Aanleiding en doel
Generatieve AI-tools zoals ChatGPT worden steeds vaker gebruikt door ontwerpstudenten om te helpen met het bedenken van ideeën. Echter was er weinig zicht op hoe studenten deze tools
precies inzetten en hoe de gegenereerde content doorwerkt in hun uiteindelijke
ontwerpconcepten. Dit project onderzocht daarom hoe ontwerpstudenten ChatGPT gebruiken
tijdens het proces van idee generatie, en wat dit betekent voor het onderwijzen van creativiteit
binnen ontwerpopleidingen.
Het doel was om obstakels in het creatief denken van beginnende ontwerpers te identificeren, als eerste stap richting het bewuster en kritischer leren inzetten van GAI-tools binnen het
ontwerponderwijs. Deze inzichten vormen de basis voor nieuwe gebruiksstrategieën en voor
concrete handvatten waarmee docenten en studenten kritischer met deze tools leren omgaan.
Opzet en aanpak
Voor het onderzoek zijn binnen een bestaand tweedejaars ontwerpvak de ChatGPT-chatlogs,
concepten en zelfrapportages van 44 studenten verzameld en geanalyseerd, om te achterhalen
hoe studenten de tool inzetten tijdens het bedenken van ideeën en hoe de gegenereerde content doorwerkt in hun uiteindelijke ontwerpen. Hierbij is voortgebouwd op eerder onderzoek van de hoofdaanvrager naar ontwerpfixatie en de rol van tools en materiaal in het creatieve proces, en op eerder verkennend onderzoek van de aanvrager naar cognitieve valkuilen bij GAI-gebruik in ontwerpprocessen.
Daarnaast is met een kleinere groep studenten verkend hoe GAI-tools op een meer bewuste
manier kunnen worden ingezet binnen het creatieve proces, bijvoorbeeld het gebruik van image generators als startpunt voor associatief brainstormen. Dit heeft geleid tot een interne toolbox waaraan steeds doorgewerkt wordt en die als inspiratiebron kan dienen voor onze studenten en docenten.
Het onderzoeksproces verliep niet volledig zoals vooraf gepland: door een onvoorziene
onderbreking moest de opzet gedurende het project worden aangepast aan het onderwijs zoals dat op dat moment liep. Dit vroeg om flexibiliteit in het vinden van een passend vak en een
passende dataverzameling.
Evaluatie en resultaten
De belangrijkste opbrengst is inzicht in hoe studenten ChatGPT gebruiken tijdens het genereren van ideeën. Studenten starten doorgaans met algemene prompts die dicht bij de
opdrachtformulering blijven, zonder veel sturing op de gewenste output. Een dialoog waarin
studenten doorvragen of gericht bijsturen komt voor, maar is niet de meest gangbare werkwijze onder de studenten. Op conceptniveau bleek dat de door ChatGPT gegenereerde content vaak vrijwel ongewijzigd terugkeert in de uiteindelijke ontwerpen. Daarnaast liet de samenwerking met studenten zien dat het meer bewust gebruik van GAI tools, vooral bewust nadenken over hoe het op een andere manier ingezet kan worden in hun creatieve proces, een andere manier van reflecteren lijkt voort te brengen. Dit is iets waar we expliciet verder mee aan de slag willen met onze studenten binnen de opleiding.
Het onderzoek is geëvalueerd door de bevindingen te bespreken binnen het docententeam en te toetsen aan de eigen onderwijservaring met deze studentengroep. De patronen sloten aan bij eerdere signalen over oppervlakkig tool-gebruik, wat de bevindingen extra gewicht gaf.
Voor docenten die met onderzoek in hun onderwijs willen starten, is de belangrijkste aanbeveling om klein en flexibel te beginnen: sluit aan bij bestaand onderwijs in plaats van een aparte
onderzoeksopzet te creëren, en wees bereid je onderzoeksvraag aan te passen aan wat de
onderwijspraktijk toelaat. Juist deze pragmatische aanpassing leverde in dit project bruikbare en relevante inzichten op, ook al week de uitvoering af van het oorspronkelijke plan.
Gebruikte literatuur
Schut, A., & Detweiler, C. (2025). Whose Idea Is It Anyway?: Designing with Generative AI. In J.
R. Dakers (Ed.), A Collection of Dreams about the Future of Technology Education, A Festschrift in Honour of Marc J. de Vries. Brill.
Jansson, D. G., & Smith, S. M. (1991). Design Fixation. Design Studies, 12(1), 3–11.
Urban, M., Lukavský, J., Brom, C., Hein, V., Svacha, F., Děchtěrenko, F., & Urban, K. (2025).
Prompting for creative problem-solving: A process-mining study. Learning and Instruction, 99,
102156.
