Aan de slag met adaptieve expertise

Adaptieve expertise is het vermogen om op een hoog niveau te presteren tijdens nieuwe, veranderende of onverwachte omstandigheden. Weten waarom en wanneer je specifieke kennis of vaardigheden kunt toepassen, is hierbij belangrijk (Bohle Carbonell et al., 2014; Bohle Carbonell, K. B., Stalmeijer, R. E., Könings, K. D., Segers, M., & Van Merriënboer, J. J. (2014). How experts deal with novel situations: A review of adaptive expertise. Educational Research Review, 12, 14–29. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2014.03.001
 Kua et al., 2021; Kua, J., Lim, W. S., Teo, W., & Edwards, R. A. (2021). A scoping review of adaptive expertise in education. Medical Teacher, 43(3), 347–355. https://doi.org/10.1080/0142159X.2020.1851020
 Ward et al., 2018). Ward, P., Gore, J., Hutton, R., Conway, G. E., & Hoffman, R. R. (2018). Adaptive skill as the conditio sine qua non of expertise. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 7(1), 35. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2018.01.009

Als onderwijsprofessional in het hoger onderwijs kom je regelmatig voor vragen en uitdagingen in de onderwijspraktijk te staan waar geen eenvoudig of eenduidig antwoord op te geven is. Maatschappelijke ontwikkelingen zoals de snelle opkomst van GenAI, polarisatie en geopolitieke spanningen stellen nieuwe eisen aan onderwijsprofessionals. Datzelfde geldt voor nieuwe leerbehoeften van je studenten. Je manier van lesgeven aanpassen aan die veranderende of onverwachte omstandigheden kan een behoorlijke uitdaging zijn.

Maar ook van studenten wordt verwacht dat ze – als toekomstig professional in hun werkveld – kunnen omgaan met nieuwe omstandigheden. Om hierop in te spelen en je studenten voor te bereiden op dit veranderende werkveld, moet je je onderwijsinhouden én je didactische en (ped)agogische vaardigheden kunnen aanpassen. Om vanuit je kennis en vaardigheden en vanuit je vak of beroep flexibel te kunnen handelen, heb je adaptieve expertise nodig. Adaptieve expertise is de onderligger voor adaptive performance: wendbaar kunnen handelen als een taak of de omgeving verandert (Pelgrim et al., 2022). Pelgrim, E., Hissink, E., Bus, L., Van der Schaaf, M., Nieuwenhuis, L., Van Tartwijk, J., & Kuijer-Siebelink, W. (2022). Professionals’ adaptive expertise and adaptive performance in educational and workplace settings: An overview of reviews. Advances in Health Sciences Education, 27(5), 1245–1263. https://doi.org/10.1007/s10459-022-10190-y
  

Op deze pagina lees je hoe je adaptieve expertise kunt ontwikkelen. Het is gericht op onderwijsprofessionals in het hoger onderwijs, zoals docenten, studieloopbaanbegeleiders, stagebegeleiders, coaches et cetera.

Lees ook
Themapagina Adaptieve expertise voor studenten
Themapagina Vormgeven van professionalisering

Expertise-ontwikkeling in een dynamische omgeving

De expertise-ontwikkeling van onderwijsprofessionals vindt doorgaans plaats tijdens het werk. In deze dynamische omgeving zijn onvoorspelbaarheid, onzekerheid en continue verandering aan de orde van de dag. Het is een zogenoemde ill-structured werk- en leeromgeving. Er spelen voortdurend inhoudelijke ontwikkelingen die vragen om aanpassingen in het onderwijs én om wendbaar handelen. Als onderwijsprofessional wil je hierop snel en zonder beproefd recept op kunnen inspelen.

