Voorschoolse educatie van hoge kwaliteit wordt wereldwijd als een kansrijke onderwijsinterventie beschouwd. Wat is het, voor wie, en welke doelen worden ermee nagestreefd?
Bijdrage van IJsbrand Jepma (Sardes) , Karin Vander Heyden (Sardes) Meer informatie
Gepubliceerd:
Geactualiseerd:
Wat zijn de effecten van voorschoolse educatie op de ontwikkeling van kinderen? En welke kenmerken dragen bij aan de effectiviteit, zoals de startleeftijd en de kwaliteit van het ontwikkelingsgerichte programma? In dit overzicht komt zowel het Nederlandse als het internationale perspectief aan bod. Vooral Amerikaans en Engels onderzoek laat zien dat hoogkwalitatieve voorschoolse educatie van grote en blijvende invloed is op de ontwikkeling van doelgroepkinderen. De positieve effecten werken door tot in de volwassen leeftijd. Nederlands onderzoek laat vooralsnog bescheiden resultaten zien op de korte termijn.
Wat is voorschoolse educatie?
Voorschoolse educatie is een doelgericht en programmatisch aanbod voor
Dit zijn peuters in de leeftijd van 2 à 2,5 jaar tot 4 jaar die een risico lopen op onderwijsachterstanden vanwege minder gunstige sociale, culturele en/of economische thuisomstandigheden. Denk aan een praktische opleiding van de ouders, een laag inkomen en/of een niet-westerse achtergrond.
Het doel van voorschoolse educatie is het bieden van extra ontwikkelkansen, zodat doelgroeppeuters een goede start kunnen maken op school en uiteindelijk in groep 3.
Voorschoolse educatie is onderdeel van het (gemeentelijk) onderwijsachterstandenbeleid en wordt grotendeels door de centrale overheid gefinancierd. Sinds 1 augustus 2020 kunnen doelgroeppeuters (minimaal) 960 uur voorschoolse educatie volgen. Dit komt meestal neer op 4 dagdelen van 4 uur per week gedurende 40 weken per jaar
Jepma, IJ., Waaijer, C., Beckers, S., De Geus, W., Suijkerbuijk, A., & Leferink, J. (2023). Monitor implementatie en besteding gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid. Meting 4: aanbod 960 uur, inzet pedagogisch beleidsmedewerker en financiën. Sardes/Oberon.
Voorschoolse educatie is onderdeel van voor- en vroegschoolse educatie (vve), wat inhoudt dat het voorschoolse aanbod idealiter ook een samenhangend vervolg heeft in groep 1 en 2 van de basisschool.
Welke doelen worden met voorschoolse educatie nagestreefd?
Het belangrijkste doel van voorschoolse educatie is dat doelgroepkinderen een goede start op de basisschool kunnen maken. Meer precies gaat het om het ontwikkelen van (voorbereidende) kennis en vaardigheden op het gebied van onder meer fonemisch bewustzijn, taalbegrip, letterkennis, woordenschat, getalbegrip, rekenkundige concepten en handelingen, sociaal-emotioneel gedrag, zelfregulatie en (psycho)motoriek.
Daarnaast is een doel het stimuleren van de betrokkenheid van ouders bij de ontwikkeling van hun kind in de thuissituatie, in het bijzonder de kwaliteit van de sociale relaties en talige interacties tussen ouders en kinderen.
Een breder maatschappelijk doel is het bevorderen van een inclusieve samenleving. Het beter benutten van al het potentieel van de doelgroep draagt bij aan een stevige positie op de arbeidsmarkt, economische zelfstandigheid en beter mee kunnen doen in de maatschappij, wat op zijn beurt bijdraagt aan vergroting van de (brede) welvaart van een samenleving
Ministerie van OCW (2024). Voorschoolse educatie. Rijksoverheid. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/voorschoolse-en-vroegschoolse-educatie/voorschoolse-educatie
OECD (2024). Education at a Glance 2024: OECD Indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c00cad36-en
Wat is het belang van voorschoolse educatie?
Kinderen ontwikkelen zich in de eerste levensjaren razendsnel. Ervaringen die kinderen in deze periode opdoen zijn bepalend voor de verdere ontwikkeling, vooral ervaringen met sociale relaties en talige interacties met volwassenen (in de eerste plaats ouders, maar ook professionals in voorschoolse voorzieningen). De vroege kindertijd is daarmee zowel een bron van grote kansen als een bron van aanzienlijke risico’s
Shonkoff, J. P. (2011). Building a foundation for prosperity on the science of early childhood development. Pathways Winter, 11-15.
Daarom wordt in het onderzoek naar de effecten van voorschoolse educatie vaak een voorbehoud gemaakt: alleen een aanbod van hoge kwaliteit heeft de gewenste effecten. Een aanbod van minder goede kwaliteit kan minder of zelfs negatieve effecten hebben voor zeer jonge kinderen
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Van Huizen, T. (2024, 4 december). Kinderopvang heeft niet altijd een gunstig effect. ESB Blog. https://esb.nu/kinderopvang-heeft-niet-altijd-een-gunstig-effect/
Wat zijn de effecten van voorschoolse educatie?
Internationaal onderzoek vindt overwegend positief bewijs dat deelname aan voorschoolse educatie gunstig kan zijn voor de ontwikkeling van jonge kinderen
Barry, K. M., Avraam, D., Cadman, T., Elhakeem, A., El Marroun, H., Jansen, P. W., ... Melchior, M. (2024). Early childcare arrangements and children's internalizing and externalizing symptoms: an individual participant data meta-analysis of six prospective birth cohorts in Europe. The Lancet regional health. Europe, 45. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2024.101036
Ulferts, H., Wolf, K. M., & Anders, Y. (2019). Impact of process quality in Early Childhood Education and Care on academic outcomes: Longitudinal meta-analysis. Child Development, 90(5), 1474-1489. https://doi.org/10.1111/cdev.13296
, met name voor doelgroepkinderen
Schmutz, R. (2023). Is universal early childhood education and care an equalizer? A systematic review and meta-analysis of evidence. Research in Social Stratification and Mobility, 89. https://doi.org/10.1016/j.rssm.2023.100859
Van Huizen, T., & Plantenga, J. (2018). Do children benefit from universal Early Childhood Education and Care? A meta-analysis of evidence from natural experiments. Economics of Education Review, 66, 206–222.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2018.08.001
De reden? Door deel te nemen aan voorschoolse educatie worden doelgroepkinderen blootgesteld aan een rijkere speel-, leer- en ontwikkelomgeving dan in de thuissituatie. Zij kunnen zo beter hun volle potentieel benutten. Dit geldt niet of minder sterk voor kinderen die opgroeien in een kansrijkere thuissituatie.
Bij het onderzoek naar de effecten van voorschoolse voorzieningen wordt onderscheid gemaakt tussen effecten op de korte, middellange en lange termijn.
