Gedragsproblemen

1. Zowel gerichte activiteiten als algemene programma’s hebben een positief effect (+4 maanden). Scholen moeten kijken naar een goede combinatie van activiteiten om gedrag te veranderen, zodat de algemene verstoring van de les afneemt, en waar nodig ondersteuning op maat bieden.
2. Er is bewijs voor verschillende soorten activiteiten, waarbij het effect het grootst is voor activiteiten die zijn gericht op zelfbeheersing of op rollenspellen en oefening.
3. Zelfs binnen hetzelfde programmatype kunnen de effecten variëren. Bij het kiezen van een activiteit om gedrag aan te pakken moeten scholen zoeken naar geëvalueerde programma’s waarvan een positief effect is vastgesteld.
4. Wanneer een school kiest voor activiteiten om probleemgedrag aan te pakken – gericht of algemeen – is het belangrijk om na te denken over professionalsering van de medewerkers om er zeker van te zijn dat de activiteiten op de juiste manier en consistent binnen de hele school worden toegepast.

Het gemiddelde effect van activiteiten om gedrag aan te pakken is vier maanden extra leerwinst in een jaar tijd. Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat het aanpakken van probleemgedrag over het algemeen middelgrote verbeteringen kan opleveren van de schoolprestaties, naast een afname van problematisch gedrag. De geschatte voordelen lopen echter zeer uiteen voor de verschillende programma’s.

Zowel aanpakken gericht op het verbeteren van het gedragsmanagement van leraren als aanpakken gericht op de cognitieve en sociale vaardigheden van leerlingen zijn gemiddeld genomen effectief.

Gedragsprogramma’s op schoolniveau hangen vaak wel samen met betere prestaties, maar er is geen bewijs dat die verbeteringen daadwerkelijk het gevolg zijn van deze programma’s. Het positieve effect kan ook te danken zijn aan het feit dat de school meerdere programma’s tegelijk toepast. Activiteiten ter stimulering van betrokkenheid van ouders en de gemeenschap gaan vaak samen met meer discipline of een verbeterde houding ten aanzien van school. Daarom is het zinvol deze als alternatief te overwegen voor programma’s die specifiek op het gedrag zijn gericht.

Leerlingen met een sociaal-economische achterstand hebben vaker te maken met een tijdelijke schorsing of verwijdering van school dan leerlingen zonder een achterstand. De belangrijkste reden voor schorsing is aanhoudend storend gedrag. Het gedrag van leerlingen wordt door verschillende factoren beïnvloed. Leraren kunnen sommige van deze factoren sturen door middel van een algemene of klassikale aanpak. Sommige leerlingen hebben speciale ondersteuning nodig om hun zelfbeheersing of sociale en emotionele vaardigheden te ontwikkelen.

Als probleemgedrag wordt aangepakt krijgen leerlingen meer tijd om te leren. Dat kan door ervoor te zorgen dat de les minder vaak wordt verstoord, wat ten koste gaat van de lestijd, of door te voorkomen dat leerlingen voor een bepaalde periode worden geschorst. Als de aanpak meer tijd kost dan de verstoring zelf, neemt de effectieve leertijd waarschijnlijk niet toe. Voor de meeste scholen is een combinatie van algemene en gerichte activiteiten de beste aanpak:

• Algemene werkwijzen voor klassenmanagement kunnen verstoring helpen voorkomen. Vaak is er wel training voor leraren nodig om de aanpak effectief te kunnen toepassen.
• Gerichte activiteiten die zijn afgestemd op de behoeften van de leerling, zoals regelmatige rapportkaarten of functionele gedragsbeoordelingen, kunnen geschikt zijn voor leerlingen met gedragsproblemen.

Voor alle benaderingen geldt dat het essentieel is om hoge verwachtingen van de leerlingen te blijven houden en binnen de hele school een consistente aanpak te volgen. Een succesvolle aanpak kan ook activiteiten omvatten die gericht zijn op de sociaal-emotionele ontwikkeling en ouderbetrokkenheid.

Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat activiteiten die twee tot zes maanden duren, duurzamere resultaten lijken op te leveren. Verankering van een aanpak voor de hele school kost meestal meer tijd dan wanneer de activiteiten gericht zijn op een individuele leerling of specifieke klas.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland. 

De kosten voor het aanpakken van probleemgedrag lopen zeer uiteen. Over het algemeen worden ze ingeschat als zeer laag tot gematigd. De kosten voor een aanpak die de hele school betreft worden vooral bepaald door de tijd en training van medewerkers. Intensievere, doelgerichte activiteiten gaan meestal gepaard met hogere kosten voor personeel en training.

Vergeleken met andere activiteiten kan de aanpak van probleemgedrag veel tijd van medewerkers vragen. Gerichte activiteiten, die bijvoorbeeld een-op-een worden uitgevoerd door getrainde medewerkers van de school of specialisten, vragen meer tijd van medewerkers dan een meer algemene aanpak. In het algemeen zorgt een effectieve aanpak voor meer betrokkenheid bij het lesgeven en leren, doordat probleemgedrag afneemt en de betrokkenheid van leerlingen toeneemt.

Schoolleiders moeten niet alleen kijken naar de tijd en de kosten, maar ook nadenken over het effect van gedragsregels die gelden voor de hele school, en hun medewerkers ondersteunen bij het handhaven van een consistente aanpak. Wanneer schoolleiders een nieuwe aanpak willen toepassen, wordt aangeraden te kiezen voor programma’s die bewezen effectief zijn. Verbeteren van het klassenmanagement kan betekenen dat leraren een intensieve training moeten volgen waarin ze nadenken over hun werkwijze en nieuwe strategieën toepassen en daarbij hun voortgang in de loop van de tijd evalueren.

De bewijskracht voor de effectiviteit van het aanpakken van probleemgedrag is beperkt. Er werden 89 studies gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. Houd rekening met het volgende over de onderzoeken in dit overzicht:

• Een klein percentage van de onderzoeken is recent uitgevoerd. Dat kan betekenen dat het onderzoek niet representatief is voor de huidige praktijk.
• Een groot percentage van de onderzoeken is niet onafhankelijk geëvalueerd. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciële aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan van invloed zijn op het totale effect van de aanpak.

Net als bij andere overzichten laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.