analysis. Exceptional Children, 83(2), 199–218. https://doi.org/10.1177/0014402916664070
    De complexiteit van de schrijfhandeling is groot: de leerling moet vaardigheden op het gebied van spelling, motoriek (schrijven of typen), taalbegrip, geheugen, planning en grammatica tegelijk inzetten Roitsch, J., Gumpert, M., Springle, A., & Raymer, A. M. (2021). Writing instruction for students with learning disabilities: quality appraisal of systematic reviews and meta-analyses. Reading & Writing Quarterly, 37(1), 32-44. https://doi.org/10.1080/10573569.2019.1708221
    Dat kan leiden tot een overbelasting van het geheugen: er is niet genoeg cognitieve ruimte om alle processen gelijktijdig te laten verlopen. Wat met name opvalt is het gebrek aan inzet van metacognitieve strategieën bij leerlingen met SEN: ze beginnen meteen met een schrijfopdracht zonder van tevoren een “schrijfplan” te maken en zijn maar in beperkte mate kritisch bij het nakijken van hun eigen schrijfproducten Graham, S., Harris, K., & McKeown, D. (2013). The writing of students with learning disabilities, meta-analysis of self-regulated strategy development writing intervention studies, and future directions: Redux. In L. Swanson, K. R. Harris, & S. Graham (Eds.), Handbook of learning disabilities (2nd ed.) (pp. 405–438). Guilford Press.
    Uit de meta-analyse van Gillespie en Graham Gillespie, A., & Graham, S. (2014). A meta-analysis of writing interventions for students with learning disabilities. Exceptional Children, 80(4), 454-473. https://doi.org/10.1177/001440291452
    blijkt dat leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte met name profijt hebben van het aanleren van schrijfstrategieën, waarbij met name aandacht is voor expliciete instructie, modelling, scaffolding en zelfregulatie. Bovendien helpt het ze als ze oefenen met dictees, schrijfdoelen stellen en werken volgens de process writing approach, waarbij de leerlingen samenwerken bij het plannen, uitvoeren en evalueren van hun schrijfproducten Graham, S., & Sandmel, K. (2011). The process writing approach: A meta-analysis. The Journal of Educational Research, 104(6), 396-407. https://doi.org/10.1080/00220671.2010.488703

    Aanbevelingen voor effectief schrijfonderwijs

    Deze algemene aanbevelingen Van der Lee, A. & Stoep, J. (2022). Wie schrijft, die blijft. Onderwijskennis.nl (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/wie-schrijft-die-blijft [https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/wie-schrijft-die-blijft]
    helpen het schrijfonderwijs effectiever en aantrekkelijker te maken. We lichten toe waarom ze juist voor leerlingen in het speciaal onderwijs van belang zijn.

    Zet in op handschriftonderwijs, typvaardigheid en het gebruik van ondersteunde communicatie (OC): laat de leerlingen gebruikmaken van alle schrijfvormen die mogelijk zijn, om ze te laten ontdekken op welke manier ze zich het meest effectief kunnen uitdrukken. De ene leerling zal liever met een pen schrijven, andere leerlingen kunnen beter uit de voeten met een toetsenbord, zeker wanneer de fijne motoriek die belangrijk is voor het schrijven met de hand, beperkt is. Als de leerling een OC-hulpmiddel gebruikt om mee te communiceren dan kan dat bij uitstek ingezet worden om te schrijven. Als ze kunnen spellen en zich een beeld kunnen vormen van de boodschap die ze willen overbrengen, dan biedt OC de mogelijkheden om effectief te communiceren via geschreven taal Koppenhaver, D.A, & Williams, A. (2010). A conceptual review of writing research in augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 26(3), 158-176. https://doi.org/10.3109/07434618.2010.505608
    Houd er rekening mee dat schrijven in dat geval misschien meer tijd vraagt en dat de teksten korter kunnen zijn dan bij de andere leerlingen. De snelheid waarmee de leerling een letter of woord op een spraakcomputer kan activeren is namelijk afhankelijk van de bedieningsmogelijkheden van dat hulpmiddel (bijvoorbeeld een muis, touchscreen of oogbesturing) en de wijze waarop de inhoud van het hulpmiddel is georganiseerd (bijvoorbeeld een onderscheid tussen kern- en randvocabulaire;
    zie Van Tilborg, A.J., & Deckers, S.R. (2016). Vocabulary selection in AAC: Application of core vocabulary in atypical populations. Perspectives of the ASHA Special Interest Groups, 1(12), 125-138. https://doi.org/10.1044/persp1.SIG12.125
     

    Bied doelgerichte, functionele en aansprekende schrijfopdrachten aan: doe dit in een betekenisvolle context waarbij de leerling schrijft voor een concreet lezerspubliek en laat leerlingen oefenen met verschillende tekstgenres. Schrijfonderwijs dat alleen gericht is op de vormaspecten ervan en slechts bestaat uit het invullen van werkbladen spreekt leerlingen niet aan  Sturm, J.M. (2012). Access to writing for students with diverse disabilities. Issue editor foreword. Topics in Language Disorders, 32(4), 293-296. https://www.doi.org/10.1097/TLD.0b013e3182740efe
    Als de leerling weet waarover die wil schrijven, dan kan die als eerste stap een tekening maken of een afbeelding kiezen die inspiratie biedt voor de tekst en de woorden die erin voor kunnen komen Sturm, J.M. (2003). Writing in AAC. The ASHA Leader, 8(16), 8-27. https://doi.org/10.1044/leader.FTR2.08162003.8
    Bied ook ruimte voor andere vormen dan alleen een typische verhalende of informatieve tekst: ook woorden schrijven bij een afbeelding (labelen) of  een blog maken met je eigen visie op een onderwerp of ervaring is een functionele schrijfopdracht.