Positieve kortetermijneffecten bij de start op school
Er is stevig internationaal bewijs dat voorschoolse educatie van hoge kwaliteit op korte termijn bijdraagt aan de (ontluikende) taal-, denk- en rekenontwikkeling van jonge kinderen. De leerwinst van doelgroepkinderen is ongeveer 3 tot 6 maanden voor de start op school. Op het gebied van de sociaal-emotionele ontwikkeling is het bewijs minder duidelijk
Chambers, B., Cheung, A. C. K., & Slavin, R. E. (2016). Literacy and language outcomes of comprehensive and developmental-constructivist approaches to Early Childhood Education: A systematic review. Educational Research Review 18, 88-111. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.03.003
Kholoptseva, E. (2016*). Effects of center-based early childhood education programs on children’s language, literacy, and math skills: A comprehensive meta-analysis.* [Proefschrift, Harvard Graduate School of Education].
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Je kan hierbij aan samenwerking en pro-sociaal gedrag.
Uit het Nederlandse pre-COOL onderzoek weten we dat de achterstand van de doelgroepkinderen ten opzichte van niet-doelgroepkinderen afneemt in de voor- en vroegschoolse periode. Doelgroepkinderen maken een inhaalslag op woordenschat, het verbale kortetermijngeheugen en selectieve aandacht. De achterstand aan het einde van groep 2 is kleiner, maar nog steeds aanzienlijk. Voor zelfcontrole worden niet van dit soort inhaaleffecten gevonden
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Ook het EVENING-onderzoek laat positieve korte termijn effecten van meer uren voorschoolse educatie zien op de taalontwikkeling, sociaal-emotionele ontwikkeling en fijne motoriek
Van Huizen, T., Leseman, P., Oudgenoeg-Paz, O., Francot, R., Yurdakul, E., & Tiliopoulou, V. (2025). Eindrapport EVENING. Universiteit Utrecht.
Ook op middellange termijn effecten op schoolprestaties zichtbaar
Behalve positieve effecten op de korte termijn zijn er ook positieve effecten op de middellange termijn
Leseman, P., & Van Huizen, T. (2022). Effecten van kinderopvang op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Universiteit Utrecht.
Het pre-COOL onderzoek laat zien dat in de periode tussen groep 1 en 8 de achterstand van doelgroepkinderen ten opzichte van niet-doelgroepkinderen afneemt, met name op het gebied van woordenschat. Op begrijpend lezen en rekenen is de verkleining van de kloof minder zichtbaar. Pre-COOL laat zien dat doelgroepkinderen met moeders met een praktisch opleidingsniveau minder grote inhaaleffecten behalen gedurende de basisschoolperiode dan doelgroepkinderen die een niet-westerse migratieachtergrond of andere thuistaal hebben. In het onderzoek is ook gekeken of een hoge kwaliteit van het aanbod in de voor- en vroegschoolse periode ertoe doet voor de prestaties tot en met groep 8. Vooral voor de rekenvaardigheden lijkt dit zo te zijn. Voor kinderen met een niet-westerse migratieachtergrond geldt dit ook voor woordenschat en begrijpend lezen
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Veen, A., & Van der Veen, I. (2019). Het Pre-COOL cohort tot en met groep 5. Ontwikkeling van kinderen en relaties met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Ook een Engelse studie laat zien dat op latere leeftijd nog effecten zichtbaar zijn van voorschoolse educatie. Op 11- en zelfs op 15-jarige leeftijd blijken kinderen die hebben deelgenomen aan hoge kwaliteit voorschoolse educatie betere onderwijsprestaties te behalen en minder probleemgedrag te vertonen dan kinderen die niet aan voorschoolse educatie hebben deelgenomen
Vandell, D., Belsky, J., Burchinal, M., Steinberg, L., Vandergrift, N., & NICHD Child Care Research Netwerk (2010). Do effects of early child care extend to age 15 years? Results from the NICHD study of early child care and youth development. Child Development, 81(3), 737-756. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01431.x
Andere studies wijzen uit dat kinderen minder zittenblijven en minder vaak naar het speciaal onderwijs worden verwezen of daar minder lang verblijven
Barnett, S. W., & Jung, K. (2021). Effects of New Jersey’s Abbott preschool program on children’s achievement, grade retention, and special education through tenth grade. Early Childhood Research Quarterly, 56, 248-259. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2021.04.001
Er zijn ook studies die aantonen dat de positieve effecten op korte termijn in de jaren daarna uitdoven. Amerikaans onderzoek laat zien dat deze uitdoofeffecten minder groot zijn als kinderen in de jaren na voorschoolse educatie in groepen terechtkomen met een hoger aandeel kinderen dat ook aan voorschoolse voorzieningen heeft deelgenomen. Dit zorgt er waarschijnlijk voor dat het aanbod op een hoger niveau kan worden ingestoken en kinderen van elkaar kunnen blijven leren – meer dan wanneer op de groep een hoog aandeel kinderen zit dat geen centrumgericht aanbod heeft gehad in de peutertijd maar thuis is gebleven bij ouders
List, J. A., & Uchida, H. (2024). Here Today, Gone Tomorrow? Toward an Understanding of Fade-out in Early Childhood Education Programs (No. w33027). National Bureau of Economic Research.
Positieve langetermijneffecten op volwassen leeftijd
Langetermijneffecten worden in het buitenland onder meer gevonden in een langere schoolcarrière, betere arbeidsmarktpositie, een hoger salaris, gezonder gedrag en minder criminaliteit op volwassen leeftijd
Bailey, M. J., Sun, S., & Timpe, B. (2021). Prep School for Poor Kids: The Long-Run Impacts of Head Start on Human Capital and Economic Self-Sufficiency. The American economic review, 111(12), 3963-4001. https://doi.org/10.1257/aer.20181801
Gray-Lobe, G., Pathak, P. A., Walters, C. R., (2023). The Long-Term Effects of Universal Preschool in Boston, The Quarterly Journal of Economics. 138(1), 363-411. https://doi.org/10.1093/qje/qjac036
Thompson, O. (2018). Head start’s long-run impact: Evidence from the program’s introduction. Journal of Human Resources 53(4), 1100-1139. https://doi.org/10.3368/jhr.53.4.0216.7735R1
Een studie naar de langetermijneffecten laat zelfs zien dat de effecten van voorschoolse educatie overdraagbaar zijn op de eigen kinderen, omdat ze als ouder beter opvoeden en een stimulerender thuisklimaat creëren
Heckman, J. J. & Karapakula, G. (2019). Intergenerational and intragenerational externalities of the Perry Preschool Project. (No. w25889). National Bureau of Economic Research.
Zo worden de kinderen van vroegere deelnemers van voorschoolse programma’s minder vaak geschorst van school, volgen ze hogere onderwijsvormen en zijn ze vaker in goede gezondheid.
Voor Nederland is het onderzoek naar Head Start interessant. Head Start richt zich op lage inkomensgroepen en veel deelnemende kinderen zijn meertalig. Er worden soms indrukwekkende effecten gevonden op de korte en lange termijn. Zo blijkt deelname aan Head Start de kans op het afronden van hoger onderwijs met bijna 40 procent te vergroten
Bailey, M. J., Sun, S., & Timpe, B. (2021). Prep School for Poor Kids: The Long-Run Impacts of Head Start on Human Capital and Economic Self-Sufficiency. The American economic review, 111(12), 3963-4001. https://doi.org/10.1257/aer.20181801
Toch zijn er ook wetenschappers die voorzichtiger zijn over de langetermijneffecten uit de VS, onder meer omdat er nog veel vragen zijn over de werkzame elementen van de intensieve modelprogramma’s in Amerika met vaak kleine en specifieke groepen kinderen en ouders. De generaliseerbaarheid en opschaalbaarheid ervan naar andere contexten wordt in twijfel getrokken
Armor, D. J. (2015). The Evidence on Universal Preschool. Are Benefits Worth the Cost? Policy Analysis, 15(760). CATO Institute.
