Aanleiding en doel
Veel instrumentale muzieklessen op het conservatorium worden gekenmerkt door een meester-gezelverhouding, waarbij docenten sterk sturen op wat goed of fout is. Daardoor krijgen studenten weinig ruimte om eigen keuzes te maken, wat hun autonomie, motivatie en de ontwikkeling van hun muzikale identiteit kan beperken. Wanneer conservatoriumstudenten zelf leren lesgeven is de natuurlijke neiging om deze manier van doceren te kopiëren. Curious Ears is gestart om dit patroon te doorbreken.
Het project had als doel om aankomend muziekdocenten te leren hoe zij met non-verbale en muzikale strategieën openheid kunnen creëren in hun lessen. Door met videomateriaal, kijkwijzers en praktijkexperimenten te werken, leerden studenten preciezer kijken naar interacties in stagelessen en te ontdekken hoe zij in de rol van muziekdocent ruimte kunnen bieden die talent, nieuwsgierigheid en cognitieve autonomie van leerlingen daadwerkelijk ondersteunt.
Opzet en aanpak
Curious Ears is uitgevoerd als een evidence‑informed project, gebaseerd op onderzoek binnen de Curious Minds‑benadering die geworteld is in de dynamische systeemtheorie. Eerder werk over autonomie‑ondersteunend onderwijs en het kijken naar lessituaties als dynamische systemen vormde de basis voor het ontwerp van het onderzoek en onderwijs. Studenten werkten met videofragmenten van hun eigen stagelessen, kijkwijzers, theoretische concepten en groepsgesprekken. Zo leerden zij steeds preciezer kijken naar interacties in de les én ontdekten zij hoe kleine non‑verbale en muzikale keuzes grote invloed kunnen hebben op de autonomie van hun leerlingen.
Het onderzoeksproces verliep in drie cycli: literatuurstudie en ontwerp; uitvoering van een keuzemodule met vijf studenten; en daarna een tweede analysefase waarin alle data opnieuw werden bestudeerd en vertaald naar een praktisch werkboek. Door deze iteratieve aanpak ontstond steeds scherper inzicht in hoe studenten leren ruimte te geven: via experimenteren, via analyse op de microtijdschaal en via het ontwerpen van taken waarin leerlingen echt iets te kiezen hebben.
Een belangrijke uitdaging was de grote diversiteit aan instrumentgroepen, waardoor non‑verbaal gedrag soms anders geïnterpreteerd werd. Die diversiteit bleek uiteindelijk juist waardevol: doordat studenten verschillende perspectieven inbrachten, werd het begrip ‘openheid’ rijker en concreter.
Evaluatie en resultaten
Het project leidde tot de volgende inzichten: studenten gingen genuanceerder kijken, preciezer analyseren en ontwikkelden een diepgaand begrip van hoe openheid talent en nieuwsgierigheid kan ontlokken binnen de context van instrumentale en vocale muzieklessen. Deze inzichten vormden de basis voor een nieuw, breed inzetbaar werkboek voor conservatoria en in het kader van docentprofessionalisering op muziekscholen en centra voor de kunsten.
Het project is geëvalueerd door middel van interviews met de deelnemende studenten. Uit die gesprekken werd duidelijk dat het voor studenten niet altijd eenvoudig was om de focus te houden op de thematiek van de keuzemodule en het onderzoek. Ze bezochten de lessen in de eerste plaats om een betere docent te worden. Het leren kijken naar non-verbale en muzikale openheid was daarbij voor de studenten een middel en geen doel.
De vorm van het onderwijs - het analyseren van video’s van stagesituaties - nodigde uit tot het stellen van grotere en andere vragen, bijvoorbeeld over instrument specifieke methodiek of over de docent-leerling relatie. Hoewel al deze zaken in lessituaties met elkaar samenhangen, is het voor een wezenlijk begrip van mechanismes rondom openheid in muzieklessen goed om de focus te houden op openheid en cognitieve autonomie. De verhouding tussen de focus van het onderzoek en de individuele leerwensen van studenten bleek een spanningsveld waarmee ook in toekomstig onderwijs en onderzoek rekening zou kunnen worden gehouden.
Gebruikte literatuur
Veenker, H., Steenbeek, H., Van Dijk, M., & Van Geert, P. (2017). Talentgerichte ontwikkeling in de basisschool: Een dynamische visie op leren en onderwijzen. Coutinho.
Veenker, H. (2020). Ruimte bieden in de instrumentale muziekles. Cultuur+Educatie, 19(54), 24–45.
Hendriks, L. H., Steenbeek, H. W., Bisschop Boele, E. H., & Van Geert, P. L. C. (2023). Promoting creative autonomy support in school music education: An intervention study targeting interaction. Frontiers in Education, 7. 10.3389/feduc.2022.1102011