    Integreer schrijfonderwijs met andere taaldomeinen en vakken. Leren schrijven krijgt volgens Koppenhaver et al. Koppenhaver, D. A., Evans, D. A., & Yoder, D. E. (1991). Childhood reading and writing experiences of literate adults with severe speech and motor impairments. Augmentative and Alternative Communication, 7, 20–33. https://doi.org/10.1080/07434619112331275653
    vaak minder aandacht bij leerlingen met SEN dan het leren lezen, en dat is onterecht. De onderwerpen die aan bod komen tijdens het lezen van zaakvakteksten bieden een goede aanleiding om een tekst te schrijven over dat onderwerp. De leerling kan ook een logboekje bijhouden waarin die schrijft over datgene wat die op een dag in de klas en thuis heeft gedaan. Dit is een goede manier om zowel leerkrachten als ouders te informeren over datgene wat er zich in de andere context heeft voorgedaan Sturm, J.M. (2003). Writing in AAC. The ASHA Leader, 8(16), 8-27. https://doi.org/10.1044/leader.FTR2.08162003.8

    Modelleer de inzet van schrijfstrategieën en laat goede voorbeeldteksten zien. Leerlingen met ontwikkelingsstoornissen hebben veel baat bij het aanleren van schrijfstrategieën Rodgers, D. B., & Loveall, S. J. (2022). Writing interventions for students with intellectual and developmental disabilities: A meta-analysis. Remedial and Special Education, 07419325221108896. https://doi.org/10.1177/07419325221108896
    Je laat zien welke denkstappen je zet bij het schrijven en reviseren van een tekst, zodat de leerling met die stappen kan oefenen Harris, K., & Graham, S. (1996). Making the writing process work: Strategies for composition and self-regulation. Brookline.
    Door ze te laten reflecteren op hun eigen teksten en die van medeleerlingen krijgen ze meer inzicht in de bouwstenen van een goede tekst Graham, S., & Harris, K. (2020). Writing and students with learning disabilities. In A. Martin, R. Sperling & K. Newton (Eds.), Handbook of educational psychology and students with special needs (pp. 487-509). Routledge.
    Aan de hand van deze doelen kun je de leerlingen aanmoedigen om hun tekst rijker te maken: productiviteit (bijvoorbeeld: “Kun je nog een extra zin toevoegen?”), revisie (“Lees deze zin nog eens; wilde je dat inderdaad zeggen?”) en genrekenmerken aanbrengen in de tekst (“Hoe begin je als je een sprookje wil vertellen?”) Roitsch, J., Gumpert, M., Springle, A., & Raymer, A. M. (2021). Writing instruction for students with learning disabilities: quality appraisal of systematic reviews and meta-analyses. Reading & Writing Quarterly, 37(1), 32-44. https://doi.org/10.1080/10573569.2019.1708221

    Didactische principes voor begrijpend lezen

    Om leerlingen te helpen met hun leesbegrip, kun je deze verschillende principes Swart, N., & Stoep, J. (2022). Begrijpend lezen: samenhang tussen kennis, vaardigheden en context. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/begrijpend-lezen-samenhang-tussen-kennis-vaardigheden-en-context
    in samenhang inzetten:

    Bied een stevige basis: werk aan technische leesvaardigheid, woordenschat en kennis van de wereld om de resultaten voor begrijpend lezen te vergroten. Een beperkte woordenschat zorgt er namelijk voor dat de leerlingen moeite hebben om inferenties binnen de tekst te maken  Van Wingerden, E., Segers, E., Van Balkom, H. & Verhoeven, L. (2014). Cognitive and linguistic predictors of reading comprehension in children with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 35, 3139-3147. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2014.07.054
    En als de achtergrondkennis van leerlingen schraal is, dan hebben ze minder mogelijkheden om een tekst goed te kunnen doorgronden Erickson, K.A., Koppenhaver, D.A., & Cunningham, J.W. (2017). Comprehensive reading intervention in augmentative communication. In R.J. McCauley, M.E. Fey, & R.B. Gillam (Eds.), Treatment of language disorders in children, 2nd edition (pp. 275-308). Paul H. Brookes Publishing.

    Integreer lezen, schrijven en mondelinge taal. Kleinschalig onderzoek laat zien dat het systematisch bespreken van teksten (reciprocal teaching) van meerwaarde is voor leerlingen met SEN Reichenberg, M. (2014). The importance of structured text talks for students’reading comprehension an intervention study in special schools. Journal of Special Education and Rehabilitation, 15(3-4), 77-94. https://doi.org/10.2478/JSER-2014-0012
    In de gesprekken over teksten heb je als leerkracht namelijk de mogelijkheid om strategieën voor te doen die bijdragen aan een diepe verwerking van de tekst, zoals voorspellen en samenvatten waar een tekst(deel) over gaat, leerlingen zelf vragen laten stellen over de tekst of ze laten vertellen wat een tekst moeilijk maakt. Met die laatste strategie bevorder je de zelfregulatie van de leerlingen: ze gaan zelf op zoek naar woorden/zinnen die ze moeilijk vinden zodat ze de betekenis ervan kunnen achterhalen, met of zonder hulp van de leerkracht.