Burchinal, M., Whitaker, A., Jenkins, J., Bailey, D., Watts, T., Duncan, G., & Hart, E. (2024). Unsettled science on longer-run effects of early education. Science, 384(6695), 506-508. https://doi.org/10.1126/science.adn2141
Driessen, G. (2025). The fragile foundation of pre- and early-school programs for disadvantaged children. Forum for Education Studies, 3(1). http://doi.org/10.59400/fes1869
Verschillende effecten voor verschillende groepen kinderen
Niet alle kinderen profiteren evenveel van voorschoolse educatie. Vooral doelgroepkinderen hebben baat bij VVE-programma's.
Effecten het groots voor doelgroepkinderen
Er is overtuigend bewijs uit onderzoek dat kinderen uit minder kansrijke thuissituaties het meeste voordeel hebben van voorschoolse educatie
OECD (2024). Education at a Glance 2024: OECD Indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c00cad36-en
Van Huizen, T., & Plantenga, J. (2018). Do children benefit from universal Early Childhood Education and Care? A meta-analysis of evidence from natural experiments. Economics of Education Review, 66, 206-222.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2018.08.001
Yoshikawa, H., Weiland, C., Brooks-Gunn, J., Burchinal, M. R., Espinosa, L. M., Gormley, W. T., Ludwig, J., Magnuson, K. A., Phillips, D., & Zaslow, M. J. (2013). Investing in our future: The evidence base on preschool education. Society for Research in Child Development.
De belangrijkste verklaring hiervoor is dat de effecten van voorschoolse educatie moeten worden afgezet tegen de effecten van het alternatief: vaak ontwikkelingsstimulering door de ouders in de thuissituatie. Is de ontwikkelingsstimulering in de thuissituatie van hoge kwaliteit, dan kan het compenserende effect van de voorschoolse educatie kleiner of zelfs negatief zijn
Leseman, P., & Van Huizen, T. (2022). Effecten van kinderopvang op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Universiteit Utrecht.
Pre-COOL onderzoek toont aan dat er ook binnen de doelgroep verschillen in effecten van voorschoolse educatie kunnen zijn. Zo waren de inhaaleffecten op het gebied van woordenschat en taal het sterkst voor kinderen met een niet-westerse achtergrond en/of andere thuistaal dan Nederlands en minder sterk voor kinderen van ouders met (ook) een praktisch opleidingsniveau
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Kinderen met extra ondersteuningsbehoeften
Het is minder duidelijk of jonge kinderen met extra ondersteuningsbehoeften op cognitief en/of sociaal-emotioneel vlak (special needs) meer of minder profiteren van een goed voorschools aanbod. Eerste onderzoeken op dit gebied zijn hoopgevend
Melhuish, E., Barnes, J., Gardiner, J., Siraj, I., Sammons, P., Sylva, K., & Taggart, B. (2019). A study of the long-term influence of Early Childhood Education and Care on the risk for developing special educational needs. Exceptionality Education International, 29(3), 22-41. https://doi.org/10.4324/9780203862063
Voorschoolse educatie van hoge kwaliteit hangt mogelijk samen met minder risico’s op het ontwikkelen van problemen bij kwetsbare kinderen, zowel op de kortere termijn, als bij het leren en gedrag van kinderen op latere leeftijd in het primair en voortgezet onderwijs. In dit licht laat Noors onderzoek positieve kortetermijneffecten zien op taal en rekenen van gestructureerde voorschoolse activiteiten bij peuters met externaliserende problemen
Zambrana, M., Ogden T., & Zachrisson, H.D. (2020). Can pre-academic activities in Norway’s Early Childhood Education and Care Program boost later academic achievements in preschoolers at risk? Scandinavian Journal of Educational Research, 64(3), 440-456. https://doi.org/10.1080/00313831.2019.1577751
Wat draagt bij aan de effectiviteit van voorschoolse educatie?
Meerdere factoren hebben invloed op de effectiviteit van voorschoolse educatie, zoals de startleeftijd, programmaduur en intensiteit van het programma. Ook de educatieve kwaliteit, oudercomponent, professionalisering, opzet van het programma en een doorlopende leerlijn dragen bij aan de effectiviteit..
Duur en intensiteit van het programma doen er toe
Volgens onderzoek hangen de startleeftijd, programmaduur en dosering van voorschoolse educatie samen met effecten op de ontwikkeling van kinderen. Hoewel deze drie aspecten onderling met elkaar samenhangen, wordt er in de literatuur met elk aspect iets anders bedoeld. Daarom worden ze hieronder – zover als mogelijk – apart behandeld.
Startleeftijd
Er zijn volgens EEF (Education Endowment Foundation) sterke aanwijzingen dat eerder starten met opvang en educatie “dan gebruikelijk” betere resultaten (+ 3 maanden leerwinst) oplevert op taal en rekenen, met mogelijk grotere effecten voor doelgroepkinderen. Onderzoek vindt positief bewijs voor kinderen vanaf 2 à 3 jaar, maar voor jongere kinderen is het bewijs minder eenduidig
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Yazejian, N., Bryant, D., Freel, K., Burchinal, M., & the Educare Learning Network (ELN) Investigative Team (2015). High-quality early education: Age of entry and time in care differences in student outcomes for English-only and dual language learners. Early Childhood Research Quarterly, 32(3), 23-39. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2015.02.002
Programmaduur
Ook de duur van het programma is gerelateerd aan positieve uitkomsten bij kinderen. In algemene zin geldt: kinderen die langer deelnemen, leren meer en ontwikkelen zich beter
Yazejian, N., Bryant, D., Freel, K., Burchinal, M., & the Educare Learning Network (ELN) Investigative Team (2015). High-quality early education: Age of entry and time in care differences in student outcomes for English-only and dual language learners. Early Childhood Research Quarterly, 32(3), 23-39. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2015.02.002
Twee jaar voorschoolse educatie heeft meer impact dan één jaar
Barnett, S. W., & Jung, K. (2021). Effects of New Jersey’s Abbott preschool program on children’s achievement, grade retention, and special education through tenth grade. Early Childhood Research Quarterly, 56, 248-259. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2021.04.001
McCormick Center For Early Childhood Leadership (2020). Head start dosage: Is more better? https://mccormickcenter.nl.edu/library/head-start-dosage-is-more-better/
Wen, X, Leow, C., Hahs-Vaughn, D. L., Korfmacher, J., & Marcus, S. M. (2012). Are two years better than one year? A propensity score analysis of the impact of head start program duration on children's school performance in kindergarten. Early Childhood Research Quarterly, 27(4), 684-694. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2011.07.006
Het effect van het eerste jaar wel groter kan zijn dan het effect van het tweede jaar
Yoshikawa, H., Weiland, C., Brooks-Gunn, J., Burchinal, M. R., Espinosa, L. M., Gormley, W. T., Ludwig, J., Magnuson, K. A., Phillips, D., & Zaslow, M. J. (2013). Investing in our future: The evidence base on preschool education. Society for Research in Child Development.
