Vroegsignalering en maatwerk: de sleutel tot meer studentaanwezigheid

Schoolverzuim is een veelvoorkomend probleem dat studerenden, ouders, onderwijsprofessionals en de samenleving raakt (Centraal Planbureau, 2018; Centraal Planbureau. (2018). Waarde van een startkwalificatie op de arbeidsmarkt. Centraal Planbureau.
 Dannow et al., 2020; Dannow, M. C., Hoff Esbjørn, B., & Wollny Risom, S. (2020). The perceptions of anxiety related school absenteeism in youth: A qualitative study involving youth, mother, and father. Scandinavian Journal of Educational Research, 64(1), 22-36. https://doi.org/10.1080/00313831.2018.1479302
 Smerillo et al., 2018; Smerillo, N. E., Reynolds, A. J., Temple, J. A., & Ou, S. (2018). Chronic absence, eighth-grade achievement, and high school attainment in the Chicago longitudinal study*. Journal of School Psychology, 67,* 163-178. https://doi.org/10.1016/j.jsp.2017.11.001
 Fallis & Opotow, 2003; Fallis, R. K., & Opotow, S. (2003). Are students failing school or are schools failing students? Class cutting in high school. Journal of Social Issues, 59(1), 103-119. https://doi.org/10.1111/1540-4560.00007
 Groot & Maassen van den Brink, 2007; Groot, W., & Maassen van den Brink, H. (2007). The health effects of education. Economics of Education Review, Vol. 26, 186-200. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2005.09.002
 Kljakovic & Kelly, 2019; Kljakovic, M., & Kelly, A. (2019). Working with school-refusing young people in Tower Hamlets, London. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 24(4), 921-933. https://doi.org/10.1177/1359104519855426
 Rumberger, 2011). Rumberger, R. W. (2011). Dropping out: Why students drop out of high school and what can be done about it. Harvard University Press.
  In dit artikel gaan we dieper in op verzuim én aanwezigheid, bespreken we verschillende interventies aan de hand van het Multi-Dimensional Multi-Tiered System of Support (MD-MTSS) en bespreken we de implementatie ervan. Verzuim van school kan verschillende vormen aannemen; denk aan ziekteverzuim, spijbelen, te laat komen. (Inter)nationale data laten zien dat er na corona een toename is van schoolverzuim (Nederlands Jeugdinstituut, 2024; Nederlands Jeugdinstituut. (2024). Cijfers over schoolverzuim en thuiszittende leerlingen. https://www.nji.nl/databanken/cijfers/cijfers-over-schoolverzuim-en-thuiszittende-leerlingen
 Swiderski et al., 2025). Swiderski, T., Fuller, S. C., & Bastian, K. C. (2025). Student-Level Attendance Patterns Across Three Post-Pandemic Years. Educational Evaluation and Policy Analysis, 0(0). https://doi.org/10.3102/01623737251315715

De oorzaken van schoolverzuim zijn divers en spelen op verschillende niveaus: individueel, gezins-, school-, gemeentelijk en nationaal niveau. Dit maakt schoolverzuim tot een complex probleem, ook wel een wicked problem genoemd (Rittel & Webber, 1973). Rittel, H. W., & Webber, M. M. (1973). Dilemmas in a general theory of planning. Policy sciences, 4(2), 155-169. https://doi.org/10.1007/BF01405730
 Een wicked problem is een complex vraagstuk waarvoor geen standaardoplossing bestaat. De oorzaken zijn veelzijdig en met elkaar verweven. Verschillende actoren en factoren hangen onderling samen. Zo gaat geoorloofd verzuim vaak samen met ongeoorloofd verzuim en hebben ouders invloed op het verzuimgedrag van hun kinderen. Ook het schoolklimaat beïnvloedt de motivatie van studenten om naar school te gaan. De traditionele aanpak, die verzuim vooral ziet als afwijkend gedrag van jongeren of hun ouders, schiet daarom tekort. Er is een andere benadering nodig: niet alleen gericht op het verzuim, maar juist met een focus om aanwezigheid te bevorderen. 

Een focus op afwezigheid legt de oorzaak van het verzuim vaak bij de individuele student of ouders. De focus op aanwezigheid daarentegen gaat juist uit van een gedeelde verantwoordelijkheid. Het vergroten van de aanwezigheid kan dan ook als de beste stap in de preventie van verzuim worden genoemd. In dit overzichtsartikel belichten we verschillende aspecten van schoolverzuim en aanwezigheid, om zo het probleem van verzuim beter te begrijpen en effectiever te kunnen aanpakken.