    Bevorder leesmotivatie en leesplezier: laat leerlingen zelf boeken kiezen die passen bij hun leefwereld en interesses. Makkelijk lezenboeken en andere leesvormen (zoals audioboeken) voor leerlingen die problemen hebben met lezen zijn onder andere te vinden op deze websites: www.passendlezen.nl/ en www.makkelijklezenplein.nl/

    Creëer een rijke taalomgeving: kijk daarbij over de grenzen van verschillende vakdisciplines heen en zoek naar samenhang tussen de leerdomeinen. Dat kan bijvoorbeeld door ankergestuurde instructie te geven. Een voorbeeld van een aanpak die op deze principes is gestoeld is het KLINc Atelier Stoep, J., Van Balkom, H., Luiken, H., & Van der Schuit, M. (2009). Het KLINc-Atelier: een speel- en leeromgeving voor niet- of nauwelijks sprekende peuters en kleuters met een verstandelijke of meervoudige beperking. In H. van Balkom (Ed.), Communicatie op eigen wijze. Theorie en praktijk in de zorg, het onderwijs en de ondersteuning voor mensen met een auditief-communicatieve en verstandelijke beperking (pp. 231-244). Acco.
    Van der Schuit, M., Stoep, J., & Van Balkom, H. (2012). Kinderen Leren Initiatieven Nemen in communicatie (KLINc): vroege taalinterventie in een speel-/leeromgeving voor kinderen met meervoudige beperkingen. Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 51, 350-368.
    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Alles wat de leerlingen doen in een ankerperiode wordt vanuit samenhang aangeboden. Er is een gezamenlijke startactiviteit (bijvoorbeeld een uitstapje naar de plaatselijke supermarkt, park of kinderboerderij) en die houdt verband met de activiteiten die in de weken daarna daarop volgen. De concepten, woorden en thema’s die aan bod zijn gekomen tijdens de startactiviteit staan hierdoor langere tijd centraal. Door deze herhaling, bekrachtiging en samenhang ontstaat herkenning en kunnen de leerlingen hun kennisbasis steeds verder uitbreiden. Omdat je vertrekt vanuit interesses en belevenissen van de leerling spreek je de intrinsieke motivatie aan.

    Lees ook | Taalrijke inrichting

    Volg de leerlingen en differentieer. Belangrijke principes om de instructie bij begrijpend lezen te laten aansluiten bij de mogelijkheden van de leerling zijn scaffolding (het langzaam afbouwen van ondersteuning), goede resultaten bevestigen en belonen, modelling, begeleide inoefening, correctieve feedback geven tijdens het lezen en kennis over nieuwe én oude leerstof  regelmatig toetsen (cumulatief toetsen) Joseph, L., Ross, K., Xia, Q., Amspaugh, L. A., & Accurso, J. (2021). Reading comprehension instruction for students with intellectual disabilities: A Systematic literature review. International Journal of Disability, Development and Education, 70, 314-339. https://doi.org/10.1080/1034912X.2021.1892033
    Kennisrotonde. (2018b). Wat zijn effectieve manieren om zeer moeilijk lerende kinderen begrijpend lezen te leren? (KR.334). https://www.kennisrotonde.nl/sites/kennisrotonde/files/migrate/334-antwoord-begrijpend-lezen-zmlk.docx.pdf
    Dit zijn condities waarbij je werkt met kleine groepen (maximaal 3 leerlingen) of met individuele leerlingen. Op die manier houd je zicht op de ontwikkeling van de leerlingen en bied je kennis en vaardigheden aan die passen bij de zone van naaste ontwikkeling van de leerling.

    Lees ook | Monitoring: doelgericht werken en zicht houden op ontwikkeling. 