In een meta-analyse van 67 studies tussen 1967 en 2007 naar de timing (hier een combinatie van startleeftijd en programmaduur) van voorschoolse educatie met hoge kwaliteit, komen de onderzoekers tot de conclusie dat starten voor het derde levensjaar grotere en langer durende effecten heeft
Li, W., Duncan, G. J., Magnuson, K., Schindler, H. S., Yoshikawa, H., & Leak, J. (2020). Timing in early childhood education: How cognitive and achievement program impacts vary by starting age, program duration, and time since the end of the program. Annenberg EdExcange: EdWorkingPaper, 20(201), 1-99. https://doi.org/10.26300/5tvg-nt21
Dosering/intensiteit (aantal uren per week)
Het is niet eenvoudig een eenduidig antwoord te geven op de vraag wat de beste dosering is, want de bevindingen zijn wisselend. Amerikaans onderzoek laat zien dat de ontwikkeling van kinderen niet verschilt bij halve of hele dagen voorschoolse educatie, ook niet als wordt gecorrigeerd voor programmaduur
McCormick Center For Early Childhood Leadership (2020). Head start dosage: Is more better? Head Start Dosage: Is More Better? | McCormick Center for Early Childhood Leadership
Een Duitse studie toont aan dat de verandering van halve naar hele dagopvang voor 3-jarigen met een migratieachtergrond een betere start in het basisonderwijs geeft qua taalvaardigheden, maar voor de sociaal-emotionele vaardigheden geldt het omgekeerde
Felfe, C., & Zierow, L. (2017). From dawn till dusk: Implications of full-day care for children's development. Labour Economics, 55, 259-281. https://doi.org/10.1016/j.labeco.2018.10.006
Het EVENING-onderzoek laat zien dat de urenuitbreiding naar 960 uur positieve effecten heeft op de taalontwikkeling, sociaal-emotionele ontwikkeling en fijne motoriek van doelgroepkinderen
Van Huizen, T., Leseman, P., Oudgenoeg-Paz, O., Francot, R., Yurdakul, E., & Tiliopoulou, V. (2025). Eindrapport EVENING. Universiteit Utrecht.
Vooral educatieve kwaliteit van belang
Voorschoolse educatie heeft impact op de ontwikkeling van kinderen, mits de kwaliteit van hoog niveau is
Leseman, P., & Slot, P. (2023). Kwaliteit als sleutel tot maatschappelijk rendement in de kinderopvang. ESB, 108(4827S), 54-59.
Daarbij is het actief stimuleren van de taal- en cognitieve ontwikkeling, het ondersteunen en verrijken van het spelgedrag en het geven van feedback aan kinderen (educatieve kwaliteit) van groter belang dan het opleidingsniveau van de pedagogisch medewerkers en groepsomvang (structurele kwaliteit). Structurele kwaliteit is behulpzaam, maar op zichzelf geen garantie voor hoge educatieve kwaliteit.
Vooral voor de educatieve kwaliteit worden positieve effecten op de ontwikkeling van kinderen gevonden. Dit verband is sterker in de voorschoolse dan in de vroegschoolse periode
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2016). Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit van voorschoolse instellingen. Resultaten uit het Pre-Cool cohortonderzoek. Kohnstamm Instituut.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Leseman, P., & Slot, P. (2023). Kwaliteit als sleutel tot maatschappelijk rendement in de kinderopvang. ESB, 108(4827S), 54–59.
Oudercomponent van toegevoegde waarde
Een centrumgericht ontwikkelingsprogramma met oudercomponent biedt betere ontwikkelperspectieven dan een programma zonder oudercomponent
Blok, H., Fukkink, R., Gebhardt, E., & Leseman, P. (2005). The relevance of delivery mode and other programme characteristics for the effectiveness of early childhood intervention. International Journal of Behavioral Development, 29(1), 35-47. https://doi.org/10.1080/016502504440003
De effecten van voorschoolse educatie worden groter naarmate ouders en andere familieleden meer betrokken zijn en actief meedoen bij het leren en ontwikkelen van jonge kinderen. Het succes van ouder-kindprogramma’s hangt echter af van wat hoe vaak wordt aangeboden en de kwalificaties van degenen die het uitvoeren. Een Nederlandse meta-analyse vindt kleine positieve effecten voor ouder-kindprogramma’s rondom lezen en geletterdheid
Van Steensel, R., Fikrat-Wevers, S., Bramer, W., & Arends, L. (2019). Stimulering van geletterdheid met ouder-kindprogramma’s voor kinderen in achterstandssituaties. Een meta-analyse van effecten en werkzame elementen. Stichting Lezen.
Vooral mondelinge praat- en spelactiviteiten in de thuistaal van kinderen en ouders zijn effectief om doelgroepouders op een speelse manier bij taalstimulering van hun kinderen te betrekken
Van der Pluijm, M., Van Gelderen, A., & Kessels, J. (2019). Activities and strategies for low-educated parents to promote oral language development of their children. School Community Journal, 29(1), 317-362.
. In Nederland zijn positieve ervaringen opgedaan met programma’s als VVE Thuis
Krijnen, E., Van Steensel, R., & Meeuwisse, M. (2020). Ouderbetrokkenheid in de voor- en vroegschoolse educatie. Omgang met diverse oudergroepen en bevordering van duurzaamheid. Erasmus Universiteit Rotterdam.
Opstapje
Kalthoff, H. (1 december 2023). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving ‘Opstapje’. Nederlands Jeugdinstituut. www.nji.nl/jeugdinterventies.
en Thuis in Taal
Van der Pluijm, M. (2020). At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language. development. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam.
al worden in studies niet altijd effecten gevonden.
Professionalisering en coaching dragen bij
Er zijn goede aanwijzingen dat doorlopende professionele ontwikkeling van goede kwaliteit de kwaliteit van relaties en interacties van pedagogisch medewerkers met de kinderen verbetert. Scholingsactiviteiten die een coaching-component bevatten, vertonen meer positieve resultaten, bijvoorbeeld op het toepassen van nieuwe vaardigheden, reflecteren en doelen stellen
Brunsek, A., Perlman, M., McMullen, E.., Falenchuk, O., Fletcher, B., Nocita G., ... Prakesh, S.(2020). A meta-analysis and systematic review of the associations between professional development of early childhood educators and children's outcomes. Early Childhood Research Quarterly, 53, 217-248. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2020.03.003
Egert, F., Dederer, V., & Fukkink, R. G. (2020). The impact of in-service professional development on the quality of teacher-child interactions in early education and care: A meta-analysis. Educational Research Review, 29.https://doi.org/10.1016/j.edurev.2019.100309
Elek, C., & Page, J. (2018). Critical Features of Effective Coaching for Early Childhood Educators: A review of empirical research literature. Professional Development in Education, 45(4), 567-585. https://doi.org/10.1080/19415257.2018.1452781
Lee, J. Y., & Sung, J. (2023). Effects of in-service programs on Childcare Teachers’ interaction Quality: A meta-analysis. Teaching and Teacher Education, 124. https://doi.org/10.1016/j.tate.2023.104017
Nederlands onderzoek naar de effectiviteit van professionalisering in voorschoolse voorzieningen laat zien dat drie factoren in professionalisering cruciaal zijn: permanentie, gezamenlijkheid en reflectie. Professionele leergemeenschappen lijken een veelbelovende aanpak, omdat daarin deze drie elementen terug te vinden zijn. Het gaat dan zowel om leergemeenschappen van teams van professionals, als om leergemeenschappen waarin wetenschap en werkveld samen optrekken
Henrichs, L., Slot, P., & Leseman, P. (2016). Professionele ontwikkeling in voorschoolse voorzieningen: Een literatuurstudie naar doeltreffende professionaliseringsvormen en -activiteiten. Universiteit Utrecht.