Een integrale blik op schoolverzuim

Schoolverzuim is complexer dan alleen ziekmelden of spijbelen. Om effectief beleid te ontwikkelen, is het belangrijk om te doorgronden hoe geoorloofd en ongeoorloofd verzuim met elkaar verweven zijn. Lees hoe deze vormen samenhangen en waarom een integrale, op maat gemaakte aanpak per school nodig is voor effectief beleid.

Verzuim als complex probleem

Het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) kent een onderscheid tussen onbegeleide en begeleide onderwijstijd (bot-uren). Hierbij is het uitgangspunt dat aanwezigheid van de student belangrijk is voor het behalen van de drie kwalificatiedoelen van het mbo: opleiden voor een specifiek beroep, voor doorstroom naar vervolgonderwijs en voor deelname aan de maatschappij. Onderzoek toont aan dat geoorloofd verzuim, zoals ziekteverzuim, en ongeoorloofd verzuim, zoals spijbelen, met elkaar samenhangen (Halberstadt 2013, Halberstadt, R. (2013). Verstoord evenwicht: onderzoek naar de effecten van verzuimbeleid op de aard van het schoolverzuim. Erasmus Universiteit.
 2023; Halberstadt, R. (2023). Opening the black box of school absenteeism: Explaining authorized and unauthorized school absenteeism by parenting styles, adaptation modes, peer influence and absenteeism policies. [Dissertatie]. Erasmus Universiteit.
 Sheppard, 2007). Sheppard, A. (2007). An approach to understanding school attendance difficulties: pupils’ perceptions of parental behaviour in response to their requests to be absent from school. Emotional and Behavioural Difficulties, 12(4), 349-363. https://doi.org/10.1080/13632750701664160
 Daarbij spelen de keuzes van ouders vaak mee. Ouders kunnen hun kind soms ziekmelden om conflicten met school te vermijden, bijvoorbeeld omdat ze schoolbezoek niet belangrijk genoeg vinden of omdat ze vinden dat hun kind even rust nodig heeft. Ook de klasgenoten van de jongere en het gevoerde schoolbeleid spelen een belangrijke rol. Onderzoek in het voortgezet onderwijs (vo) (Halberstadt, 2023) Halberstadt, R. (2023). Opening the black box of school absenteeism: Explaining authorized and unauthorized school absenteeism by parenting styles, adaptation modes, peer influence and absenteeism policies. [Dissertatie]. Erasmus Universiteit.
 laat zien dat het individuele verzuimgedrag van een jongere mede afhangt van de verzuimmores in een klas: als er in een klas gemiddeld veel verzuim plaatsvindt, dan zal de individuele student zich ook gemakkelijker afmelden. En omgekeerd. Op individueel niveau is geoorloofd verzuim een voorspeller van ongeoorloofd verzuim (Halberstadt, 2023). Halberstadt, R. (2023). Opening the black box of school absenteeism: Explaining authorized and unauthorized school absenteeism by parenting styles, adaptation modes, peer influence and absenteeism policies. [Dissertatie]. Erasmus Universiteit.
 

