Fonemisch bewustzijn

1. Het ontwikkelen van fonemisch bewustzijn heeft gemiddeld een positief effect (+5 maanden leerwinst), gebaseerd op zeer sterk bewijs en speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van de beginnende leesvaardigheid, vooral bij leerlingen met een sociaal-economische achterstand.
2. Het ontwikkelen van fonemisch bewustzijn moet expliciet en systematisch gebeuren, zodat kinderen goed leren om verbanden te leggen tussen de klankpatronen van woorden en hoe je die woorden schrijft.
3. Het onderwijzen van het fonemisch bewustzijn moet goed worden afgestemd op het niveau van de leerlingen, rekening houdend met de ontwikkeling van hun fonemisch bewustzijn en hun kennis van letterklanken en -patronen (grafemen).
4. Methoden voor fonemisch bewustzijn verbeteren de technische leesvaardigheid, maar daarmee niet direct het leesbegrip. Het is belangrijk dat kinderen op alle aspecten van leesvaardigheid  vooruitgang boeken, waaronder de ontwikkeling van hun woordenschat, begrip en spelling. Deze moeten ook expliciet aan bod komen.

Het gemiddelde effect van aanpakken voor het ontwikkelen van fonemisch bewustzijn is ongeveer vijf maanden leerwinst in een jaar tijd.

Dergelijke aanpakken blijken over de hele linie effectief te zijn om jongere leerlingen de grondbeginselen van het lezen bij te brengen, met een gemiddeld effect van vijf maanden leerwinst. Uit onderzoek blijkt dat het ontwikkelen van het fonemisch bewustzijn vooral effectief is voor jongere leerlingen (4 tot 7 jaar), beginnende lezers dus. Deze aanpak is gemiddeld effectiever dan andere aanpakken voor het eerste leesonderwijs (zoals de whole language-aanpak of op het alfabet gerichte methoden). Het is wel belangrijk te benadrukken dat een aanpak voor fonemisch bewustzijn meestal deel uitmaakt van een rijk taalaanbod voor jonge lezers en daarmee slechts een van de schakels van een succesvolle lees- en schrijfmethode is.

Er is minder onderzoek gedaan naar het ontwikkelen van fonemisch bewustzijn bij oudere leerlingen, maar er bestaat bewijs dat gebruik van deze methode ook bij hen een positief effect kan hebben. Ongeacht de leeftijd van de leerling geldt voor iedere leesstrategie dat het belangrijk is om zorgvuldig vast te stellen welke problemen de leerling precies ondervindt. Voor een oudere leerling die moeite heeft met het ontcijferen van woorden, is het ontwikkelen van het fonemisch bewustzijn zeker ook een geschikte aanpak. Voor lezers die moeite hebben met woordenschat of begrip is een andere aanpak wellicht geschikter.

Het effect van verschillende  fonemische aanpakken varieert. Synthetische fonetiek heeft gemiddeld genomen een groter effect dan analytische fonetiek. Er is ook minder onderzoek gedaan naar analytische fonetiek (slechts negen studies). Het kleine aantal methoden op basis van analogie- fonetiek dat in deze review is meegenomen (zes studies) heeft een negatief effect op het gemiddelde.

Uit onderzoek blijkt dat voor leerlingen met een sociaal-economische achterstand de positieve effecten van methoden voor fonemisch bewustzijn doorgaans vergelijkbaar of iets groter zijn dan voor andere groepen leerlingen. Dat is waarschijnlijk te danken aan de expliciete instructie en intensieve begeleiding.

Het is mogelijk dat het fonemisch bewustzijn zich bij sommige leerlingen met een sociaal-economische achterstand langzamer ontwikkelt dan bij andere leerlingen, omdat er thuis minder woorden worden gesproken en minder boeken worden gelezen. Leerlingen die met deze hindernissen te maken hebben, kunnen met een gerichte aanpak voor het ontwikkelen van fonemisch bewustzijn daarom sneller vooruitgang boeken.

Het doel van het stimuleren van fonemisch bewustzijn is om de woordherkenning en spelling van leerlingen snel te ontwikkelen. Dit doe je door ze fonemen (de kleinste eenheid in gesproken taal) te leren horen, herkennen en manipuleren, en ze te leren wat de relatie is tussen fonemen en de grafemen (geschreven letters of combinaties van letters) die deze fonemen weergeven. Succesvol toepassen van aanpakken voor fonemisch bewustzijn vereist onder andere het volgende:

• Een systematische aanpak waarmee leerlingen expliciet een uitgebreide set relaties tussen letters en klanken leren, in een georganiseerde volgorde;
• Getrainde onderwijsprofessionals die beschikken over de noodzakelijke kennis en inzichten voor taalontwikkeling;
• Zorgvuldige monitoring van de vooruitgang om ervoor te zorgen dat de aanpak responsief is en extra begeleiding biedt waar dat nodig is;
• Een zorgvuldige afweging van eventuele aanpassingen aan systematische programma’s die het effect kunnen verminderen.

Bij goed uitgevoerde aanpakken wordt ook gekeken naar andere aspecten van de leesvaardigheid van de leerlingen, bijvoorbeeld of ze moeite hebben met andere aspecten dan het decoderen. Hiervoor kan een andere aanpak nodig zijn, zoals expliciet onderwijs in technieken voor begrijpend lezen.

Wanneer een aanpak voor de ontwikkeling van fonemisch bewustzijn wordt ingezet voor specifieke leerlingen, zijn regelmatige sessies (tot vier keer per week) van ongeveer een half uur gedurende twaalf weken het meest effectief.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland. 

Over het algemeen worden de mediane kosten De mediaan betekent de middelste in een reeks van waarden. De mediaan is over het algemeen een betere indicator bij geschatte kosten dan een gemiddelde.
voor het invoeren van een aanpak gericht op fonemisch bewustzijn als zeer laag ingeschat. Bij de kosten voor deze aanpak gaat het vooral om kosten voor speciale materialen en professionalisering van leerkrachten. Dit zijn grotendeels opstartkosten die moeten worden betaald in het eerste jaar dat de aanpak wordt uitgevoerd.

Hoewel de mediane kosten zeer laag zijn, kunnen deze kosten variëren van zeer laag tot laag, omdat de kosten van beschikbare programma’s kunnen variëren. Ook kunnen scholen ervoor kiezen om medewerkers op regelmatige basis training en begeleiding aan te bieden. Uit onderzoek komt naar voren dat de effectiviteit van het stimuleren van fonemisch bewustzijn verband houdt met het leesniveau van de leerling. Daarom is het belangrijk dat leraren worden getraind om het leesniveau goed te kunnen beoordelen en om te leren welke aanpakken en materialen ze kunnen inzetten.

Bij deze geschatte kosten wordt ervan uitgegaan dat scholen al betalen voor salarissen van de medewerkers, lokalen hebben  om de lessen in te geven en basismaterialen voor medewerkers en leerlingen. Als deze noodzakelijke kosten nog niet zijn gemaakt, zullen de totale kosten waarschijnlijk hoger uitvallen.

De bewijskracht voor de effectiviteit van aanpakken gericht op fonemisch bewustzijn is zeer sterk. Er werden 121 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit.

Net als bij andere onderzoeksreviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.