Kindgesprekken: niet praten over de leerling maar mét de leerling!

  • Primair onderwijs
  • Maaike Heevel, directeur van twee basisscholen, vertelt waarom kindgesprekken in het basisonderwijs van meerwaarde zijn, wat het de leerling én de leerkracht oplevert en hoe je dit kunt opstarten.

    Gepubliceerd:

    Inspirerende studiereis naar Zweden

    De Lokhorstschool en De Springplank in de Betuwe zetten kindgesprekken in om de betrokkenheid en motivatie van leerlingen te vergroten. Directeur Maaike Heevel werd een aantal jaren geleden aangestoken door het enthousiasme van collega-directeur Han van Schaik. Hij vertelde tijdens een directeurenoverleg over wat kindgesprekken kunnen opleveren. Niet lang daarna ging een aantal directeuren samen op studiereis naar Zweden. Hier zagen ze hoe kindgesprekken worden gevoerd en wat de effecten zijn op de inzet én resultaten van de leerlingen. In gesprek met de leerlingen werd de betrokkenheid en het hoge verantwoordelijkheidsgevoel over het eigen leerproces duidelijk. De leerlingen hadden zichtbaar veel vertrouwen in de leerkrachten en waren erg gedreven om doelen te behalen. Zo gedreven, dat de kindgesprekken in Zweden wekelijks na schooltijd werden gevoerd. Dat zag Maaike Heevel in Nederland nog niet direct gebeuren, maar wel was ze vastbesloten om te onderzoeken hoe kindgesprekken in haar eigen scholen zouden kunnen gaan werken.

    Wat is een kindgesprek?

    Als leerkracht praat je heel veel met leerlingen, maar niet alles is een kindgesprek. Voor directeur Maaike Heevel is een kindgesprek vooral doelgericht: je gaat met leerlingen in gesprek over hoe ze doelen kunnen halen met de focus op hun groei. Uitgangspunt daarbij is dat de leerling immers de deskundige over zichzelf is Delfos, M.F. (2008). Luister je wel naar mij?: Gespreksvoering met kinderen tussen vier en twaalf jaar (13e dr.). Amsterdam: SWP.
    Bij het kindgesprek staat de leerling dan ook centraal, het kind voelt dat hij op dat moment belangrijk is. Door goed te luisteren, kun je als leerkracht nog meer maatwerk bieden waardoor je de leerling maximaal kunt laten leren. Een kindgesprek kan zo bijdragen aan een positieve relatie tussen leerkracht en leerling, wat weer een positieve invloed heeft op ontwikkeling en prestaties van leerlingen Marzano, R. (2013). Wat werkt op school. Research in actie. Rotterdam: Bazalt.

    Geraadpleegde bronnen

    Delfos, M.F. (2008). Luister je wel naar mij?: Gespreksvoering met kinderen tussen vier en twaalf jaar (13e dr.). Amsterdam: SWP.
    Marzano, R. (2013). Wat werkt op school. Research in actie. Rotterdam: Bazalt.
    Maaike Heevel schoolleider

    Als leerkracht kun je niet altijd alles zien. Dat gaat gewoon niet. In de 1-op-1-gesprekken is er echt tijd voor het kind, dat voelt het kind. Het kind staat op die momenten helemaal centraal.

    Maaike Heevel - Directeur

    Betrokkenheid, motivatie en relatie verbeteren

    Maaike en haar team constateerden al enige tijd een lage betrokkenheid en (intrinsieke) motivatie van leerlingen. Leerlingen waren weinig actief tijdens de les, matig gemotiveerd en leunden achterover tijdens instructies. Maaike had in Zweden gezien hoe groot de betrokkenheid van de leerlingen op het eigen leerproces kon zijn, mede door de inzet van kindgesprekken. Uit een Nederlands praktijkonderzoek in 15 klassen Aanen-Zilvold, E., & Bulterman-Bos, J. (2013). Identificatie van onderwijsbehoeften met behulp van kindgesprekken. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 52(2), 57-66.
    bleek dat kinderen het fijn vinden dat er wordt geluisterd naar hen en dat daardoor de relatie tussen leerkracht en leerling versterkt kan worden. Je werkt op deze manier bewust aan de relatie, naast competentie en autonomie, één van de drie voorwaarden voor intrinsieke motivatie Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry: An International Journey for the Advancement of Psychological Theory, 11 (4), 227-268.

    Kindgesprekken versterken tevens de band tussen leerkracht en leerling Pameijer, N., Beukering, T. van & Lange, S. de (2009). Handelingsgericht werken: een handreiking voor het schoolteam. Samen met collega’s, leerlingen en ouders aan de slag. Leuven: Acco.
    Je kent de leerling beter doordat je tijd 1-op-1 besteedt met elkaar. Hierdoor kunnen gedragsproblemen
    eerder worden voorkomen. Leerkrachten zijn immers laagdrempeliger benaderbaar en kunnen bijsturen op basis van wat er in een gesprek besproken wordt.