De noodzaak van maatwerk in verzuimbeleid

Interventies gericht op het verminderen van schoolverzuim moeten geen one-size-fits-all-benadering hebben (Halberstadt, 2023). Halberstadt, R. (2023). Opening the black box of school absenteeism: Explaining authorized and unauthorized school absenteeism by parenting styles, adaptation modes, peer influence and absenteeism policies. [Dissertatie]. Erasmus Universiteit.
 Scholen verschillen onderling op veel manieren, bijvoorbeeld in omvang, maar ook wat betreft meer homogene of juist heterogene studentpopulaties. Die verschillen vragen om gedifferentieerde aanpakken (Halberstadt, 2023). Halberstadt, R. (2023). Opening the black box of school absenteeism: Explaining authorized and unauthorized school absenteeism by parenting styles, adaptation modes, peer influence and absenteeism policies. [Dissertatie]. Erasmus Universiteit.
 Toch zien we in de onderwijspraktijk dat verzuimbeleid zich vooral richt op het vastleggen van verzuimprotocollen, die vaak zijn gericht op sancties. Deze scope is te smal en uit onderzoek blijkt dat sancties, zoals boetes en schorsingen, vaak niet werken of zelfs verzuim in de hand werken (Keppens & Spruyt, 2020). Keppens, G., & Spruyt, B. (2020). The impact of interventions to prevent truancy: A review of the research literature. Studies in Educational Evaluation, 65. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2020.100840
 Onderwijsinstellingen vullen hun aanpak wel regelmatig aan met interventies gericht op geoorloofd (ziekte)verzuim. Een voorbeeld hiervan is MAZL (Meer Aandacht voor Ziekgemelde Leerlingen). Dit is een evidence-based interventie voor ziekteverzuim (Pijl, 2024; Pijl, E. K. (2024). Development and evaluation of the 'Medical Advice for Sick-reported Students Primary School' (MASS-PS) intervention. Maastricht University.
 Vanneste-van Zandvoort, 2025). Vanneste-van Zandvoort, Y. T. M. (2015). Reported sick from school: a study into addressing medical absenteeism among students [Proefschrift]. Datawyse/Universitaire Pers Maastricht.
 

Paradigmaverschuiving: van verzuim naar aanwezigheid

In Nederland is er – sinds het congres van het International Network for School Attendance (INSA) in 2019 in Oslo – een beweging zichtbaar naar denken in termen van schoolaanwezigheid in plaats van in termen van verzuim (Karel et al., 2022). Karel, E., Heyne, D. A., De Weerd, M., & Halberstadt, R. (2022). The recording, reporting, and use of school attendance data by school personnel in The Netherlands: toe the line or take a new path? Orbis Scholae, 16(2-3), 1-20. https://doi.org/10.14712/23363177.2022.16
 De afgelopen jaren is dit denken conceptueel verder ‘geladen’, onder andere door de samenwerking met INSA en binnen het Kennisnetwerk Schoolaanwezigheid (KNSA). 

Hieronder kun je meer lezen over INSA en KNSA.

Op het eerste oog lijk het een kwestie van woordkeus; in werkelijkheid gaat het om een paradigmaverschuiving. Denken in termen van aanwezigheid in plaats van verzuim betekent dat de focus verschuift van reactief handelen op basis van sancties naar proactief handelen op basis van ondersteuning. Het gaat over het voorkomen van verzuim en tijdig en adequaat interveniëren bij verzuim, door aan te sluiten bij de dieperliggende redenen van het verzuim (Heyne, 2025). Heyne, D. (2025). From absence to attendance: Steering towards proactive laws and policies to promote learning and well-being. Ingrado.
 Een voorwaarde om deze omslag te kunnen maken is systematisch monitoren en analyseren van de aan- en afwezigheid van studenten. Zonder zicht op data en trends is het niet mogelijk om gerichte interventies in te zetten en te meten wat het effect daarvan is (Sälzer et al., 2024). Sälzer, C., Ricking, H., & Feldhaus, M. (2024). Addressing school absenteeism through monitoring: A review of evidence-based educational policies and practices. Education Sciences, 14, 1365. https://doi.org/10.3390/educsci14121365
 

Met schoolaanwezigheid bedoelen we de totale onderwijsdeelname van een student, groep of instelling: de verwachte deelname minus het totale verzuim, waaronder geoorloofd, ongeoorloofd en disciplinair verzuim (Attendance works, 2018; Attendance Works (2018). School attendance teams overview. District and School Teams - Attendance Works.
 Jordan & Miller, 2017). Jordan, P. W., & Miller, R. (2017). Who’s In: Chronic Absenteeism Under the Every Student Succeeds Act. FutureEd, Georgetown University, McCourt School of Public Policy.
 Het uitgangspunt is dat onderwijsdeelname jongeren iets oplevert; deze opbrengst missen zij bij afwezigheid, ongeacht de reden. Daarmee verschuift de focus van het traditionele onderscheid tussen geoorloofd en ongeoorloofd verzuim.