Om aan complexe vraagstukken te kunnen werken, wil je als onderwijsprofessional je taken dus op hoogniveau kunnen uitvoeren en tegelijkertijd je routines en handelen bijstellen als de situatie daarom vraagt. Voor unieke vraagstukken of onverwachte gebeurtenissen zonder standaardprocedure, wil je immers snel een non-routine-oplossing kunnen vinden (Pelgrim et al., 2022). Pelgrim, E., Hissink, E., Bus, L., Van der Schaaf, M., Nieuwenhuis, L., Van Tartwijk, J., & Kuijer-Siebelink, W. (2022). Professionals’ adaptive expertise and adaptive performance in educational and workplace settings: An overview of reviews. Advances in Health Sciences Education, 27(5), 1245–1263. https://doi.org/10.1007/s10459-022-10190-y

De diversiteit aan taken van onderwijsprofessionals in het hoger onderwijs vraagt om expertise in uiteenlopende domeinen (Ross, 2025; Ross, P. M. (2025). Evolution of academic roles, the emergence of education focused roles, and the policy solutions needed for building resilience in education focused academic roles in higher education. Higher Education Research & Development, 1–19. https://doi.org/10.1080/07294360.2025.2548280
 Van Dijk et al., 2020). Van Dijk, E. E., Van Tartwijk, J., Van der Schaaf, M. F., & Kluijtmans, M. (2020). What makes an expert university teacher? A systematic review and synthesis of frameworks for teacher expertise in higher education. Educational Research Review, 31, Article 100365. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2020.100365
 Diepgaande vakinhoudelijke en beroepsmatige expertise is een voorwaarde om onderwijs te kunnen verzorgen in het hoger onderwijs. Daarnaast heb je stevige pedagogisch-didactische expertise. Die combinatie wordt in de internationale literatuur vaak pedagogical content knowledge genoemd (Shulman, 1987, Shulman, L. S. (1987). Knowledge and teaching: Foundations of the new reform. Harvard Educational Review, 57(1), 1–23. https://doi.org/10.17763/haer.57.1.j463w79r56455411
 zie ook Van Tartwijk et al., 2026). Van Tartwijk, J., Van der Schaaf, M., Van Dijk, E., Kluijtmans, M., & Van Rijswijk, M. (2026). Conceptualising what it is that university teachers need to have: Knowledge, expertise, skills and competence. In A. Toom, K. Pyhältö, L. McAlpine, & J. van Tartwijk (Eds.), The Routledge international handbook of learning and instruction in university education (pp. 305–324). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003540496-21
 In het Nederlands is het begrip vakdidactische of beroepsdidactische kennis gebruikelijk. Als je ook nog andere taken uitvoert, bijvoorbeeld op het gebied van onderzoek of management, heb je ook daarvoor expertise nodig. Dit vraagt veel van professionals in het hoger onderwijs.

Als onderwijsprofessional ontwikkel je jouw expertise in een authentieke werkomgeving, waarin allerlei factoren de taakuitvoering beïnvloeden. Om te beginnen ontwikkel je expertise door veel ervaring op te doen. Daarnaast is het noodzakelijk om bewust en doelgericht te oefenen met de uitvoering van verschillende taken. Hierbij stel je steeds complexere doelen en maak je gebruik van ondersteunende coaching, feedback en reflectie om de uitvoering te verbeteren. Dit wordt deliberate practice genoemd (Ericsson, 2018). Ericsson, K. A. (2018). The differential influence of experience, practice, and deliberate practice on the development of superior individual performance of experts. In K. A. Ericsson, R. R. Hoffman, A. Kozbelt, & A. M. Williams (Eds.), The Cambridge handbook of expertise and expert performance (2nd ed., pp. 745–769). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781316480748.038