Het EVENING-onderzoek laat zien dat de invoering van de urennorm voor de inzet van de pedagogisch beleidsmedewerker/coach in de voorschoolse educatie een positief effect heeft gehad op de geobserveerde educatieve kwaliteit tijdens (begeleide) spelmomenten
Van Huizen, T., Leseman, P., Oudgenoeg-Paz, O., Francot, R., Yurdakul, E., & Tiliopoulou, V. (2025). Eindrapport EVENING. Universiteit Utrecht.
Gebruik van programma's
Er zijn eerste aanwijzingen dat programma’s die een goede balans hebben tussen doelgerichte sturing vanuit de pedagogisch medewerkers en zelfinitiatief van kinderen, gunstigere effecten hebben op de ontwikkeling van kinderen dan meer open (constructivistische) programma’s. Doelgerichte ontwikkelingsprogramma’s bieden bijvoorbeeld directe instructie in kleine groepen en een-op-een-ondersteuning. Dit genereert grotere effecten bij taal en rekenen, tot wel 5 maanden leerwinst, dan voorschoolse educatie zonder deze component
Chambers, B., Cheung, A. C. K., & Slavin, R. E. (2016). Literacy and language outcomes of comprehensive and developmental-constructivist approaches to Early Childhood Education: A systematic review. Educational Research Review 18, 88-111. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.03.003
Kholoptseva, E. (2016*). Effects of center-based early childhood education programs on children’s language, literacy, and math skills: A comprehensive meta-analysis.* [Proefschrift, Harvard Graduate School of Education].
Vve-programma’s als Startblokken, Uk en Puk en Piramide kennen verschillende elementen waarvan we weten dat ze belangrijk zijn voor de ontwikkelkansen van doelgroepkinderen: ze richten zich op actieve stimulering van de brede ontwikkeling, ze hebben een thematische aanpak, een doorgaande lijn in activiteiten en aandacht voor partnerschap met ouders. Een vve-programma kan de kwaliteit van het dagelijks handelen van pedagogisch medewerkers versterken. Pedagogisch medewerkers die een programma gebruiken bieden bijvoorbeeld vaker taal- en rekenactiviteiten aan en begeleiden en verrijken vaker het spel van kinderen. Maar het werken met een programma is geen garantie voor succes. Minimale voorwaarde is een goede uitvoering van het programma, blijvende professionalisering in het team, samenwerking met ouders en hoge verwachtingen van de pedagogisch medewerker. In de praktijk zien we steeds meer behoefte aan flexibiliteit in het gebruik van vve-programma’s om zo ruimte te bieden aan afstemming op de individuele behoeften en achtergronden van kinderen en gezinnen. Dat vraagt van een pedagogisch medewerker om ‘boven’ het programma te staan
Boland, A. (2023). Kansrijke aanpak: Werken met een vve-programma. Onderwijskennis.nl (NRO). www.onderwijskennis.nl/node/4094
Geraadpleegde bronnen
Dit zijn peuters in de leeftijd van 2 à 2,5 jaar tot 4 jaar die een risico lopen op onderwijsachterstanden vanwege minder gunstige sociale, culturele en/of economische thuisomstandigheden. Denk aan een praktische opleiding van de ouders, een laag inkomen en/of een niet-westerse achtergrond.Jepma, IJ., Waaijer, C., Beckers, S., De Geus, W., Suijkerbuijk, A., & Leferink, J. (2023). Monitor implementatie en besteding gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid. Meting 4: aanbod 960 uur, inzet pedagogisch beleidsmedewerker en financiën. Sardes/Oberon.
Ministerie van OCW (2024). Voorschoolse educatie. Rijksoverheid. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/voorschoolse-en-vroegschoolse-educatie/voorschoolse-educatie
OECD (2024). Education at a Glance 2024: OECD Indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c00cad36-en
Shonkoff, J. P. (2011). Building a foundation for prosperity on the science of early childhood development. Pathways Winter, 11-15.
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Van Huizen, T. (2024, 4 december). Kinderopvang heeft niet altijd een gunstig effect. ESB Blog. https://esb.nu/kinderopvang-heeft-niet-altijd-een-gunstig-effect/
Barry, K. M., Avraam, D., Cadman, T., Elhakeem, A., El Marroun, H., Jansen, P. W., ... Melchior, M. (2024). Early childcare arrangements and children's internalizing and externalizing symptoms: an individual participant data meta-analysis of six prospective birth cohorts in Europe. The Lancet regional health. Europe, 45. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2024.101036
Ulferts, H., Wolf, K. M., & Anders, Y. (2019). Impact of process quality in Early Childhood Education and Care on academic outcomes: Longitudinal meta-analysis. Child Development, 90(5), 1474-1489. https://doi.org/10.1111/cdev.13296
Schmutz, R. (2023). Is universal early childhood education and care an equalizer? A systematic review and meta-analysis of evidence. Research in Social Stratification and Mobility, 89. https://doi.org/10.1016/j.rssm.2023.100859
Van Huizen, T., & Plantenga, J. (2018). Do children benefit from universal Early Childhood Education and Care? A meta-analysis of evidence from natural experiments. Economics of Education Review, 66, 206–222.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2018.08.001
Chambers, B., Cheung, A. C. K., & Slavin, R. E. (2016). Literacy and language outcomes of comprehensive and developmental-constructivist approaches to Early Childhood Education: A systematic review. Educational Research Review 18, 88-111. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.03.003
Kholoptseva, E. (2016*). Effects of center-based early childhood education programs on children’s language, literacy, and math skills: A comprehensive meta-analysis.* [Proefschrift, Harvard Graduate School of Education].
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Van Huizen, T., Leseman, P., Oudgenoeg-Paz, O., Francot, R., Yurdakul, E., & Tiliopoulou, V. (2025). Eindrapport EVENING. Universiteit Utrecht.
Leseman, P., & Van Huizen, T. (2022). Effecten van kinderopvang op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Universiteit Utrecht.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Veen, A., & Van der Veen, I. (2019). Het Pre-COOL cohort tot en met groep 5. Ontwikkeling van kinderen en relaties met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Vandell, D., Belsky, J., Burchinal, M., Steinberg, L., Vandergrift, N., & NICHD Child Care Research Netwerk (2010). Do effects of early child care extend to age 15 years? Results from the NICHD study of early child care and youth development. Child Development, 81(3), 737-756. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01431.x
Barnett, S. W., & Jung, K. (2021). Effects of New Jersey’s Abbott preschool program on children’s achievement, grade retention, and special education through tenth grade. Early Childhood Research Quarterly, 56, 248-259. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2021.04.001
List, J. A., & Uchida, H. (2024). Here Today, Gone Tomorrow? Toward an Understanding of Fade-out in Early Childhood Education Programs (No. w33027). National Bureau of Economic Research.