Schoolaanwezigheid gaat over meer dan fysieke aanwezigheid in de klas. Het betreft brede deelname aan het onderwijs, die ook op andere manieren of andere locaties kan plaatsvinden (Gentle-Genitty, 2020). Gentle-Genitty, C., Taylor, J., & Renguette, C. (2020). A change in the frame: From absenteeism to attendance. Frontiers in Education, 4(161). https://doi.org/10.3389/feduc.2019.00161
 Het concept is nauw verbonden met school engagement (National Forum on Education Statistics, 2021) National Forum on Education Statistics. (2021). Forum Guide to Attendance, Participation, and Engagement Data in Virtual and Hybrid Learning Models (NFES2021058). U.S. Department of Education. National Forum on Education Statistics.
 en vraagt om erkenning van aanwezigheid, in plaats van deze als vanzelfsprekend te beschouwen.

Het voorkomen van uitval, zoals voortijdig schoolverlaten (vsv), is daarmee niet de enige focus. Jongeren met aanhoudend verzuim vallen niet altijd uit, maar profiteren wel minder van de sociaal-emotionele, taalkundige en cognitieve opbrengsten van onderwijs. Onderzoek in het hoger beroepsonderwijs (hbo) laat zien dat zowel fysieke als online aanwezigheid bij lessen de toetsresultaten positief beïnvloeden (Dekker & Doornenbal, 2025). Dekker, I., & Doornenbal, J.-W. (2025). De rol van individuele en groepsparticipatie bij deeltijds en voltijdstudenten. Hogeschool van Amsterdam.
 Bovendien vertonen sommige groepen jongeren, bijvoorbeeld jongeren die in armoede opgroeien of jongeren met speciale onderwijsbehoeften, vaker aanhoudend schoolverzuim dan hun leeftijdsgenoten (Klein et al., 2020). Klein, M., Sosu, M.E., & Dare, S. (2020). Mapping inequalities in school attendance: The relationship between dimensions of socioeconomic status and forms of school absence. Children and Youth Services Review, 118. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105432
 Schoolaanwezigheid raakt daarmee ook aan thema’s als kansengelijkheid en inclusief onderwijs.

Voor scholen en onderwijsbeleid brengt dit onder andere met zich mee dat zij moeten nadenken over wat onderwijsdeelname eigenlijk inhoudt. Het verzuimbeleid (of aanwezigheidsbeleid) moet niet alleen gaan over alle afspraken en consequenties. Het moet zich vooral richten op hoe de onderwijsdeelname van alle studenten te bevorderen en welke ondersteuning er vroegtijdig beschikbaar is als er sprake is van een verminderde schoolaanwezigheid. 

Het piramideraamwerk voor schoolaanwezigheid (MD-MTSS-raamwerk), dat onder andere inzet op preventie, datagestuurd werken en samenwerking in drie lagen van ondersteuning, kan helpend zijn bij het verleggen van de focus van schoolafwezigheid naar schoolaanwezigheid. 

Het piramideraamwerk voor schoolaanwezigheid

Het piramideraamwerk voor schoolaanwezigheid – het Multi-Dimensional Multi-Tiered System of Support (MD-MTSS) – ondersteunt scholen en andere organisaties bij het vergroten van schoolaanwezigheid en het verminderen van schoolverzuim (Kearney & Graczyk, 2020). Kearney, C. A., & Graczyk, P. A. (2020). A multidimensional, multi-tiered system of supports model to promote school attendance and address school absenteeism. Clinical Child and Family Psychology Review, 23(3), 316-337. https://doi.org/10.1007/s10567-020-00317-1
 Het raamwerk is een doorontwikkeling van het Response to Intervention-model (RtI) (Kearney & Graczyk, 2014) Kearney, C. A., & Graczyk, P. (2014). A response to intervention model to promote school attendance and decrease school absenteeism. Child & Youth Care Forum, 43(1), 1-25. https://doi.org/10.1007/s10566-013-9222-1
 en biedt ruimte om rekening te houden met de complexe factoren die invloed hebben op schoolaanwezigheid.

Binnen het piramideraamwerk staat de ontwikkeling van iedere student centraal, ingebed in een positief en ondersteunend pedagogisch klimaat. De aanpak is gebaseerd op vijf kernprincipes (Graczyk, 2022): Graczyk, P. (2022, 17 mei). Shifting the Paradigm to a Focus on Attendance & Prevention [Masterclass]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=pmS8m7NBrqk

• Ondersteuning sluit aan bij de behoeften van alle studenten.
• De aanpak richt zich op het gehele systeem, niet alleen op individuele studenten.
• Er is een sterke focus op preventie, met als doel problemen en verzuim vroegtijdig te voorkomen.
• Professionals werken samen in een team, maken gebruik van data en handelen oplossingsgericht.
• Er wordt gebruikgemaakt van interventies waarvan de effectiviteit wetenschappelijk is aangetoond.