Routinematig en adaptief perspectief op expertise

Expertise kun je zowel vanuit een routinematig als een adaptief perspectief benaderen (Hatano & Inagaki, 1986). Hatano, G., & Inagaki, K. (1986). Two courses of expertise. In H. W. Stevenson, H. Azuma, & K. Hakuta (Eds.), Child development and education in Japan (titel cursief) (pp. 262–272). W. H. Freeman.
 Vanuit een routinematig perspectief herken en duid je betekenisvolle werksituaties en patronen. Op basis daarvan handel je en ontwikkel je routines. Door te automatiseren kun je je taken efficiënt uitvoeren (Feltovich, Prietula, & Ericsson, 2018). Feltovich, P. J., Prietula, M. J., & Ericsson, K. A. (2006). Studies of expertise from psychological perspectives: Historical foundations and recurrent themes. In K. A. Ericsson, N. Charness, P. J. Feltovich, & R. R. Hoffman (Eds.), The Cambridge handbook of expertise and expert performance (pp. 59–83). Cambridge University Press. doi.org
 Een nadeel hiervan is dat routines lastig te veranderen zijn. Dit komt onder andere doordat praktijkkennis en routines van onderwijsprofessionals soms moeilijk expliciet te maken zijn (Shulman, 1987; Shulman, L. S. (1987). Knowledge and teaching: Foundations of the new reform. Harvard Educational Review, 57(1), 1–23. https://doi.org/10.17763/haer.57.1.j463w79r56455411
 Verloop et al., 2001). Verloop, N., Van Driel, J., & Meijer, P. (2001). Teacher knowledge and the knowledge base of teaching. International Journal of Educational Research, 35(5), 441–461. https://doi.org/10.1016/S0883-0355(02)00003-4
 Ook kunnen geautomatiseerde routines verdere (bewuste) ontwikkeling belemmeren en dit kan weer leiden tot stagnatie. 
Het adaptieve perspectief vult het routinematig perspectief aan. Als adaptieve expert automatiseer je niet volledig, maar blijf je over je routines nadenken. Hierdoor kun je routines aanpassen als de situatie daarom vraagt (Bransford et al., 2005). Bransford, J. D., Derry, S. J., Berliner, D. C., Hammerness, K., & Beckett, K. L. (2005). Theories of learning and their roles in teaching. In L. Darling-Hammond, J. D. Bransford, P. LePage, K. Hammerness, & H. Duffy (Eds.), Preparing teachers for a changing world: What teachers should learn and be able to do (pp. 40–88). Jossey-Bass.
 

Kenmerken van adaptieve experts

Er is steeds meer bekend over kenmerken van adaptieve experts (Bohle Carbonell et al., 2014; Bohle Carbonell, K. B., Stalmeijer, R. E., Könings, K. D., Segers, M., & Van Merriënboer, J. J. (2014). How experts deal with novel situations: A review of adaptive expertise. Educational Research Review, 12, 14–29. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2014.03.001
 Kua et al.. 2021; Kua, J., Lim, W. S., Teo, W., & Edwards, R. A. (2021). A scoping review of adaptive expertise in education. Medical Teacher, 43(3), 347–355. https://doi.org/10.1080/0142159X.2020.1851020
 Pelgrim et al., 2022). Pelgrim, E., Hissink, E., Bus, L., Van der Schaaf, M., Nieuwenhuis, L., Van Tartwijk, J., & Kuijer-Siebelink, W. (2022). Professionals’ adaptive expertise and adaptive performance in educational and workplace settings: An overview of reviews. Advances in Health Sciences Education, 27(5), 1245–1263. https://doi.org/10.1007/s10459-022-10190-y
 Zo heb je conceptuele kennis over hoe je moet handelen en waarom en wanneer bepaalde routines effectief zijn. Hierbij beschik je over regulatievaardigheden voor je handelen, zoals emotieregulatie. Ook heb je een grote dosis zelfkennis en sta je open om te leren van ‘fouten’. Denk aan het kunnen loslaten van het zelfbeeld van de ‘feilloze docent’. Als adaptieve expert herken je mechanismen en kun je verklaren waarom situaties zijn ontstaan. Je bent cognitief flexibel wanneer jouw handelen anders uitpakt dan je van te voren dacht, ook wanneer dit je zelfbeeld raakt. Je kunt je in zo’n geval aanpassen en je denken vertragen door bewuster of zelfs onderzoeksmatig te handelen. Denk aan een radioloog die ziet dat een longafwijking op een MRI-scan niet matcht met de klachten die de patiënt heeft. Als adaptieve expert zal de arts de bevindingen op basis van visuele patroonherkenning in combinatie met informatie over de klachten van de patiënt verder onderzoeken. 