Bailey, M. J., Sun, S., & Timpe, B. (2021). Prep School for Poor Kids: The Long-Run Impacts of Head Start on Human Capital and Economic Self-Sufficiency. The American economic review, 111(12), 3963-4001. https://doi.org/10.1257/aer.20181801
Gray-Lobe, G., Pathak, P. A., Walters, C. R., (2023). The Long-Term Effects of Universal Preschool in Boston, The Quarterly Journal of Economics. 138(1), 363-411. https://doi.org/10.1093/qje/qjac036
Thompson, O. (2018). Head start’s long-run impact: Evidence from the program’s introduction. Journal of Human Resources 53(4), 1100-1139. https://doi.org/10.3368/jhr.53.4.0216.7735R1
Heckman, J. J. & Karapakula, G. (2019). Intergenerational and intragenerational externalities of the Perry Preschool Project. (No. w25889). National Bureau of Economic Research.
Bailey, M. J., Sun, S., & Timpe, B. (2021). Prep School for Poor Kids: The Long-Run Impacts of Head Start on Human Capital and Economic Self-Sufficiency. The American economic review, 111(12), 3963-4001. https://doi.org/10.1257/aer.20181801
Armor, D. J. (2015). The Evidence on Universal Preschool. Are Benefits Worth the Cost? Policy Analysis, 15(760). CATO Institute.
Burchinal, M., Whitaker, A., Jenkins, J., Bailey, D., Watts, T., Duncan, G., & Hart, E. (2024). Unsettled science on longer-run effects of early education. Science, 384(6695), 506-508. https://doi.org/10.1126/science.adn2141
Driessen, G. (2025). The fragile foundation of pre- and early-school programs for disadvantaged children. Forum for Education Studies, 3(1). http://doi.org/10.59400/fes1869
OECD (2024). Education at a Glance 2024: OECD Indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c00cad36-en
Van Huizen, T., & Plantenga, J. (2018). Do children benefit from universal Early Childhood Education and Care? A meta-analysis of evidence from natural experiments. Economics of Education Review, 66, 206-222.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2018.08.001
Yoshikawa, H., Weiland, C., Brooks-Gunn, J., Burchinal, M. R., Espinosa, L. M., Gormley, W. T., Ludwig, J., Magnuson, K. A., Phillips, D., & Zaslow, M. J. (2013). Investing in our future: The evidence base on preschool education. Society for Research in Child Development.
Leseman, P., & Van Huizen, T. (2022). Effecten van kinderopvang op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Universiteit Utrecht.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Melhuish, E., Barnes, J., Gardiner, J., Siraj, I., Sammons, P., Sylva, K., & Taggart, B. (2019). A study of the long-term influence of Early Childhood Education and Care on the risk for developing special educational needs. Exceptionality Education International, 29(3), 22-41. https://doi.org/10.4324/9780203862063
Zambrana, M., Ogden T., & Zachrisson, H.D. (2020). Can pre-academic activities in Norway’s Early Childhood Education and Care Program boost later academic achievements in preschoolers at risk? Scandinavian Journal of Educational Research, 64(3), 440-456. https://doi.org/10.1080/00313831.2019.1577751
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Yazejian, N., Bryant, D., Freel, K., Burchinal, M., & the Educare Learning Network (ELN) Investigative Team (2015). High-quality early education: Age of entry and time in care differences in student outcomes for English-only and dual language learners. Early Childhood Research Quarterly, 32(3), 23-39. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2015.02.002
Yazejian, N., Bryant, D., Freel, K., Burchinal, M., & the Educare Learning Network (ELN) Investigative Team (2015). High-quality early education: Age of entry and time in care differences in student outcomes for English-only and dual language learners. Early Childhood Research Quarterly, 32(3), 23-39. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2015.02.002
Barnett, S. W., & Jung, K. (2021). Effects of New Jersey’s Abbott preschool program on children’s achievement, grade retention, and special education through tenth grade. Early Childhood Research Quarterly, 56, 248-259. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2021.04.001
McCormick Center For Early Childhood Leadership (2020). Head start dosage: Is more better? https://mccormickcenter.nl.edu/library/head-start-dosage-is-more-better/
Wen, X, Leow, C., Hahs-Vaughn, D. L., Korfmacher, J., & Marcus, S. M. (2012). Are two years better than one year? A propensity score analysis of the impact of head start program duration on children's school performance in kindergarten. Early Childhood Research Quarterly, 27(4), 684-694. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2011.07.006
Yoshikawa, H., Weiland, C., Brooks-Gunn, J., Burchinal, M. R., Espinosa, L. M., Gormley, W. T., Ludwig, J., Magnuson, K. A., Phillips, D., & Zaslow, M. J. (2013). Investing in our future: The evidence base on preschool education. Society for Research in Child Development.
Li, W., Duncan, G. J., Magnuson, K., Schindler, H. S., Yoshikawa, H., & Leak, J. (2020). Timing in early childhood education: How cognitive and achievement program impacts vary by starting age, program duration, and time since the end of the program. Annenberg EdExcange: EdWorkingPaper, 20(201), 1-99. https://doi.org/10.26300/5tvg-nt21
McCormick Center For Early Childhood Leadership (2020). Head start dosage: Is more better? Head Start Dosage: Is More Better? | McCormick Center for Early Childhood Leadership
Felfe, C., & Zierow, L. (2017). From dawn till dusk: Implications of full-day care for children's development. Labour Economics, 55, 259-281. https://doi.org/10.1016/j.labeco.2018.10.006
Van Huizen, T., Leseman, P., Oudgenoeg-Paz, O., Francot, R., Yurdakul, E., & Tiliopoulou, V. (2025). Eindrapport EVENING. Universiteit Utrecht.
Leseman, P., & Slot, P. (2023). Kwaliteit als sleutel tot maatschappelijk rendement in de kinderopvang. ESB, 108(4827S), 54-59.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2016). Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit van voorschoolse instellingen. Resultaten uit het Pre-Cool cohortonderzoek. Kohnstamm Instituut.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Leseman, P., & Slot, P. (2023). Kwaliteit als sleutel tot maatschappelijk rendement in de kinderopvang. ESB, 108(4827S), 54–59.
Blok, H., Fukkink, R., Gebhardt, E., & Leseman, P. (2005). The relevance of delivery mode and other programme characteristics for the effectiveness of early childhood intervention. International Journal of Behavioral Development, 29(1), 35-47. https://doi.org/10.1080/016502504440003
Van Steensel, R., Fikrat-Wevers, S., Bramer, W., & Arends, L. (2019). Stimulering van geletterdheid met ouder-kindprogramma’s voor kinderen in achterstandssituaties. Een meta-analyse van effecten en werkzame elementen. Stichting Lezen.
Van der Pluijm, M., Van Gelderen, A., & Kessels, J. (2019). Activities and strategies for low-educated parents to promote oral language development of their children. School Community Journal, 29(1), 317-362.