Het MD-MTSS-raamwerk wordt weergegeven als een driedimensionale piramide en bestaat uit twee kernonderdelen.

Multidimensionaal (MD)

Het raamwerk beziet schoolaanwezigheid vanuit meerdere invalshoeken (multidimensionaal). De verschillende zijden van de piramide staan voor domeinen waarin interventies kunnen worden ingezet, zoals verschillende onderwijssectoren (van voorschool tot vervolgonderwijs) en ontwikkelingsgebieden (sociaal-emotionele, cognitieve en lichamelijke ontwikkeling) van kinderen en jongeren.

Gelaagde ondersteuning (Multi Tiered, MTSS)

MTSS staat voor een ondersteuningssysteem met drie lagen (tiers), afgestemd op de behoeften van studenten:

1. Onderste laag (laag 1): universele, schoolbrede interventies voor alle studenten, gericht op het bevorderen van een positieve cultuur van schoolaanwezigheid.
2. Middelste laag (laag 2): gerichte ondersteuning voor groepen of individuele studenten met beginnend schoolverzuim.
3. Bovenste laag (laag 3): intensieve en geïndividualiseerde interventies voor studenten met aanhoudend of ernstig schoolverzuim.

Het raamwerk helpt scholen om schoolaanwezigheid systematisch te monitoren op school-, klas- en studentniveau en om wetenschappelijk onderbouwde interventies te kiezen en uit te voeren. De aanpak sluit goed aan bij het complexe karakter van schoolverzuim. Onderzoek naar de toepassing van een gelaagd raamwerk (MTSS) (Gage et al., 2023) Gage, N. A., Salomonson, K., Ballew, T., Clavenna-Deane, B., & Grasley-Boy, N. (2023). The impact of multi-tiered systems of support (MTSS) on student attendance and behavior. WestEd.
 laat zien dat scholen die MTSS toepasten, significant minder verzuim kenden. Bij de implementatie van MTSS kregen deze scholen professionele coaching.

Interventies richten zich op de school als geheel, op specifieke groepen studenten en op individuele studenten. Het is daarbij belangrijk dat interventies zorgvuldig worden geselecteerd, goed worden uitgevoerd en regelmatig worden geëvalueerd en aangepast in samenwerking met betrokken partners (Graczyk, 2022). Graczyk, P. (2022, 17 mei). Shifting the Paradigm to a Focus on Attendance & Prevention [Masterclass]. Youtube. https://www.youtube.com/watch?v=pmS8m7NBrqk

Voorbeelden van interventies per laag

Het MD-MTSS-raamwerk sluit aan bij een breed scala aan wetenschappelijk onderzochte interventies, verdeeld over de drie ondersteuningslagen. We geven een aantal voorbeelden van interventies per laag. Of een interventie in een bepaalde laag staat heeft te maken met de focus van de interventie: richt de interventie zich op alle studerenden, op groepen studerenden of op het individu? Sommige interventies kunnen daarom voor meerdere lagen geschikt zijn. De bovenste laag varieert van studenten die 10% onderwijs missen tot studenten die helemaal niet meer naar school gaan. Dit moet meegenomen worden in de keuze van de interventie.

Universele preventie (onderste laag van de piramide, ‘laag 1’)

• Begroeten bij de deur: een simpele begroeting bij de deur voor aanvang van de les versterkt een positief klasklimaat, waardoor verstorend gedrag tijdens de les wordt verminderd. Het werkt ook positief uit op de onderwijsdeelname van jongeren, als in dat er meer tijd aan leeractiviteiten wordt besteed zoals het naar instructie luisteren en actief de lesstof verwerken (Cook et al., 2018). Cook, C. R., Fiat, A., Larson, M., Daikos, C., Slemrod, T., Holland, E. A., Thayer, A. J., & Renshaw, T. (2018). Positive greetings at the door: Evaluation of a low-cost, high-yield proactive classroom management strategy. Journal of Positive Behavior Interventions, 20(3), 149–159. https://doi.org/10.1177/1098300717753831
  