    Kennis bijspijkeren voor kindgesprekken

    De ervaringen uit Zweden waren aanleiding om met drie andere scholen binnen de stichting ‘Fluvium Geldermalsen’ scholing te organiseren om kindgesprekken te voeren in alle groepen van de basisschool. De leerkrachten kregen een theoretische basis over de uitvoering en effecten van kindgesprekken en oefenden regelmatig met het voeren van kindgesprekken op hun eigen school. Tijdens de scholing werd ook gebruikgemaakt van video-opnames om elkaar te voorzien van feedback.

    In gesprek met kleuters

    Al snel werd duidelijk dat kindgesprekken voeren met kleuters ingewikkeld was omdat ze nog (te) weinig reflecterend vermogen hebben (zie ook vraag-en-antwoord van De Kennisrotonde: ‘kleuters stimuleren om te reflecteren’). Ook gaven de kleuters vaak sociaalwenselijke antwoorden of begrepen ze onvoldoende wat er werd bedoeld. Inmiddels worden de gesprekken bij de leerlingen in groep 1 en 2 niet meer 1-op-1 gevoerd, maar in kleine groepjes. Het doel van het gesprek is hiermee ook bijgesteld. In plaats van leerlingen te laten reflecteren op het eigen leerproces, leren kleuters gericht een gesprek te voeren zodat ze voorbereid worden op de 1-op-1 gesprekken. 

    Geraadpleegde bronnen

    Aanen-Zilvold, E., & Bulterman-Bos, J. (2013). Identificatie van onderwijsbehoeften met behulp van kindgesprekken. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 52(2), 57-66.
    Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry: An International Journey for the Advancement of Psychological Theory, 11 (4), 227-268.
    Pameijer, N., Beukering, T. van & Lange, S. de (2009). Handelingsgericht werken: een handreiking voor het schoolteam. Samen met collega’s, leerlingen en ouders aan de slag. Leuven: Acco.

    In de onderbouw vinden de kindgesprekken plaats in kleine groepjes. Hier leren ze vooral hoe je een gesprek voert, als voorloper op de 1-op-1-kindgesprekken vanaf groep 3.

    Maaike Heevel

    Aan de slag met kindgesprekken op de Lokhorst

    Na de training startten de leerkrachten op hun eigen manier met het voeren van kindgesprekken. LIO-stagiaire Esmee van der Borg startte een onderzoek op De Lokhorstschool met als thema kindgesprekken. Zij presenteerde de uitkomsten in het team. Uit het praktijkonderzoek kwam onder andere naar voren dat na de introductie van kindgesprekken op de Lokhorstschool hogere resultaten, meer zelfstandigheid en een hogere betrokkenheid van leerlingen in de middenbouw werden waargenomen. Dit onderzoek en de ervaringen van de leerkrachten hebben ervoor gezorgd dat de kindgesprekken meer planmatig werden opgepakt.

    Ruimte voor eigen invulling

    Een van de lessen die directeur Maaike Heevel heeft getrokken uit dit proces: geef leerkrachten vrijheid in hoe de uitvoering van het gesprek plaatsvindt. Leerkrachten verschillen als persoon en door het erkennen van deze verschillen tussen leerkrachten, kan iedere leraar bijdragen aan het beste onderwijs voor leerlingen Bijlsma, H., & Keyser, M. (2021). Erken de ongelijkheid. De kracht van diversiteit in onderwijsteams. Uitgeverij Pica.
    Er zijn verschillende voorbeelden beschikbaar met vragen die je kunt stellen tijdens een kindgesprek, maar het is volgens Maaike
    vooral belangrijk dat elke leerkracht op zijn/haar eigen manier het gesprek voert. Zo voorkom je dat het een gekunsteld gesprek wordt met een ‘afvinklijstje’. Dit betekent overigens niet dat de gesprekken niet doelgericht zijn.

    Op de scholen van directeur Maaike Heevel wordt vanaf halverwege groep 3 gewerkt met Snappet. De grafieken worden gebruikt om met de leerlingen doelgericht in gesprek te gaan. Leerlingen zien zelf hoe ze groeien, op welk niveau ze functioneren en bespreken vervolgens wat ze willen bereiken. Ze ervaren zo dat ze zelf invloed hebben op hun ontwikkeling. Kindgesprekken kunnen bijdragen aan meer motivatie, een positiever zelfbeeld en betere resultaten van de leerling omdat leerlingen op deze manier actief worden betrokken bij het eigen leerproces Duckworth, K., Akerman, R., MacGregor, A., Salter, E., & Vorhaus, J. (2009). Self-regulated learning: a review of literature. [Wider Benefits of Learning Research Report No. 33]. Centre for Research on the Wider Benefits of Learning, Institute of Education, University of London.
    Leerlingen
    voelen zich meer autonoom en werken voor zichzelf in plaats voor de leerkracht.