    Geraadpleegde bronnen

    Ledoux, G., Roeleveld, J., Van Langen, A., & Paas, T. (2012b). COOL Speciaal. Technisch rapport. Kohnstamm Instituut. https://archief.kohnstamminstituut.nl/rapporten/ki875.pdf
    Verhoeven, L., & Van Balkom, H. (2003). Classification of developmental language disorders. Psychology Press.
    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Bruggink, M., & Stoep, J. (2022). Mondeling taalonderwijs: vier aanbevelingen voor de leraar. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/mondeling-taalonderwijs-vier-aanbevelingen-voor-de-leraar
    Sennott, S. C., Light, J. C., & McNaughton, D. (2016). AAC modeling intervention research review. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 41(2), 101-115. https://doi.org/10.1177/1540796916638822
    Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2018). Systematic review of interventions involving aided AAC modeling for children with complex communication needs. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 123(5), 443-473. https://doi.org/10.1352/1944-7558-123.5.443
    Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of communication partner instruction on the communication of individuals using AAC: A meta-analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271-284. https://doi.org/10.3109/07434618.2015.1052153
    Light J., McNaughton D., Caron J. (2019). New and emerging AAC technology supports for children with complex communication needs and their communication partners: State of the science and future research directions. Augmentative and Alternative Communication, 35(1), 26–41. https://doi.org/10.1080/07434618.2018.1557251
    Yorke, A. M., Caron, J. G., Pukys, N., Sternad, E., Grecol, C., & Shermak, C. (2021). Foundational reading interventions adapted for individuals who require augmentative and alternative communication (AAC): A systematic review of the research. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 33, 537-582. https://doi.org/10.1007/s10882-020-09767-5
    Stoep, J. (2008) Opportunities for early literacy development: Evidence for home and school support. Proefschrift Radboud Universiteit. https://hdl.handle.net/2066/73595
    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Van Tilborg, A.J. (2018). Early literacy development in children with intellectual disabilities Proefschrift Radboud Universiteit. https://hdl.handle.net/2066/198059
    Van Wingerden, E., Segers, E., Van Balkom, H. & Verhoeven, L. (2017). Foundation of reading comprehension in children with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 60, 211- 222. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2016.10.015
    Erickson, K.A., & Geist, L.A. (2016). The profiles of students with significant cognitive disabilities and complex communication needs. Augmentative and Alternative Communication, 32(3), 187–197. https://doi.org/10.1080/07434618.2016.1213312
    Krikhaar, E., & Stoep, J. (2022). Fonemisch bewustzijn: fundament voor het leren lezen. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/fonemisch-bewustzijn-fundament-voor-het-leren-lezen
    Yorke, A. M., Caron, J. G., Pukys, N., Sternad, E., Grecol, C., & Shermak, C. (2021). Foundational reading interventions adapted for individuals who require augmentative and alternative communication (AAC): A systematic review of the research. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 33, 537-582. https://doi.org/10.1007/s10882-020-09767-5
    Clendon, S., Erickson, K., Van Rensburg, R. J., & Amm, J. (2014). Shared storybook reading–An authentic context for developing literacy, language, and communication skills. Perspectives on Augmentative and Alternative Communication, 23(4), 182-191. https://doi.org/10.1044/aac23.4.182
    Johnston, S. S., O’Keeffe, B. V., & Stokes, K. (2018). Early literacy support for students with physical disabilities and complex communication needs. Teaching Exceptional Children, 51(2), 91-99. https://doi.org/10.1177/0040059918802
    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Erickson, K.A. & Koppenhaver, D.A. (2020). Comprehensive literacy for all: Teaching students with significant disabilities to read and write. Paul H. Brookes.
    Walley, A.C., Metsala, J.L., & Garlock, V.M. (2003). Spoken vocabulary growth: Its role in the development of phoneme awareness and early reading ability. Reading and Writing, 16, 5–20. https://doi.org/10.1023/A:1021789804977
    Edmister, E., Staples, A., Huber, B., & Walz Garrett, J. (2013). Creating writing opportunities for young children. Young Exceptional Children, 16(3), 24-35. https://doi.org/10.1177/1096250612473128
    Een grafeem is het kleinste deel van een woord dat in de geschreven taal één of soms enkele klanken representeert en komt min of meer overeen met wat gewoonlijk een letter wordt genoemd.
    Fonemen zijn de kleinste betekenisonderscheidende klankeenheden van de taal. Deze klanken vormen de eenheden binnen een woord en ze bepalen samen de klankvorm en de betekenis van het hele woord.
    Kart, A. N. (2022). Systematic review of studies on visual phonics. Communication Disorders Quarterly, 43(4), 261-271. https://doi.org/10.1177/1525740121102
    Millar, D.C., Light, J.C., McNaughton, D.B. (2004). The effect of direct instruction and writer's workshop on the early writing skills of children who use augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 20, 164–178. https://doi.org/10.1080/07434610410001699690
    Ledoux, G., Roeleveld, J., Van Langen, A., & Paas, T. (2012). COOL Speciaal. Technisch rapport. Kohnstamm Instituut. https://archief.kohnstamminstituut.nl/rapporten/ki875.pdf
    McGregor, K. K., Oleson, J., Bahnsen, A., & Duff, D. (2013). Children with developmental language impairment have vocabulary deficits characterized by limited breadth and depth. International Journal of Language & Communication Disorders, 48(3), 307-319. https://doi.org/10.1111/1460-6984.12008
    Pomper, R., McGregor, K. K., Arbisi-Kelm, T., Eden, N., & Ohlmann, N. (2022). Direct instruction improves word learning for children with developmental language disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 65(11), 4228-4249. https://doi.org/10.1044/2022_JSLHR-22-00300
    Pomper, R., McGregor, K. K., Arbisi-Kelm, T., Eden, N., & Ohlmann, N. (2022). Direct instruction improves word learning for children with developmental language disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 65(11), 4228-4249. https://doi.org/10.1044/2022_JSLHR-22-00300
    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Leonard, L. B., Karpicke, J., Deevy, P., Weber, C., Christ, S., Haebig, E., ... & Krok, W. (2019). Retrieval-based word learning in young typically developing children and children with developmental language disorder I: The benefits of repeated retrieval. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(4), 932-943. https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-18-0070
    Sewell, A., Kennett, A., & Pugh, V. (2022). Universal Design for Learning as a theory of inclusive practice for use by educational psychologists. Educational Psychology in Practice, 38(4), 364-378. https://doi.org/10.1080/02667363.2022.2111677
    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Duerings, J., Van der Linden, B., Schuurs, U., & Strating, H. (2011). Op woordenjacht. Garant.
    In een venndiagram worden overlappende cirkels of andere vormen gebruikt om de logische relaties tussen twee of meer verzamelingen te illustreren. Vaak worden ze gebruikt om dingen grafisch te organiseren en te illustreren hoe de elementen hetzelfde zijn en verschillend.
    Steele, S. C., & Mills, M. T. (2011). Vocabulary intervention for school-age children with language impairment: A review of evidence and good practice. Child Language Teaching and Therapy, 27(3), 354-370. https://doi.org/10.1177/0265659011412247
    McCartney, E., & Wilson, S. (1994). Early literacy and children with severe speech and physical impairment: a review. European Journal of Special Needs Education, 9(2), 200-214. https://doi.org/10.1080/0885625940090208