Balans tussen routines verwerven en innoveren

Om adaptieve expertise te ontwikkelen moet je een balans vinden tussen enerzijds gericht werken aan de verbetering van routines voor een goede en efficiënte taakuitvoering (deliberate performance) en anderzijds blijven innoveren (Bransford et al., 2005). Bransford, J. D., Derry, S. J., Berliner, D. C., Hammerness, K., & Beckett, K. L. (2005). Theories of learning and their roles in teaching. In L. Darling-Hammond, J. D. Bransford, P. LePage, K. Hammerness, & H. Duffy (Eds.), Preparing teachers for a changing world: What teachers should learn and be able to do (pp. 40–88). Jossey-Bass.
 De combinatie van routinematig en innovatief kunnen werken, is de basis van adaptieve expertise. 
Om adaptieve expertise te stimuleren, moet je als onderwijsprofessional kunnen werken aan taken in de zone van naaste ontwikkeling. Dat betekent dat je de gelegenheid krijgt om routines te ontwikkelen, maar daarnaast ook uitdagende taken uitvoert. Balans is ook hierbij belangrijk: langdurig geconfronteerd worden met (te) uitdagende taken kan leiden tot onzekerheid en frustratie (Van Rijswijk, 2020). Van Rijswijk, M. M. V. (2020). Experiences of continuity and discontinuity in student teachers' development (Doctoral dissertation, Utrecht University).
 Tegelijkertijd is leren omgaan met die frustratie nodig om veerkracht te ontwikkelen (Ross, 2025). Ross, P. M. (2025). Evolution of academic roles, the emergence of education focused roles, and the policy solutions needed for building resilience in education focused academic roles in higher education. Higher Education Research & Development, 1–19. https://doi.org/10.1080/07294360.2025.2548280
 De zone van naaste ontwikkeling om adaptieve expertise te ontwikkelen wordt ook wel beschreven als “het bewandelen van een optimale innovatiecorridor”, zie Figuur 1 (Bransford et al., 2005). Bransford, J. D., Derry, S. J., Berliner, D. C., Hammerness, K., & Beckett, K. L. (2005). Theories of learning and their roles in teaching. In L. Darling-Hammond, J. D. Bransford, P. LePage, K. Hammerness, & H. Duffy (Eds.), Preparing teachers for a changing world: What teachers should learn and be able to do (pp. 40–88). Jossey-Bass.

Aan de slag met je eigen adaptieve expertise 

Hoewel het concept adaptieve expertise lastig meetbaar is, zijn er verschillende manieren waarop je adaptieve expertise kunt ontwikkelen in een complexe werkomgeving (Groenier et al., 2025; Groenier, M., Khaled, A., Kamphorst, J., Tankink, T., Endedijk, M., Fluit, C., & Kuijer-Siebelink, W. (2025). Adaptive expertise development during work-based learning in higher education: A realist review. Vocations and Learning, 18(1), 11. https://doi.org/10.1007/s12186-025-09366-5
 Hissink et al., 2025; Hissink, E., Pelgrim, E., Nieuwenhuis, L., Bus, L., Kuijer-Siebelink, W., & Van der Schaaf, M. (2025). Measuring adaptive expertise and adaptive performance in (becoming) healthcare professionals: A scoping review of measurement instruments. Advances in Health Sciences Education, 30(5), 1665–1691. https://doi.org/10.1007/s10459-025-10413-y
 Mylopoulos et al., 2018). Mylopoulos, M., Kulasegaram, K., & Woods, N. N. (2018). Developing the experts we need: Fostering adaptive expertise through education. Journal of shadows Evaluation in Clinical Practice, 24(3), 674–677. https://doi.org/10.1111/jep.12905
 Het volgende is zinvol om te doen:

1. Reflecteer regelmatig. Een scherpe diagnostische blik helpt om de context waarin je werkt te duiden en situaties die om verandering vragen te herkennen. Wat ben ik aan het doen? Ben ik daar tevreden mee? Wat kan anders of beter? Je kunt achteraf reflecteren, maar je bewust zijn van het hier en nu is ook belangrijk.
2. Weet waaróm iets werkt. Ontwikkel conceptuele kennis over waarom bestaande routines nuttig zijn. Als je weet wat de achterliggende reden is van een bepaald positief effect, dan helpt dat om passende alternatieven te bedenken als de situatie daar om vraagt.
3. Zorg dat je beschikt over effectieve handelingsalternatieven en dat je weet waarom jij die handelingen uitvoert, vanuit je onderliggende conceptuele kennis. Dat maakt het makkelijker om je routine aan te passen wanneer de omstandigheden (plotseling) veranderen.
4. Zoek bewust nieuwe en uitdagende taken op, die bestaande routines oprekken of overstijgen. Zorg er daarbij voor dat er ruimte is om fouten te maken en/of nieuwe oplossingen te zoeken. Gebruik ook verschillende perspectieven, bijvoorbeeld door met collega’s van andere vakgebieden of beroepsgroepen samen te werken.