Krijnen, E., Van Steensel, R., & Meeuwisse, M. (2020). Ouderbetrokkenheid in de voor- en vroegschoolse educatie. Omgang met diverse oudergroepen en bevordering van duurzaamheid. Erasmus Universiteit Rotterdam.
Kalthoff, H. (1 december 2023). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving ‘Opstapje’. Nederlands Jeugdinstituut. www.nji.nl/jeugdinterventies.
Van der Pluijm, M. (2020). At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language. development. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam.
Brunsek, A., Perlman, M., McMullen, E.., Falenchuk, O., Fletcher, B., Nocita G., ... Prakesh, S.(2020). A meta-analysis and systematic review of the associations between professional development of early childhood educators and children's outcomes. Early Childhood Research Quarterly, 53, 217-248. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2020.03.003
Egert, F., Dederer, V., & Fukkink, R. G. (2020). The impact of in-service professional development on the quality of teacher-child interactions in early education and care: A meta-analysis. Educational Research Review, 29.https://doi.org/10.1016/j.edurev.2019.100309
Elek, C., & Page, J. (2018). Critical Features of Effective Coaching for Early Childhood Educators: A review of empirical research literature. Professional Development in Education, 45(4), 567-585. https://doi.org/10.1080/19415257.2018.1452781
Lee, J. Y., & Sung, J. (2023). Effects of in-service programs on Childcare Teachers’ interaction Quality: A meta-analysis. Teaching and Teacher Education, 124. https://doi.org/10.1016/j.tate.2023.104017
Henrichs, L., Slot, P., & Leseman, P. (2016). Professionele ontwikkeling in voorschoolse voorzieningen: Een literatuurstudie naar doeltreffende professionaliseringsvormen en -activiteiten. Universiteit Utrecht.
Van Huizen, T., Leseman, P., Oudgenoeg-Paz, O., Francot, R., Yurdakul, E., & Tiliopoulou, V. (2025). Eindrapport EVENING. Universiteit Utrecht.
Chambers, B., Cheung, A. C. K., & Slavin, R. E. (2016). Literacy and language outcomes of comprehensive and developmental-constructivist approaches to Early Childhood Education: A systematic review. Educational Research Review 18, 88-111. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.03.003
Kholoptseva, E. (2016*). Effects of center-based early childhood education programs on children’s language, literacy, and math skills: A comprehensive meta-analysis.* [Proefschrift, Harvard Graduate School of Education].
Boland, A. (2023). Kansrijke aanpak: Werken met een vve-programma. Onderwijskennis.nl (NRO). www.onderwijskennis.nl/node/4094
Kansrijke aanpak: Werken met een vve-programma
Een vve-programma in de voorschool versterkt de kwaliteit van het handelen van de professional. Lees hoe vve-programma’s bijdragen aan de ontwikkeling van kinderen en wat de effectiviteit beïnvloedt.
Groepsgrootte en samenstelling
Voor de ontwikkeling van kinderen lijken groepen met alleen doelgroepkinderen minder gunstig, omdat kinderen op deze groepen minder van elkaar leren. Uit onderzoek is echter niet duidelijk wat de ideale verhouding is
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Er zijn uit onderzoek geen duidelijke aanwijzingen voor de effecten van de beroepskracht-kindratio op de kwaliteit van het aanbod en de ontwikkeling van kinderen. De verwachting is dat minder kinderen per professional ervoor zorgt dat er vaker en kwalitatief betere interacties en instructiemomenten tussen professionals en kinderen plaatsvinden, maar onderzoek vindt soms positieve effecten, maar geregeld ook negatieve of geen effecten
Bowne, J. B., Magnuson, K. A., Schindler, H. S., Duncan, G. J., & Yoshikawa, H. (2017). A meta-analysis of class sizes and ratios in Early Childhood Education programs: Are thresholds of quality associated with greater impacts on cognitive, achievement, and socioemotional outcomes? Educational Evaluation and Policy Analysis, 39(3), 407-428. https://doi.org/10.3102/0162373716689489
Dalgaard, N. T., Bondebjerg, A., Klokker, R., Viinholt, B. C., & Dietrichson, J. (2022). Adult/child ratio and group size in early childhood education or care to promote the development of children aged 0–5 years: A systematic review. Campbell Systematic Reviews, 18(2). https://doi.org/10.1002/cl2.1239
Perlman, M., Fletcher, B., Falenchuk, O., Brunsek, A., McMullen, E., & Shah, P. S. (2017). Child-Staff Ratios in Early Childhood Education and Care Settings and Child Outcomes: A Systematic Review and Meta-Analysis. PLoS ONE 12(1). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0170256
Doorgaande lijn
Wanneer voor- en vroegschoolse programma's goed op elkaar aansluiten, profiteren kinderen van een doorlopende leerlijn Dit komt hun cognitieve en sociale ontwikkeling ten goede. Uit pre-COOL weten we dat veel doelgroepkinderen een daling in educatieve kwaliteit ervaren tussen voor- en vroegschool, wat een doorgaande ontwikkellijn kan beperken. Slechts een klein deel van de doelgroepkinderen krijgt zowel in de voor- als in de vroegschoolse periode aanbod van (relatief) hoge kwaliteit
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Waar kinderen in de voorschoolse periode vaak samen met andere doelgroepkinderen gebruik maken van een gericht vve-aanbod in kleine groepen van maximaal 16 kinderen, zien we op veel basisscholen een minder duidelijke beredeneerde vve-aanpak voor de doelgroepkinderen, bovendien in grotere klassen.
Verschillende initiatieven kunnen bijdragen aan versterking van de samenwerking tussen voor- en vroegschool en een doorlopende leerlijn, zoals peuter-kleutergroepen en IKC’s. Over de effecten hiervan op de ontwikkeling van doelgroepkinderen bestaat nog veel onduidelijkheid
Fukkink, R., & Slot, P. & Breedeveld, M. & Leistra, L. (2023). De peuter-kleuter-groep: Peuters, kleuters, leerkrachten en pedagogisch medewerkers in beeld. Universiteit Utrecht/Universiteit van Amsterdam
Veen, A., & Weijers, D. (2019). Gemengde groepen in integrale kindcentra. Kohnstamm Instituut.
Geraadpleegde bronnen
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.Bowne, J. B., Magnuson, K. A., Schindler, H. S., Duncan, G. J., & Yoshikawa, H. (2017). A meta-analysis of class sizes and ratios in Early Childhood Education programs: Are thresholds of quality associated with greater impacts on cognitive, achievement, and socioemotional outcomes? Educational Evaluation and Policy Analysis, 39(3), 407-428. https://doi.org/10.3102/0162373716689489
Dalgaard, N. T., Bondebjerg, A., Klokker, R., Viinholt, B. C., & Dietrichson, J. (2022). Adult/child ratio and group size in early childhood education or care to promote the development of children aged 0–5 years: A systematic review. Campbell Systematic Reviews, 18(2). https://doi.org/10.1002/cl2.1239
Perlman, M., Fletcher, B., Falenchuk, O., Brunsek, A., McMullen, E., & Shah, P. S. (2017). Child-Staff Ratios in Early Childhood Education and Care Settings and Child Outcomes: A Systematic Review and Meta-Analysis. PLoS ONE 12(1). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0170256
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Fukkink, R., & Slot, P. & Breedeveld, M. & Leistra, L. (2023). De peuter-kleuter-groep: Peuters, kleuters, leerkrachten en pedagogisch medewerkers in beeld. Universiteit Utrecht/Universiteit van Amsterdam
Veen, A., & Weijers, D. (2019). Gemengde groepen in integrale kindcentra. Kohnstamm Instituut.
