Lichamelijke ontwikkeling

1. Aanpakken die de lichamelijke ontwikkeling en activiteit van jonge kinderen ondersteunen kunnen een waardevol positief effect hebben op hun leerproces, met een gemiddelde leerwinst van vijf maanden. Het bewijs is echter zeer beperkt.
2. Lichamelijke ontwikkeling is een kernonderdeel van voor- en vroegschoolse educatie en heeft veel belangrijke positieve effecten naast de cognitieve resultaten die hier worden genoemd.
3. Het bewijs voor cognitieve resultaten is weliswaar zwak, maar er zijn positieve effecten aangetoond voor ontluikende/beginnende geletterdheid en rekenen-wiskunde, en ook voor andere onderdelen van het lesprogramma, zoals aardrijkskunde en natuurwetenschappen.
4. Er is onderzoek gedaan naar verschillende aanpakken voor lichamelijke ontwikkeling, waaronder sport en spel, oefeningen en ritmisch bewegen.

Kinderen die deelnemen aan activiteiten voor lichamelijke ontwikkeling boeken gemiddeld vijf maanden leerwinst op cognitief vlak. Het totaalbeeld is positief en de bevindingen van de verschillende onderzoeken zijn redelijk consistent, maar de bewijskracht is zeer zwak. Het is daarom niet mogelijk om duidelijk aan te geven waarom bepaalde aanpakken voor lichamelijke ontwikkeling effectief zijn. Daarnaast zijn slechts weinig aanpakken afzonderlijk goed onderzocht.

Er is enig bewijs dat de combinatie van fysieke activiteiten met methoden voor een betere zelfregulatie kunnen bijdragen aan verbetering van de executieve functies en een positief effect kunnen hebben op het leerproces. Ook het integreren van activiteiten voor lichamelijke ontwikkeling in andere onderdelen van het lesprogramma voor jonge kinderen kan positieve effecten opleveren.

Het bewijs voor aanpakken voor lichamelijke ontwikkeling is te beperkt en het is niet mogelijk te onderscheid te maken in effectiviteit voor leerlingen met een sociaal-economische achterstand.

Het is echter wel belangrijk om na te denken over hoe alle kinderen kunnen meedoen aan activiteiten voor lichamelijke ontwikkeling. Het is vooral belangrijk om kosten te voorkomen die voor kinderen uit gezinnen met een sociaal-economische achterstand een belemmering zouden kunnen vormen om mee te doen aan extra activiteiten voor lichamelijke ontwikkeling.

Aanpakken voor lichamelijke ontwikkeling zijn een kernonderdeel van het onderwijsaanbod voor jonge kinderen. Bij het invoeren van een aanpak is het belangrijk om rekening te houden met het volgende:

• Koppel lichamelijke ontwikkeling aan andere aanpakken, bijvoorbeeld aanpakken gericht op zelfregulatie.
• Zorg dat er gedurende de dag regelmatig mogelijkheden zijn om te spelen of lichamelijk actief te zijn.
• Bedenk hoe lichamelijke ontwikkeling kan worden geïntegreerd in andere activiteiten. Lichamelijke ontwikkeling kan als afzonderlijke activiteit worden aangeboden, maar maakte in veel onderzoeken deel uit van activiteiten in meerdere onderdelen van het lesprogramma.
• Er zijn verschillende manieren om activiteiten voor lichamelijke ontwikkeling aan te bieden, bijvoorbeeld door middel van spelletjes, binnen en buiten spelen, puzzelen, knutselen en werken met klein gereedschap.

Gezien het beperkte bewijs is het vooral belangrijk om te bedenken hoe het effect van aanpakken voor lichamelijke ontwikkeling kan worden gemonitord als de aanpak wordt ingezet om cognitieve resultaten te verbeteren.

Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Nederland.

Over het algemeen worden de mediane kosten voor aanpakken voor lichamelijke ontwikkeling als zeer laag ingeschat. De meeste kosten zijn voor training van educatief personeel/medewerkers die het programma uitvoeren en eventuele extra materialen die moeten worden aangeschaft. Dit zijn grotendeels opstartkosten.

Een buitenruimte en spelmateriaal kunnen weliswaar duur zijn, maar ze zijn niet essentieel voor fysieke activiteiten en oefeningen. Bovendien worden deze kosten waarschijnlijk over een aantal jaren gespreid.

De bewijskracht voor de effectiviteit van aanpakken voor lichamelijke ontwikkeling met betrekking tot cognitieve resultaten is zeer beperkt. Er werden 19 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit. De aanpak raakte een aantal slotjes voor bewijskracht kwijt om de volgende redenen:

• Slechts een klein percentage van de opgenomen onderzoeken heeft een experimentele opzet (gerandomiseerde gecontroleerde onderzoek). Hoewel een andere onderzoeksopzet zeker belangrijke informatie kan opleveren over de effectiviteit van een aanpak, bestaat het risico dat de resultaten zijn beïnvloed door onbekende factoren die geen deel uitmaken van de aanpak.
• Een groot percentage van de onderzoeken is niet onafhankelijk geëvalueerd. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciële aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan van invloed zijn op het totale effect van de aanpak.

Gezien het zeer beperkte bewijs is het belangrijk om het effect van nieuwe aanpakken voor lichamelijke opvoeding altijd te evalueren. Pedagogisch medewerkers en leerkrachten moeten kritisch kijken naar claims van nieuwe aanpakken die niet zijn geëvalueerd. Dat de bewijskracht voor een aanpak beperkt is, wil niet zeggen dat de aanpak geen effect heeft. Voor veel aanpakken is de bewijskracht beperkt omdat er nog geen kwalitatief hoogwaardig onderzoek heeft plaatsgevonden, niet omdat de aanpak niet effectief is.