Als onderwijsprofessional is je werkomgeving dynamisch. Je ontwikkeling vindt vaak incidenteel en informeel plaats, meestal in samenwerking met collega’s. Praktijkkennis en ervaringskennis vormen een belangrijke basis voor je handelen, net als theoretische kennis over het vak, beroep en didactiek. Daarnaast is het kenmerkend voor onderwijsprofessionals in het hoger onderwijs dat je vaak meerdere rollen tegelijkertijd vervult, die je afwisselt. Bijvoorbeeld naast docent ben je ook beroepsbeoefenaar, onderzoeker of manager. Dit vraagt om extra flexibiliteit, ook in het verdelen van je aandacht en onderwijstaken (Van Bruggen et al., 2026). Van Bruggen, J. M. E., Chen, H. C., Van der Schaaf, M. F., & Pennings, H. J. M. (2025). Evolving health professions educators’ work engagement in teaching while combining roles in an academic medical center. BMC Medical Education, 25, Article 1035. https://doi.org/10.1186/s12909-025-07628-3
 

Inzicht in patronen bij je eigen ontwikkeling

Er zijn amper specifieke studies over de ontwikkeling van adaptieve expertise bij onderwijsprofessionals in het hoger onderwijs. Er zijn wel waardevolle inzichten over expertise-ontwikkeling in werk-leeromgevingen, gericht op het handelen van docenten. Hieronder vind je twee modellen waarmee je meer inzicht kunt krijgen in jouw eigen expertise.

Inzicht in de manier waarop je je ontwikkelt als onderwijsprofessional, helpt je om de beoogde vernieuwing gericht na te streven. De aard van je professionele ontwikkeling kun je begrijpen met behulp van het model van Clarke & Hollingsworth (2002), Clarke, D., & Hollingsworth, H. (2002). Elaborating a model of teacher professional growth. Teaching and Teacher Education, 18(8), 947–967. https://doi.org/10.1016/S0742-051X(02)00053-7
 zie Figuur 2. Dit model beschrijft dit ontwikkelingsproces als een beweging door vier domeinen:

1. het persoonlijke domein (kennis, overtuigingen, normen en waarden)
2. het praktijkdomein (de uitvoering van werk, wat het betekent om professional te zijn, lesgeven)
3. het consequentiedomein (het effect van wat je doet, de leerresultaten van studenten)
4. het externe domein (informatiebronnen van buiten, zoals artikelen, trainingen

Professionele ontwikkeling ontstaat als je door al deze vier domeinen beweegt. Dit is geen lineair proces, maar een dynamische beweging. Stel dat je motivatieproblemen constateert bij je studenten wanneer ze een opdracht moeten maken (praktijkdomein). Je besluit literatuur te gaan lezen over motivatie stimuleren en vraagt advies aan een collega (extern domein). Je leest over verschillende motivatietheorieën en autonomie bevorderen. Je collega laat je een voorbeeld zien van haar aanpak en hoe ze veel keuzeruimte biedt in de opdracht. Vervolgens pas je de opdracht aan en geef je meer ruimte aan je studenten: je probeert het uit in je praktijk (enactment). Je ervaart en monitort vervolgens hoe studenten aan de slag gaan met de opdracht (reflectie). 

Met dit model kun je onderzoeken of en in welke vorm iets bij je past, wat je nodig hebt om te groeien en waar mogelijke struikelblokken liggen. Probeer jezelf hierbij uit te dagen. Bijvoorbeeld door ook niet-vanzelfsprekende onderwerpen op te pakken, met collega’s te sparren en feedback te vragen, én door je persoonlijke perspectief eens kritisch onder de loep te leggen. 