• Schooltijden: door de eerste lessen niet te vroeg te starten in de ochtend kan de schoolaanwezigheid van jongeren positief beïnvloed worden (McKeever & Clark, 2017). McKeever, P. M., & Clark, L. (2017). Delayed high school start times later than 8:30am and impact on graduation rates and attendance rates*. Sleep Health, 3*(2), 119–125. https://doi.org/10.1016/j.sleh.2017.01.002
  
• Positief pedagogisch en veilig schoolklimaat: een positief en inclusief schoolklimaat bevordert motivatie, betrokkenheid en aanwezigheid. Internationale onderzoeken tonen aan dat een veilig, ondersteunend klimaat beschermt tegen schooluitval (Cohen et al., 2009; Cohen, J., McCabe, E. M., Michelli, N. M., & Pickeral, T. (2009). School climate: Research, policy, practice, and teacher education. Teachers College Record, 111(1), 180–213. https://doi.org/10.1177/016146810911100108
   Thapa et al., 2013). Thapa, A., Cohen, J., Guffey, S., & Higgins-D’Alessandro, A. (2013). A Review of School Climate Research. Review of Educational Research, 83(3), 357-385. https://doi.org/10.3102/0034654313483907
   
• PBS (Positive Behavior Support): PBS is een schoolbrede methodiek om positief gedrag te stimuleren. Mits consequent uitgevoerd zoals bedoeld, kan deze interventie het schoolverzuim en te laat komen verminderen (Freeman et al., 2019) Freeman, J., Kern, L., Gambino, A. J., Lombardi, A., & Kowitt, J. (2019). Assessing the relationship between the positive behavior interventions and supports framework and stu
  . PBS en het MD-MTSS raamwerk voor aanwezigheid baseren zich op dezelfde piramide, waardoor de bekendheid met het ene raamwerk de implementatie van het andere raamwerk vergemakkelijkt en beide raamwerken ook samengevoegd kunnen worden (Kearney & Graczyk, 2020) Kearney, C. A., & Graczyk, P. A. (2020). A multidimensional, multi-tiered system of supports model to promote school attendance and address school absenteeism. Clinical Child and Family Psychology Review, 23(3), 316-337. https://doi.org/10.1007/s10567-020-00317-1
  . 
• Datagestuurd werken en vroegsignalering: door aanwezigheidsgegevens systematisch te monitoren is het mogelijk om patronen tijdig te signaleren en te bespreken in het ondersteuningsteam. Dit principe is internationaal goed onderbouwd (Hamilton et al., 2009) Hamilton, L., Halverson, R., Jackson, S. S., Mandinach, E., Supovitz, J. A., & Wayman, J. C. (2009). Using student achievement data to support instructional decision making (NCEE 2009-4067). National Center for Education Evaluation and Regional Assistance.
   en in Nederland beleidsmatig geadviseerd Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, 2022). Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (2022). Aanpak schoolverzuim in het mbo. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
  
• Ontbijt op school: het heeft een positief effect op hun schoolaanwezigheid als jongeren de gelegenheid krijgen om op school na de bel te ontbijten; bij minder jongeren was sprake van aanhoudend schoolverzuim (Kirksey & Gottfried, 2021). Kirksey, J. J., & Gottfried, M. A. (2021). The effect of serving “Breakfast After-the-Bell” meals on school absenteeism: Comparing results from regression discontinuity designs*. Educational Evaluation and Policy Analysis, 43*(2), 305–328. https://doi.org/10.3102/0162373721991572
  
• Mentorgesprekken of SLB-coaching: in regelmatige gesprekken met een mentor of studieloopbaanbegeleider kan de aanwezigheid van de student standaardonderwerp van gesprek zijn, ook als de aanwezigheid goed is. Ook drempels voor aanwezigheid kunnen onderwerp van gesprek zijn. Deze gesprekken versterken de motivatie en maken problemen bespreekbaar (Kearney & Graczyk, 2014). Kearney, C. A., & Graczyk, P. (2014). A response to intervention model to promote school attendance and decrease school absenteeism. Child & Youth Care Forum, 43(1), 1-25. https://doi.org/10.1007/s10566-013-9222-1
  

Gerichte interventie (middelste laag van de piramide, laag 2)

