Het narratief zelfportret voor persoonsvorming

Perspectiefwisseling en dialoog voor persoonsvorming

De aanleiding voor dit project was de wens van studenten en docenten om waardenbewuste professionalisering te integreren in het curriculum en in de stages. Studenten wilden graag verdieping op de huidige manier van waardenprofessionalisering. Docenten gaven aan zich verlegen te voelen om dieperliggende waarden te exploreren.

Waardenbewuste professionalisering houdt in dat pabo-studenten leren om zich bewust te worden van hun persoonlijke, professionele en maatschappelijke waarden. En ze leren om deze te verbinden met hun professionele identiteit. Dit doen zij binnen het studieonderdeel ‘Leerteamleren’. Studenten beschrijven vanaf het eerste jaar een narratief zelfportret, waarin zij hun persoonlijke, professionele en maatschappelijke visies en waarden onder woorden brengen. Elk half jaar vullen zij hun eerdere antwoorden aan.

Om te zorgen voor meer verdieping en voor een groter effect op persoonsvorming, was het doel van dit project om een rijke didactische leeromgeving te ontwikkelen. Hiervoor ontwikkelde het projectteam ook passende werkvormen om perspectiefwisseling en dialoog te stimuleren. Dit is gebaseerd op de theorie dat vanzelfsprekende denk- en handelingspatronen doorbroken moeten worden voor persoonsvorming (Biesta, 2013). Biesta, G. J. (2015). Beautiful risk of education. Routledge.
Dat zorgt namelijk voor perspectiefwisseling op de werkelijkheid en draagt bij aan het morele leerproces (Kunneman, 2009).

Via design thinking ontwikkelen

Het projectteam heeft design thinking (DT) toegepast om erachter te komen welke wensen en verlangens studenten en hun leerteambegeleiders hebben. Het team zag dit als noodzakelijk stap om een rijke didactische leeromgeving te ontwikkelen die studenten zelfstandig en in groepsverband kunnen raadplegen voor hun waardenbewuste professionalisering. Design thinking kent vijf fases:

• In fase 1 (empathize) heeft het projectteam via interviews met tien studenten en tien docenten data verzameld.
• In fase 2 (define + frame) is het team gekomen tot een beschrijving van behoeften.
• In fase 3 (ideate) heeft het team met vijf verschillende ontwikkel- en expertteams ideeën gegenereerd en een deel hiervan uitgewerkt.
• In fase 4 (prototype) heeft het team een elektronische leeromgeving gevuld en de ideeën uit fase 4 verder uitgewerkt.
• In fase 5 (test) heeft het team de leeromgeving (een canvassite) laten testen door studenten, docenten en leerteams. Vervolgens hebben zij aanpassingen gedaan.

Na deze ontwikkeling is in januari 2022 de leeromgeving gelanceerd. Dat is de implementatiefase. De fases daarna zijn begeleidde intervisie voor leerteambegeleiders en praktijkgericht onderzoek door observatie en interviews.

Murals en gemengd team zijn bevorderende factoren

Door de coronamaatregelen was het projectteam genoodzaakt om via digitale middelen te onderzoeken en te ontwikkelen. Dit werkte vertragend op het creatieve proces en was daarmee een beperkende factor. Toch is het team erin geslaagd om tot een goed resultaat te komen met de digitale middelen, zoals met murals en andere apps.

Een bevorderende factor tijdens het project was de gemengde samenstelling van deelnemers. Deelnemers kwamen bijvoorbeeld ook van buiten de pabo. Deze gemengde samenstelling leidde tot een rijk palet aan data voor het te ontwikkelen product.

Leerteambegeleiders en didactiek bepalen succes professionaliseren

Testen en evalueren zijn een vast onderdeel van design thinking. Het projectteam heeft na afronding van het prototype van de leeromgeving (fase 4) verschillende pagina’s ervan laten testen door individuele studenten en docenten. Door de cyclische opbouw van design thinking kwamen uit deze laatste testfase nog maar weinig verbeterpunten. Naast dit testen en evalueren van individueel gebruik, was de periode te kort om de site ook in leerteams te testen.

Om wel te zorgen voor begeleiding binnen die leerteams, is het projectteam gestart met intervisiebijeenkomsten voor de begeleiders. Ook verzamelt het projectteam didactische handreikingen voor het begeleiden van waardenbewuste professionalisering. Leerteambegeleiders en de didactiek die zij gebruiken, bepalen namelijk voor een groot deel het succes van waardenbewust professionaliseren. Niet alleen door de site te gebruiken, maar ook door het groepsleerproces in het leerteamleren te stimuleren. Het vraagt om verheldering van rollen, zodat studenten zelf meer verantwoordelijk zijn voor hun eigen leerproces.

Wanneer andere docenten de site en materialen willen gebruiken, is het belangrijk dat zij vooraf de theorie van waardenbewuste professionalisering leren. En als basisregel geldt dat de begeleider eerst zelf het narratief zelfportret invult.

Verbreding naar andere opleidingen en werkveld

De resultaten van het project zijn verbreed naar andere opleidingen binnen de Hogeschool Utrecht (HU). Het project is namelijk gestart in de flexibele variant van de pabo, en krijgt nu een vervolg in de voltijdvariant, in de academische pabo en in de zij-instroom. Ook heeft het projectteam samengewerkt met de lerarenopleiding binnen de HU. Voor verdere verspreiding binnen de HU zou het narratief zelfportret aangepast moeten worden.

Ook gaat een docentonderzoeksteam het gebruik van de canvassite en het leerteamleren monitoren om tot een verdere praktijkverbetering te komen. Dit wordt gedaan in samenwerking met het Lectoraat Normatieve Professionalisering en de HU-pabo.

Ten slotte focust het projectteam zich op het werkveld voor verbreding van resultaten, omdat waardenbewuste professionalisering in de stage een onbewuste en beslissende rol speelt. Daarom is de canvassite toegankelijk gemaakt voor werkveldpartners, zodat zij weten wat de inhoud en doelstellingen van het narratief zelfportret zijn.

Gebruikte literatuur

• Biesta, G. J. (2015). Beautiful risk of education. Routledge.
• Kolb, D. A. (2014). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. FT press.
• Stompff, G. (2018). Design Thinking: radicaal veranderen in kleine stappen. Boom.
• Van der Zande, E. L. R. (2018). Life Orientation for Professionals: A Narrative Inquiry into Morality and Dialogical Competency in Professionalisation. Parthenon.
• Van der Zande, E. L. R., & Bakker, C. (2020). Leraar, waar sta je voor? Hogeschool Utrecht.

Opgeleverde producten

De elektronische leeromgeving. 

Presentaties

• Van der Zande, E. L. R. (juni 2021). ‘Organizational dynamics and professional (normative) identity. Symposium Normative Professionalism in Liquid Times. ICDS XI Conference in Barcelona (O/P)
• Van der Zande, E L. R. & Rooij, H. de (juli 2021). ‘Hoe maak je de transfer van teacher- directed naar co-directed ‘leerteamleren’? Onderwijs Research Dagen.
• Van der Zande, E. L. R. & Quak, Ian (feb 2021). Van praktische reflectie naar betekenisgeving in de civiele techniek. Webinar Lectoraat Normatieve Professionalisering.
• Van der Zande, E. L. R. (maart 2021). Seminar for anthology on Practical Knowledge (digitaal). Presentatie Ultimately, reflective professionals ask existentential questions.
• Van der Zande, E. L. R. (juni 201). Presentatie aan de Ring van Utrechtse Lectoren – ‘Wat & Hoe: waardenbewuste professionalisering implementeren in een hbo-opleiding’.