Inzicht in je taken

Een belangrijke vraag bij de ontwikkeling van adaptieve expertise van onderwijsprofessionals is over welke taken het moet gaan. Met inzicht in jouw taken op het gebied van onderwijs en de manier waarop je die uitvoert, kun je je ontwikkeling stimuleren (Van Bruggen et al., 2026). Van Bruggen, L., Georgiou, D., De Breeje, N., Van der Schaaf, M., & Pennings, H. (2026). Dealing with the unexpected: Perceptions of novice and experienced teachers on adaptive performance in teaching. International Journal of Educational Research, 137, Article 102955. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2026.102955
 Taken kun je afbakenen, je kunt erop reflecteren en observeren, en ze zijn sterk gerelateerd aan de praktijk. 

Voor onderwijsprofessionals in het hoger onderwijs zijn er vijf taken waarbinnen je je professioneel kunt ontwikkelen (Van Dijk et al., 2020), Van Dijk, E. E., Van Tartwijk, J., Van der Schaaf, M. F., & Kluijtmans, M. (2020). What makes an expert university teacher? A systematic review and synthesis of frameworks for teacher expertise in higher education. Educational Research Review, 31, Article 100365. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2020.100365
 zie Figuur 3: 

1. onderwijswetenschap en onderzoek (Educational scholarship and research)
2. onderwijs en leerondersteuning (Teaching and support learning)
3. onderwijsontwerp (Educational design)
4. beoordeling en feedback (Assessment and feedback)
5. onderwijsleiderschap en -management (Educational leadership and management)

Met het UNIversity Teacher Expertise (UNITE) framework (zie Figuur 3) kun je reflecteren op je huidige taken en bepalen hoe je je in de toekomst zou willen ontwikkelen: door jezelf te verbeteren in de taak, door meer taken uit te voeren of door de taken op een andere schaal uit te voeren. Stel jezelf de vragen: wat moet ik kunnen om als professional te functioneren? Welke nieuwe vaardigheden horen bij eventuele nieuwe taken? En waar zou het kunnen schuren? Deze overwegingen raken direct aan de vraag welke routines voldoen en waar aanpassing nodig is. 

Adaptieve expertise inbouwen in de organisatie

Adaptieve expertise ontwikkel je in een ill-structured werkomgeving, met authentieke leersituaties en problemen. Tegelijkertijd heb je houvast nodig om routines te kunnen ontwikkelen. Binnen die kaders stimuleer je als organisatie de professionals om te groeien en innoveren (Groenier et al., 2026; Groenier, M., Visscher-Voerman, I., Doppenberg, J., Van Kuijk, M., Fluit, L., Nieuwenhuis, L., & Kuijer-Siebelink, W. (2026). Complex work-based learning environments for adaptive expertise development in engineering education: Lessons from three cases in Dutch higher education. In Y. Baggen, A. Van den Beemt, M. Van der Schaaf, & J. Van Tartwijk (Eds.), Adaptive performance: Conceptualisation and mechanisms in engineering education (pp. 16–34). TU Delft OPEN Books. https://doi.org/10.59490/mt.246.31
 Van der Schaaf et al., 2020). Van der Schaaf, M., Van Tartwijk, J., & Schuurmans, M. (2020). De roep om adaptieve professionals. Opleiding & Ontwikkeling, 3, 8–13.
 Het helpt als leidinggevenden hierin het voortouw nemen, door tijd hiervoor in te bouwen en door vertrouwen te geven. Maak lastige situaties bespreekbaar. Zorg dat professionals de ruimte krijgen om te reflecteren op hun werk. Wat ben ik of wat zijn we aan het doen? Wat gaat goed, wat kan beter? In een veilige werkomgeving kun je open gesprekken voeren, waarin professionals ook hun twijfels kunnen delen (Underwood, 2024). Underwood, S. (2024). Redefining leadership within the NHS’ complex adaptive system. Future Healthcare Journal, 11(1), Article 100015. https://doi.org/10.1016/j.fhj.2024.100015
 Op deze manier stimuleer je grip op het eigen leren en de ontwikkeling van adaptieve expertise.