• Mentorprogramma’s: voor individuele studenten met een risico op aanhoudend verzuim kunnen gerichte mentorprogramma’s ingezet worden om het verzuim terug te dringen. Een voorbeeld is het Check and Connect programma, dat bedoeld is om uitval te voorkomen en een positief effect op de schoolaanwezigheid van jongeren kan hebben (Powers et al., 2017). Powers, K., Hagans, K., & Linn, M. (2017). A mixed-method efficacy and fidelity study of Check and Connect. Psychology in the Schools, 54(9), 1019–1033. https://doi.org/10.1002/pits.22038
  
• Afstemming met ouders: voor minderjarige studenten geldt dat vroegtijdig contact met ouders kan helpen om verzuim te reduceren. Uit onderzoek naar het sturen van brieven naar ouders blijkt dat het helpt als een brief simpel en niet te lang is, uitlegt wat de effecten van schoolverzuim zijn en ingaat op wat ouders kunnen doen om te ondersteunen. Dit heeft een positiever effect dan in een langere standaardbrief uit te leggen wat de formele consequenties van het verzuim zijn (Lasky-Fink et al., 2021). Lasky-Fink, J., Robinson, C. D., Chang, H. N.-L., & Rogers, T. (2021). Using behavioral insights to improve school administrative communications: The case of truancy notifications. Educational Researcher, 50(7), 442–450. https://doi.org/10.3102/0013189X211000749
  
• Groepsgerichte aanpak: jongeren met vergelijkbare uitdagingen zouden als groep ondersteund kunnen worden. In een onderzoek naar het effect van een groepsgerichte aanpak voor middelengebruik bleek dit een positief effect te hebben op de schoolaanwezigheid van de deelnemende studenten (Shamblen & Ringwalt, 2008). Shamblen, S. R., & Ringwalt, C. (2008). The Effects of Project Success on Student Academic Performance: A Quasi-Experimental Study. Journal of Drug Education: Substance Use Research and Prevention, 38(1), 1-14. https://doi.org/10.2190/DE.38.1.a
  

Intensieve interventie (bovenste laag van de piramide, laag 3)

• Samenwerking met jeugdhulp en externe partners: gecoördineerde samenwerking om onderliggende problemen zoals armoede, psychische gezondheid of gezinsproblematiek aan te pakken vermindert het risico op schooluitval. Dit principe is theoretisch goed onderbouwd en beleidsmatig aanbevolen (VSV-alliantie, 2020). VSV-alliantie. (2020). Handreiking samenwerken bij verzuim en voortijdig schoolverlaten. VSV-alliantie.
  
• Specifieke aanpassingen doen aan het lesprogramma of schooltijden: op het moment dat jongeren met zeer veel moeite naar school gaan, of helemaal niet meer, kan het nodig zijn om hun onderwijsprogramma of lestijden aan te passen (Heyne & Brouwer-Borghuis, 2022). Heyne, D., & Brouwer-Borghuis, M. (2022) Signposts for School Refusal Interventions, Based on the Views of Stakeholders. Continuity in Education, 3(1), p. 25-40. https://doi.org/10.5334/cie.42
  
• Speciale onderwijstrajecten: voor sommige jongeren is het passend om via een alternatieve route hun onderwijs af te ronden of de stap terug naar school weer te kunnen maken (Brouwer-Borghuis et al., 2019a; Brouwer-Borghuis, M. L., Heyne, D., Sauter, F. M., & Scholte, R. H. (2019a). The Link: An alternative educational program in the Netherlands to reengage school-refusing adolescents with schooling. Cognitive and Behavioral Practice, 26(1),75-91. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.08.001
   Kearney, 2016). Kearney, C. A. (2016). Managing school absenteeism at multiple tiers: An evidence-based and practical guide or professionals. New York: Oxford University Press.
   