    In groep 3 worden onder andere de leerlijnen van het ‘Digikeuzebord’ gebruikt als basis voor het gesprek. Naast of in plaats van Snappet worden soms ook vraagkaartjes gebruikt. De uitkomsten van de sociale veiligheidsvragenlijsten kunnen op de scholen van Maaike ook worden gebruikt tijdens het kindgesprek. Voor elk kindgesprek geldt dat de leerkracht (open) vragen stelt en vooral luistert naar de leerling, zodat de informatie gebruikt kan worden bij het leren Hattie, J. (2009). Visible learning. Routledge Londen
    Delfos, M.F. (2008). Luister je wel naar mij?: Gespreksvoering met kinderen tussen vier en twaalf jaar (13e dr.). Amsterdam: SWP.

    Geraadpleegde bronnen

    Bijlsma, H., & Keyser, M. (2021). Erken de ongelijkheid. De kracht van diversiteit in onderwijsteams. Uitgeverij Pica.
    Duckworth, K., Akerman, R., MacGregor, A., Salter, E., & Vorhaus, J. (2009). Self-regulated learning: a review of literature. [Wider Benefits of Learning Research Report No. 33]. Centre for Research on the Wider Benefits of Learning, Institute of Education, University of London.
    Hattie, J. (2009). Visible learning. Routledge Londen
    Delfos, M.F. (2008). Luister je wel naar mij?: Gespreksvoering met kinderen tussen vier en twaalf jaar (13e dr.). Amsterdam: SWP.

    Geef leerkrachten vooral de ruimte om de gesprekken te voeren zoals ze dat zelf prettig vinden. Dat verschilt namelijk per leerkracht en dat is prima!

    Maaike Heevel

    Tijd vrijmaken

    Afgesproken is dat kindgesprekken maandelijks plaatsvinden. Samen met het team zocht Maaike creatief naar structurele oplossingen. Zo worden leerkrachten vrij geroosterd (werkdrukgelden) voor een dag(deel) en worden op die momenten leerkrachtondersteuners en/of stagiaires ingezet. Een andere mogelijkheid is de inzet van vakleerkrachten, dus een individueel kindgesprek tijdens de gymles of godsdienstlessen. Sommige leerkrachten zoeken in het rooster zelf dagelijks naar een moment om elke dag tenminste één leerling te spreken. Op deze manier heb je na een maand 20 tot 25 leerlingen gesproken.

    Leerling, ouder en leerkracht samen in gesprek

    Maaike vertelt nieuwe ouders enthousiast over de kindgesprekken. Ze heeft ervaren dat kindgesprekken het verschil kunnen maken wanneer ouders twijfelen tussen meerdere scholen. Ouders vinden het een fijn idee dat er echt tijd is voor hun kind. Dit had Maaike op voorhand niet bedacht, maar is wel een mooie ‘bijvangst’.

    De belangrijkste uitkomsten van de kindgesprekken worden teruggekoppeld aan ouders tijdens oudergesprekken. Maar ook hierin vindt een verschuiving plaats op de scholen, omdat de leerlingen steeds vaker meekomen tijdens de oudergesprekken om mét het kind te praten in plaats van over het kind. Een gesprek met leerling, ouder(s) en leerkracht versterkt de relatie en heeft een positieve invloed op de ontwikkeling en de prestaties Marzano, R. (2013). Wat werkt op school. Research in actie. Rotterdam: Bazalt.

    De meerwaarde van kindgesprekken

    Leerkrachten zijn misschien niet direct overtuigd van het nut van kindgesprekken. Kost het niet (te) veel tijd en wat levert het op aan nieuwe informatie?

    Kindgesprekken zijn van meerwaarde omdat ze een rol kunnen spelen bij formatief evalueren, omdat ze de relatie tussen leerkracht en  leerling versterken en daardoor een motiverende invloed hebben Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry: An International Journey for the Advancement of Psychological Theory, 11 (4), 227-268.
     Enkele voorbeelden van de meerwaarde:

    • Leerkrachten kunnen met de input van het kindgesprek beter sturen op ontwikkeling en resultaat van elke individuele leerling.
    • Leerlingen krijgen meer vertrouwen, er ontstaat een band tussen de leerrkacht en élke leerling.
    • Leerkrachten vormen zich een beter beeld van wat elke leerling nodig heeft. Onderwijsbehoeften worden nog beter vastgesteld met het kind zelf Pameijer, N., Beukering, T. van & Lange, S. de (2009). Handelingsgericht werken: een handreiking voor het schoolteam. Samen met collega’s, leerlingen en ouders aan de slag. Leuven: Acco.
    • Leerlingen tonen een zichtbaar hogere betrokkenheid . Zo blijkt uit observaties op de Lokhorstschool het laatste jaar een duidelijke vooruitgang in taakgerichtheid.