    Fletcher-Campbell. (2000). Literacy and special educational needs: A review of the literature. (Research Report Nr 227). National Foundation for Educational Research. https://dera.ioe.ac.uk/4473/1/RR227.pdf
    Theunissen, L., Posthumus, G., & van der Burg, J. (2020). Technisch en begrijpend leesonderwijs aan kinderen die niet of nauwelijks kunnen spreken: een pilot studie naar de LOeS-werkwijze (n=2). Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 59(2), 83-105.
    Gijsel, M., & Van der Lee, A. (2023). Effectieve didactiek voor spelling- en grammaticaonderwijs. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/effectieve-didactiek-voor-spelling-en-grammaticaonderwijs
    Bosman, A., & Schraven, J. (2017). How to teach children reading and spelling. In E. Segers & P. van den Broek (Red.), Developmental perspectives in written language and literacy. In honor of Ludo Verhoeven (pp. 277-293). John Benjamins Publishing Company.
    Heller, K.W., Fredrick, L.D., Tumlin, J., Brineman, D.G. (2002). Teaching decoding for generalization using the nonverbal reading approach. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 14, 19–35. https://doi.org/10.1023/A:1013559612238
    Cordewener, K. A., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153. https://doi.org/10.1080/00220973.2017.1315711
    Faber, G. (2006). The effects of visualizing and verbalizing methods in remedial spelling training: individual changes in dyslexic students' spelling test performance. International Journal of Special Education, 21(3), 85-95. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ843622.pdf
    Chamalaun, R. & Ernestus, M. (2018). Waarom krijgen leerlingen de Nederlandse werkwoordspelling zo moeilijk onder de knie? Levende Talen Magazine, 105(special), 46-51. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/1817
    Chamalaun, R.J.P.M., Bosman, A.M.T., & Ernestus, M.T.C. (2022). Teaching verb spelling through explicit direct instruction. L1-Educational Studies in Language and Literature, 20, 1-28. https://doi.org/10.21248/l1esll.2022.22.1.379
    Koppenhaver, D.A, & Williams, A. (2010). A conceptual review of writing research in augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 26(3), 158-176. https://doi.org/10.3109/07434618.2010.505608
    Graham S., Collins A. A., Rigby-Wills H. (2017). Writing characteristics of students with learning disabilities and typically achieving peers: A meta-analysis. Exceptional Children, 83(2), 199–218. https://doi.org/10.1177/0014402916664070
    Roitsch, J., Gumpert, M., Springle, A., & Raymer, A. M. (2021). Writing instruction for students with learning disabilities: quality appraisal of systematic reviews and meta-analyses. Reading & Writing Quarterly, 37(1), 32-44. https://doi.org/10.1080/10573569.2019.1708221
    Graham, S., Harris, K., & McKeown, D. (2013). The writing of students with learning disabilities, meta-analysis of self-regulated strategy development writing intervention studies, and future directions: Redux. In L. Swanson, K. R. Harris, & S. Graham (Eds.), Handbook of learning disabilities (2nd ed.) (pp. 405–438). Guilford Press.
    Gillespie, A., & Graham, S. (2014). A meta-analysis of writing interventions for students with learning disabilities. Exceptional Children, 80(4), 454-473. https://doi.org/10.1177/001440291452
    Graham, S., & Sandmel, K. (2011). The process writing approach: A meta-analysis. The Journal of Educational Research, 104(6), 396-407. https://doi.org/10.1080/00220671.2010.488703
    Van der Lee, A. & Stoep, J. (2022). Wie schrijft, die blijft. Onderwijskennis.nl (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/wie-schrijft-die-blijft [https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/wie-schrijft-die-blijft]
    Koppenhaver, D.A, & Williams, A. (2010). A conceptual review of writing research in augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 26(3), 158-176. https://doi.org/10.3109/07434618.2010.505608
    Van Tilborg, A.J., & Deckers, S.R. (2016). Vocabulary selection in AAC: Application of core vocabulary in atypical populations. Perspectives of the ASHA Special Interest Groups, 1(12), 125-138. https://doi.org/10.1044/persp1.SIG12.125
    Sturm, J.M. (2012). Access to writing for students with diverse disabilities. Issue editor foreword. Topics in Language Disorders, 32(4), 293-296. https://www.doi.org/10.1097/TLD.0b013e3182740efe
    Sturm, J.M. (2003). Writing in AAC. The ASHA Leader, 8(16), 8-27. https://doi.org/10.1044/leader.FTR2.08162003.8
    Koppenhaver, D. A., Evans, D. A., & Yoder, D. E. (1991). Childhood reading and writing experiences of literate adults with severe speech and motor impairments. Augmentative and Alternative Communication, 7, 20–33. https://doi.org/10.1080/07434619112331275653
    Sturm, J.M. (2003). Writing in AAC. The ASHA Leader, 8(16), 8-27. https://doi.org/10.1044/leader.FTR2.08162003.8
    Rodgers, D. B., & Loveall, S. J. (2022). Writing interventions for students with intellectual and developmental disabilities: A meta-analysis. Remedial and Special Education, 07419325221108896. https://doi.org/10.1177/07419325221108896
    Harris, K., & Graham, S. (1996). Making the writing process work: Strategies for composition and self-regulation. Brookline.
    Graham, S., & Harris, K. (2020). Writing and students with learning disabilities. In A. Martin, R. Sperling & K. Newton (Eds.), Handbook of educational psychology and students with special needs (pp. 487-509). Routledge.
    Roitsch, J., Gumpert, M., Springle, A., & Raymer, A. M. (2021). Writing instruction for students with learning disabilities: quality appraisal of systematic reviews and meta-analyses. Reading & Writing Quarterly, 37(1), 32-44. https://doi.org/10.1080/10573569.2019.1708221
    Swart, N., & Stoep, J. (2022). Begrijpend lezen: samenhang tussen kennis, vaardigheden en context. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/begrijpend-lezen-samenhang-tussen-kennis-vaardigheden-en-context
    Van Wingerden, E., Segers, E., Van Balkom, H. & Verhoeven, L. (2014). Cognitive and linguistic predictors of reading comprehension in children with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 35, 3139-3147. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2014.07.054
    Erickson, K.A., Koppenhaver, D.A., & Cunningham, J.W. (2017). Comprehensive reading intervention in augmentative communication. In R.J. McCauley, M.E. Fey, & R.B. Gillam (Eds.), Treatment of language disorders in children, 2nd edition (pp. 275-308). Paul H. Brookes Publishing.
    Reichenberg, M. (2014). The importance of structured text talks for students’reading comprehension an intervention study in special schools. Journal of Special Education and Rehabilitation, 15(3-4), 77-94. https://doi.org/10.2478/JSER-2014-0012
    Stoep, J., Van Balkom, H., Luiken, H., & Van der Schuit, M. (2009). Het KLINc-Atelier: een speel- en leeromgeving voor niet- of nauwelijks sprekende peuters en kleuters met een verstandelijke of meervoudige beperking. In H. van Balkom (Ed.), Communicatie op eigen wijze. Theorie en praktijk in de zorg, het onderwijs en de ondersteuning voor mensen met een auditief-communicatieve en verstandelijke beperking (pp. 231-244). Acco.
    Van der Schuit, M., Stoep, J., & Van Balkom, H. (2012). Kinderen Leren Initiatieven Nemen in communicatie (KLINc): vroege taalinterventie in een speel-/leeromgeving voor kinderen met meervoudige beperkingen. Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 51, 350-368.
    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.
    Joseph, L., Ross, K., Xia, Q., Amspaugh, L. A., & Accurso, J. (2021). Reading comprehension instruction for students with intellectual disabilities: A Systematic literature review. International Journal of Disability, Development and Education, 70, 314-339. https://doi.org/10.1080/1034912X.2021.1892033
    Kennisrotonde. (2018b). Wat zijn effectieve manieren om zeer moeilijk lerende kinderen begrijpend lezen te leren? (KR.334). https://www.kennisrotonde.nl/sites/kennisrotonde/files/migrate/334-antwoord-begrijpend-lezen-zmlk.docx.pdf

    Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2018). Systematic review of interventions involving aided AAC modeling for children with complex communication needs. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 123(5), 443-473. https://doi.org/10.1352/1944-7558-123.5.443

    Bosman, A., & Schraven, J. (2017). How to teach children reading and spelling. In E. Segers & P. van den Broek (Red.), Developmental perspectives in written language and literacy. In honor of Ludo Verhoeven (pp. 277-293). John Benjamins Publishing Company.

    Bruggink, M., & Stoep, J. (2022). *Mondeling taalonderwijs: vier aanbevelingen voor de leraar.* Onderwijskennis (NRO). [https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/mondeling-taalonderwijs-vier-…](https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/mondeling-taalonderwijs-vier-aanbevelingen-voor-de-leraar)

    Chamalaun, R.J.P.M., Bosman, A.M.T., & Ernestus, M.T.C. (2022). Teaching verb spelling through explicit direct instruction. L1-Educational Studies in Language and Literature, 20, 1-28. https://doi.org/10.21248/l1esll.2022.22.1.379

    Chamalaun, R. & Ernestus, M. (2018). Waarom krijgen leerlingen de Nederlandse werkwoordspelling zo moeilijk onder de knie? Levende Talen Magazine, 105(special), 46-51. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/1817

    Clendon, S., Erickson, K., Van Rensburg, R. J., & Amm, J. (2014). Shared storybook reading–An authentic context for developing literacy, language, and communication skills. Perspectives on Augmentative and Alternative Communication, 23(4), 182-191. https://doi.org/10.1044/aac23.4.182

    Cordewener, K. A., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153. https://doi.org/10.1080/00220973.2017.1315711

    Duerings, J., Van der Linden, B., Schuurs, U., & Strating, H. (2011). Op woordenjacht. Garant.

    Edmister, E., Staples, A., Huber, B., & Walz Garrett, J. (2013). Creating writing opportunities for young children. Young Exceptional Children, 16(3), 24-35. https://doi.org/10.1177/1096250612473128

    Erickson, K.A., & Geist, L.A. (2016). The profiles of students with significant cognitive disabilities and complex communication needs. Augmentative and Alternative Communication, 32(3), 187–197. https://doi.org/10.1080/07434618.2016.1213312

    Erickson, K.A., Koppenhaver, D.A., & Cunningham, J.W. (2017). Comprehensive reading intervention in augmentative communication. In R.J. McCauley, M.E. Fey, & R.B. Gillam (Eds.), Treatment of language disorders in children, 2nd edition (pp. 275-308). Paul H. Brookes Publishing.

    Erickson, K.A. & Koppenhaver, D.A. (2020). Comprehensive literacy for all: Teaching students with significant disabilities to read and write. Paul H. Brookes.