• Psychologische interventie: sommige jongeren hebben baat bij intensieve individuele ondersteuning om hun verzuim en bijkomende moeilijkheden te adresseren. Het kan helpend zijn om deze ondersteuning binnen school te laten plaatsvinden, zoals toegepast in het programma @School, voor jongeren met neurodivergente kenmerken. Na deelname aan het programma was de schoolgang van deelnemende jongeren significant verbeterd (Karel et al., 2025). Karel, E., Defourny C., Keppens, G., Graczyk, P. A., Sauter, F., & Heyne, D. (2025). School-based support for emotion-related attendance challenges: effectiveness of @School when implemented with neurodiverse adolescents, their parents, and school staff*. Frontiers in Psychology, 16*, 1613712. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1613712
  

Hoewel het piramideraamwerk en de genoemde interventies wetenschappelijk onderbouwd zijn, geldt dat effectiviteit niet automatisch gegarandeerd is. Resultaten hangen sterk af van implementatiekwaliteit en structurele monitoring. Tegelijkertijd vraagt het ook om maatwerk en aanpassing aan de lokale context. Het is daarom van belang dat helder is langs welk(e) mechanisme(n) verandering tot stand komt en dat er meer onderzoek in de Nederlandse context wordt uitgevoerd. 

Grenswaarden in het piramide-raamwerk

De grenswaarden die zijn opgenomen in het piramideraamwerk (zie Figuur 1) zijn gebaseerd op de gedachte van vroegsignalering. Deze grenswaarden worden ondersteund door onderzoek (o.a. Gottfried, 2015; Gottfried, M. A. (2015). Chronic absenteeism in the classroom context: effects on achievement. Urban Education, 54(1), 3-34. https://doi.org/10.1177/0042085915618709
 Dubay & Holla, 2016; Dubay, L., & Holla, N. (2016). Does attendance in early education predict attendance in elementary school? An analysis of DCPS's early education program. Research Report. Urban Institute.
 Jordan & Miller, 2017; Jordan, P. W., & Miller, R. (2017). Who’s In: Chronic Absenteeism Under the Every Student Succeeds Act. FutureEd, Georgetown University, McCourt School of Public Policy.
 UK Department for Education, 2025) UK Department for Education (2025). The link between attendance and attainment in an attainment year: Research report. UK Department for Education. https://www.gov.uk/government/publications/link-between-attendance-and-attainment
 en gaan uit van de 10%-grens voor chronisch schoolverzuim. Het zijn op preventie gerichte grenzen, die het raamwerk gevoelig maken voor signalering. In meerdere landen, zoals Ierland en Australië, worden momenteel deze grenswaarden gehanteerd bij de implementatie van het MD-MTSS raamwerk voor schoolaanwezigheid. Zie link voor meer informatie over het MD-MTSS raamwerk in Nederland en de gekozen grenswaarden. Uit de praktijk van het mbo blijkt dat veel jongeren 10% of meer afwezigheid laten zien. Meer onderzoek naar de percentages onderwijsdeelname in het mbo en breder in het tertiair onderwijs, is wenselijk. 

Implementatie van het MD-MTSS-raamwerk

Voor de implementatie van het piramideraamwerk richten scholen vaak een schoolaanwezigheidsteam (SAT) op (Attendance Works, 2018; Attendance Works (2018). School attendance teams overview. District and School Teams - Attendance Works.
 Graczyk, 2019). Graczyk, P. A. (October, 2019). School attendance teams in action: Strategic use of data within an RTI/ multi-tiered system of supports framework. Paper presented at the Inaugural Conference of the International Network for School Attendance, Oslo, Norway.
 Het SAT bestaat uit: 

• iemand die besluiten kan en mag nemen, bijvoorbeeld een directeur of een teamleider;
• een data-analist of iemand die handig is met data (of dit wil leren), omdat het SAT werkt aan de hand van data;
• iemand die belast is met de studentenzorg op zowel het vlak van het schoolse leren als het gedrag, zoals een studentbegeleider of een ondersteuningscoördinator;
• iemand uit de praktijk, zoals een docent of wellicht de conciërge. 

Dit kern-SAT kan periodiek of op aanvraag worden uitgebreid met ketenpartners, zoals de leerplichtambtenaar en de jeugdarts, maar ook met jongeren en ouders. 

Het SAT bepaalt door data en probleemanalyse welke interventies op welk moment worden ingezet en monitort structureel de schoolaanwezigheid binnen de onderwijsinstelling. Het is belangrijk dat dit team training en begeleiding krijgt bij de implementatie van het raamwerk (Ryan et al., 2024). Ryan, A., Prieto-Rodriguez, E., Miller, A., & Gore, J. (2024). What can Implementation Science tell us about scaling interventions in school settings? A scoping review. Educational Research Review, 44, 100620. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2024.100620

Lees ook
Overzichtsartikel Studentenuitval voorkomen door verklaren en voorspellen