    4 tips om te starten met kindgesprekken

    1. Geef leerkrachten de ruimte om zelf aan de slag te gaan. Doe ervaring op, probeer en evalueer regelmatig met elkaar.
    2. Denk als directeur samen met je team na over de verschillende mogelijkheden om de gesprekken te kunnen laten plaatsvinden. Faciliteer en blijf faciliteren!
    3. Neem de tijd. Je hebt dit niet in een paar weken op de rit, het kost zeker een jaar.  
    4. Borgen! Op de scholen van directeur Maaike Heevel vinden maandelijks ‘borgvergaderingen’ plaats om structureel diverse onderwerpen te evalueren en te borgen. Pas als de leerkrachten zelf ervaren dat het daadwerkelijk wat oplevert, kun je zeggen dat het succesvol is geïmplementeerd.

    Geraadpleegde bronnen

    Marzano, R. (2013). Wat werkt op school. Research in actie. Rotterdam: Bazalt.
    Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry: An International Journey for the Advancement of Psychological Theory, 11 (4), 227-268.
    Pameijer, N., Beukering, T. van & Lange, S. de (2009). Handelingsgericht werken: een handreiking voor het schoolteam. Samen met collega’s, leerlingen en ouders aan de slag. Leuven: Acco.

    Ik sta er helemaal achter. Ik heb gezien in Zweden wat de effecten kunnen zijn en dat je daar heel blij van wordt. Dat is wat je de leerling maar ook de leerkracht gunt.

    Maaike Heevel

    Aanen-Zilvold, E., & Bulterman-Bos, J. (2013). Identificatie van onderwijsbehoeften met behulp van kindgesprekken. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 52(2), 57-66.

    Bijlsma, H., & Keyser, M. (2021). Erken de ongelijkheid. De kracht van diversiteit in onderwijsteams. Uitgeverij Pica.

    Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry: An International Journey for the Advancement of Psychological Theory, 11 (4), 227-268.

    Delfos, M.F. (2008). Luister je wel naar mij?: Gespreksvoering met kinderen tussen vier en twaalf jaar (13e dr.). Amsterdam: SWP.

    Duckworth, K., Akerman, R., MacGregor, A., Salter, E., & Vorhaus, J. (2009). Self-regulated learning: a review of literature. [Wider Benefits of Learning Research Report No. 33]. Centre for Research on the Wider Benefits of Learning, Institute of Education, University of London.

    Hattie, J. (2009). Visible learning. Routledge Londen

    Marzano, R. (2013). Wat werkt op school. Research in actie. Rotterdam: Bazalt.

    Pameijer, N., Beukering, T. van & Lange, S. de (2009). Handelingsgericht werken: een handreiking voor het schoolteam. Samen met collega’s, leerlingen en ouders aan de slag. Leuven: Acco.

    Volledige referentie: Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO). (2022). Kindgesprekken: niet praten over de leerling maar mét de leerling!  Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van www.onderwijskennis.nl/node/3312

    Korte verwijzing in de tekst: (Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek, 2022).

    Meer informatie: bekijk de disclaimer

    Bijdrage van

    Mogen we je iets vragen?

    Ga je deze informatie gebruiken in het onderwijs?
    Wat vind je van de leesbaarheid van deze pagina?
    In welke onderwijssector werk je?

    Wil je nog iets anders kwijt? Laat het ons weten via het feedback-formulier.

    Privacyverklaring

    Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

    Gerelateerd in de kennisbank

    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      Alles Kidzzz

      po

      Een gedragsinterventie gericht op kinderen in de bovenbouw van het basisonderwijs die een verhoogde mate van externaliserend probleemgedrag laten zien.

      Lees verder bij NJI
    • Wat zijn effectieve interventies om de executieve functies te verbeteren van leerlingen met ADHD of autisme?

      Antwoord op praktijkvraag

      Wat zijn effectieve interventies om de executieve functies te verbeteren van leerlingen met ADHD of autisme?

      po vo (v)so

      Leraren kunnen met verschillende interventies de executieve functies van leerlingen met ADHD of een autismespectrumstoornis (ASS) verbeteren. Een aantal van deze aanpakken laten positieve effecten...

      Lees verder bij De Kennisrotonde
    • Placeholder Onderwijskennis.nl

      Verdiepende bron

      Schoolwide Positive Behavior Support

      po vo

      'School-Wide Positive Behavior Support' is gericht op het bevorderen van sociaal gedrag en het verminderen van gedragsproblemen bij leerlingen in het primair, voortgezet en speciaal onderwijs.

      Lees verder bij NJi