    Faber, G. (2006). The effects of visualizing and verbalizing methods in remedial spelling training: individual changes in dyslexic students' spelling test performance. International Journal of Special Education, 21(3), 85-95. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ843622.pdf

    Fletcher-Campbell. (2000). Literacy and special educational needs: A review of the literature. (Research Report Nr 227). National Foundation for Educational Research. https://dera.ioe.ac.uk/4473/1/RR227.pdf

    Gijsel, M., & Van der Lee, A. (2023). Effectieve didactiek voor spelling- en grammaticaonderwijs. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/effectieve-didactiek-voor-spelling-en-grammaticaonderwijs

    Gillespie, A., & Graham, S. (2014). A meta-analysis of writing interventions for students with learning disabilities. Exceptional Children, 80(4), 454-473. https://doi.org/10.1177/0014402914527238

    Graham S., Collins A. A., Rigby-Wills H. (2017). Writing characteristics of students with learning disabilities and typically achieving peers: A meta-analysis. Exceptional Children, 83(2), 199–218. https://doi.org/10.1177/0014402916664070

    Graham, S., & Harris, K. (2020). Writing and students with learning disabilities. In A. Martin, R. Sperling & K. Newton (Eds.), Handbook of educational psychology and students with special needs (pp. 487-509). Routledge.

    Graham, S., Harris, K., & McKeown, D. (2013). The writing of students with learning disabilities, meta-analysis of self-regulated strategy development writing intervention studies, and future directions: Redux. In L. Swanson, K. R. Harris, & S. Graham (Eds.), Handbook of learning disabilities (2nd ed.) (pp. 405–438). Guilford Press.

    Graham, S., & Sandmel, K. (2011). The process writing approach: A meta-analysis. The Journal of Educational Research, 104(6), 396-407. https://doi.org/10.1080/00220671.2010.488703

    Harris, K., & Graham, S. (1996). Making the writing process work: Strategies for composition and self-regulation. Brookline.

    Heller, K.W., Fredrick, L.D., Tumlin, J., Brineman, D.G. (2002). Teaching decoding for generalization using the nonverbal reading approach. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 14, 19–35. https://doi.org/10.1023/A:1013559612238

    Johnston, S. S., O’Keeffe, B. V., & Stokes, K. (2018). Early literacy support for students with physical disabilities and complex communication needs. Teaching Exceptional Children, 51(2), 91-99. https://doi.org/10.1177/0040059918802808

    Joseph, L., Ross, K., Xia, Q., Amspaugh, L. A., & Accurso, J. (2021). Reading comprehension instruction for students with intellectual disabilities: A Systematic literature review. International Journal of Disability, Development and Education, 70, 314-339. https://doi.org/10.1080/1034912X.2021.1892033 

    Kart, A. N. (2022). Systematic review of studies on visual phonics. Communication Disorders Quarterly, 43(4), 261-271. https://doi.org/10.1177/15257401211024536

    Kennisrotonde. (2018). Wat zijn effectieve manieren om zeer moeilijk lerende kinderen begrijpend lezen te leren? (KR.334). https://www.kennisrotonde.nl/sites/kennisrotonde/files/migrate/334-antwoord-begrijpend-lezen-zmlk.docx.pdf

    Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of communication partner instruction on the communication of individuals using AAC: A meta-analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271-284. https://doi.org/10.3109/07434618.2015.1052153

    Koppenhaver, D. A., Evans, D. A., & Yoder, D. E. (1991). Childhood reading and writing experiences of literate adults with severe speech and motor impairments. *Augmentative and Alternative Communication, 7*, 20–33. [https://doi.org/10.1080/07434619112331275653](https://doi.org/10.1080/07434619112331275653)

    Koppenhaver, D.A, & Williams, A. (2010). A conceptual review of writing research in augmentative and alternative communication. Augmentative and Alternative Communication, 26(3), 158-176. https://doi.org/10.3109/07434618.2010.505608

    Krikhaar, E., & Stoep, J. (2022). Fonemisch bewustzijn: fundament voor het leren lezen. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/fonemisch-bewustzijn-fundament-voor-het-leren-lezen

    Ledoux, G., Roeleveld, J., Van Langen, A., & Paas, T. (2012). COOL Speciaal. Technisch rapport. Kohnstamm Instituut. https://archief.kohnstamminstituut.nl/rapporten/ki875.pdf

    Leonard, L. B., Karpicke, J., Deevy, P., Weber, C., Christ, S., Haebig, E., ... & Krok, W. (2019). Retrieval-based word learning in young typically developing children and children with developmental language disorder I: The benefits of repeated retrieval. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(4), 932-943. https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-18-0070

    Light J., McNaughton D., Caron J. (2019). New and emerging AAC technology supports for children with complex communication needs and their communication partners: State of the science and future research directions. Augmentative and Alternative Communication, 35(1), 26–41. https://doi.org/10.1080/07434618.2018.1557251

    McCartney, E., & Wilson, S. (1994). Early literacy and children with severe speech and physical impairment: a review. European Journal of Special Needs Education, 9(2), 200-214. https://doi.org/10.1080/0885625940090208

    McGregor, K. K., Oleson, J., Bahnsen, A., & Duff, D. (2013). Children with developmental language impairment have vocabulary deficits characterized by limited breadth and depth. International Journal of Language & Communication Disorders, 48(3), 307-319. https://doi.org/10.1111/1460-6984.12008

    Pomper, R., McGregor, K. K., Arbisi-Kelm, T., Eden, N., & Ohlmann, N. (2022). Direct instruction improves word learning for children with developmental language disorder. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 65(11), 4228-4249. https://doi.org/10.1044/2022_JSLHR-22-00300  

    Reichenberg, M. (2014). The importance of structured text talks for students’reading comprehension an intervention study in special schools. Journal of Special Education and Rehabilitation, 15(3-4), 77-94. https://doi.org/10.2478/JSER-2014-0012

    Roitsch, J., Gumpert, M., Springle, A., & Raymer, A. M. (2021). Writing instruction for students with learning disabilities: quality appraisal of systematic reviews and meta-analyses. Reading & Writing Quarterly, 37(1), 32-44. https://doi.org/10.1080/10573569.2019.1708221

    Sennott, S. C., Light, J. C., & McNaughton, D. (2016). AAC modeling intervention research review. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 41(2), 101-115. https://doi.org/10.1177/1540796916638822

    Sewell, A., Kennett, A., & Pugh, V. (2022). Universal Design for Learning as a theory of inclusive practice for use by educational psychologists. Educational Psychology in Practice, 38(4), 364-378. https://doi.org/10.1080/02667363.2022.2111677

    Steele, S. C., & Mills, M. T. (2011). Vocabulary intervention for school-age children with language impairment: A review of evidence and good practice. Child Language Teaching and Therapy, 27(3), 354-370. https://doi.org/10.1177/0265659011412247

    Stoep, J. (2008) Opportunities for early literacy development: Evidence for home and school support. Proefschrift Radboud Universiteit. https://hdl.handle.net/2066/73595

    Stoep, J., Van Balkom, H., Luiken, H., & Van der Schuit, M. (2009). Het KLINc-Atelier: een speel- en leeromgeving voor niet- of nauwelijks sprekende peuters en kleuters met een verstandelijke of meervoudige beperking. In H. van Balkom (Ed.), Communicatie op eigen wijze. Theorie en praktijk in de zorg, het onderwijs en de ondersteuning voor mensen met een auditief-communicatieve en verstandelijke beperking (pp. 231-244). Acco.

    Sturm, J.M. (2003). Writing in AAC. The ASHA Leader, 8(16), 8-27. https://doi.org/10.1044/leader.FTR2.08162003.8

    Sturm, J.M. (2012). Access to writing for students with diverse disabilities. Issue editor foreword. Topics in Language Disorders, 32(4), 293-296. https://www.doi.org/10.1097/TLD.0b013e3182740efe

    Swart, N., & Stoep, J. (2022). Begrijpend lezen: samenhang tussen kennis, vaardigheden en context. Onderwijskennis (NRO). https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/begrijpend-lezen-samenhang-tussen-kennis-vaardigheden-en-context

    Theunissen, L., Posthumus, G., & van der Burg, J. (2020). Technisch en begrijpend leesonderwijs aan kinderen die niet of nauwelijks kunnen spreken: een pilot studie naar de LOeS-werkwijze (n=2). Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 59(2), 83-105.

    Van Balkom, H. (2018). Kinderen leren initiatieven nemen in communicatie. Toegang tot communicatie, taal en geletterdheid voor kinderen met meervoudige beperkingen. Acco.

    Van der Schuit, M., Stoep, J., & Van Balkom, H. (2012). Kinderen Leren Initiatieven Nemen in communicatie (KLINc): vroege taalinterventie in een speel-/leeromgeving voor kinderen met meervoudige beperkingen. Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 51, 350-368.

    Van Tilborg, A.J. (2018). Early literacy development in children with intellectual disabilities Proefschrift Radboud Universiteit. https://hdl.handle.net/2066/198059

    Van Tilborg, A.J., & Deckers, S.R. (2016). Vocabulary selection in AAC: Application of core vocabulary in atypical populations. Perspectives of the ASHA Special Interest Groups, 1(12), 125-138. https://doi.org/10.1044/persp1.SIG12.125

    Van Wingerden, E., Segers, E., Van Balkom, H. & Verhoeven, L. (2014). Cognitive and linguistic predictors of reading comprehension in children with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 35, 3139-3147. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2014.07.054

    Van Wingerden, E., Segers, E., Van Balkom, H. & Verhoeven, L. (2017). Foundation of reading comprehension in children with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 60, 211- 222. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2016.10.015

    Verhoeven, L., & Van Balkom, H. (2003). Classification of developmental language disorders. Psychology Press.

    Walley, A.C., Metsala, J.L., & Garlock, V.M. (2003). Spoken vocabulary growth: Its role in the development of phoneme awareness and early reading ability. Reading and Writing, 16, 5–20. https://doi.org/10.1023/A:1021789804977

    Yorke, A. M., Caron, J. G., Pukys, N., Sternad, E., Grecol, C., & Shermak, C. (2021). Foundational reading interventions adapted for individuals who require augmentative and alternative communication (AAC): A systematic review of the research. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 33, 537-582. https://doi.org/10.1007/s10882-020-09767-

    Volledige referentie: Stoep, J. & In 't Zandt, M. (2023). Aandacht voor alle taaldomeinen in het speciaal onderwijs. Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van www.onderwijskennis.nl/node/4112

    Korte verwijzing in de tekst: (Stoep & In 't Zandt, 2023)

    Meer informatie: bekijk de disclaimer.

    Bijdrage van

    Melissa in 't Zandt

    Melissa in 't Zandt

    Junior onderzoeker

    Expertisecentrum Nederlands

    Judith Stoep

    Judith Stoep

    Senior onderzoeker / docent-onderzoeker

    Radboud Universiteit

    Expertisecentrum Nederlands

    Mogen we je iets vragen?

    Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
    Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
    In welke onderwijssector werk je?

    Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

    Privacyverklaring

    Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

    Gerelateerd in de kennisbank