Armor, D. J. (2015). The Evidence on Universal Preschool. Are Benefits Worth the Cost? Policy Analysis, 15(760). CATO Institute.
Bailey, M. J., Sun, S., & Timpe, B. (2021). Prep School for Poor Kids: The Long-Run Impacts of Head Start on Human Capital and Economic Self-Sufficiency. The American economic review, 111(12), 3963-4001. https://doi.org/10.1257/aer.20181801
Barnett, S. W., & Jung, K. (2021). Effects of New Jersey’s Abbott preschool program on children’s achievement, grade retention, and special education through tenth grade. Early Childhood Research Quarterly, 56, 248-259. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2021.04.001
Barry, K. M., Avraam, D., Cadman, T., Elhakeem, A., El Marroun, H., Jansen, P. W., ... Melchior, M. (2024). Early childcare arrangements and children's internalizing and externalizing symptoms: an individual participant data meta-analysis of six prospective birth cohorts in Europe. The Lancet regional health. Europe, 45. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2024.101036
Blok, H., Fukkink, R., Gebhardt, E., & Leseman, P. (2005). The relevance of delivery mode and other programme characteristics for the effectiveness of early childhood intervention. International Journal of Behavioral Development, 29(1), 35-47. https://doi.org/10.1080/016502504440003
Boland, A. (2023). Kansrijke aanpak: Werken met een vve-programma. Onderwijskennis.nl (NRO). www.onderwijskennis.nl/node/4094
Bowne, J. B., Magnuson, K. A., Schindler, H. S., Duncan, G. J., & Yoshikawa, H. (2017). A meta-analysis of class sizes and ratios in Early Childhood Education programs: Are thresholds of quality associated with greater impacts on cognitive, achievement, and socioemotional outcomes? Educational Evaluation and Policy Analysis, 39(3), 407-428. https://doi.org/10.3102/0162373716689489
Brunsek, A., Perlman, M., McMullen, E.., Falenchuk, O., Fletcher, B., Nocita G., ... Prakesh, S.(2020). A meta-analysis and systematic review of the associations between professional development of early childhood educators and children's outcomes. Early Childhood Research Quarterly, 53, 217-248. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2020.03.003
Burchinal, M., Whitaker, A., Jenkins, J., Bailey, D., Watts, T., Duncan, G., & Hart, E. (2024). Unsettled science on longer-run effects of early education. Science, 384(6695), 506-508. https://doi.org/10.1126/science.adn2141
Chambers, B., Cheung, A. C. K., & Slavin, R. E. (2016). Literacy and language outcomes of comprehensive and developmental-constructivist approaches to Early Childhood Education: A systematic review. Educational Research Review 18, 88-111. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.03.003
Dalgaard, N. T., Bondebjerg, A., Klokker, R., Viinholt, B. C., & Dietrichson, J. (2022). Adult/child ratio and group size in early childhood education or care to promote the development of children aged 0–5 years: A systematic review. Campbell Systematic Reviews, 18(2), e1239. https://doi.org/10.1002/cl2.1239
Driessen, G. (2025). The fragile foundation of pre- and early-school programs for disadvantaged children. Forum for Education Studies, 3(1). http://doi.org/10.59400/fes1869
Egert, F., Dederer, V., & Fukkink, R. G. (2020). The impact of in-service professional development on the quality of teacher-child interactions in early education and care: A meta-analysis. Educational Research Review, 29(1).https://doi.org/10.1016/j.edurev.2019.100309
Elek, C., & Page, J. (2018). Critical Features of Effective Coaching for Early Childhood Educators: A review of empirical research literature. Professional Development in Education, 45(4), 567- 585. https://doi.org/10.1080/19415257.2018.1452781
Felfe, C., & Zierow, L. (2017). From dawn till dusk: Implications of full-day care for children's development. Labour Economics, 55, 259-281. https://doi.org/10.1016/j.labeco.2018.10.006
Fukkink, R., & Slot, P. & Breedeveld, M. & Leistra, L. (2023). De peuter-kleuter-groep: Peuters, kleuters, leerkrachten en pedagogisch medewerkers in beeld. Universiteit Utrecht/Universiteit van Amsterdam.
Gray-Lobe, G., Pathak, P. A., Walters, C. R., (2023). The Long-Term Effects of Universal Preschool in Boston, The Quarterly Journal of Economics. 138(1), 363-411. https://doi.org/10.1093/qje/qjac036
Heckman, J. J. & Karapakula, G. (2019). Intergenerational and intragenerational externalities of the Perry Preschool Project. (No. w25889). National Bureau of Economic Research.
Henrichs, L., Slot, P., & Leseman, P. (2016). Professionele ontwikkeling in voorschoolse voorzieningen: Een literatuurstudie naar doeltreffende professionaliseringsvormen en -activiteiten. Universiteit Utrecht.
Jepma, IJ., Waaijer, C., Beckers, S., De Geus, W., Suijkerbuijk, A., & Leferink, J. (2023). Monitor implementatie en besteding gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid. Meting 4: aanbod 960 uur, inzet pedagogisch beleidsmedewerker en financiën. Sardes/Oberon.
Kalthoff, H. (1 december 2023). Databank effectieve jeugdinterventies: beschrijving ‘Opstapje’. Nederlands Jeugdinstituut. www.nji.nl/jeugdinterventies
Kholoptseva, E. (2016). Effects of center-based early childhood education programs on children’s language, literacy, and math skills: A comprehensive meta-analysis. [Proefschrift, Harvard Graduate School of Education].
Krijnen, E., Van Steensel, R., & Meeuwisse, M. (2020). Ouderbetrokkenheid in de voor- en vroegschoolse educatie. Omgang met diverse oudergroepen en bevordering van duurzaamheid. Erasmus Universiteit Rotterdam.
Lee, J. Y., & Sung, J. (2023). Effects of in-service programs on Childcare Teachers’ interaction Quality: A meta-analysis. Teaching and Teacher Education, 124. https://doi.org/10.1016/j.tate.2023.104017
Leseman, P., & Van Huizen, T. (2022). Effecten van kinderopvang op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Universiteit Utrecht.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2016). Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit van voorschoolse instellingen. Resultaten uit het Pre-Cool cohortonderzoek. Kohnstamm Instituut.
Leseman, P., & Veen, A. (Red.) (2022). Het pre-COOL cohort tot en met groep 8. Ontwikkeling van kinderen en relatie met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Leseman, P., & Slot, P. (2023). Kwaliteit als sleutel tot maatschappelijk rendement in de kinderopvang. ESB, 108(4827S), 54-59.
Li, W., Duncan, G. J., Magnuson, K., Schindler, H. S., Yoshikawa, H., & Leak, J. (2020). Timing in early childhood education: How cognitive and achievement program impacts vary by starting age, program duration, and time since the end of the program. Annenberg EdExcange: EdWorkingPaper, 20(201), 1-99. https://doi.org/10.26300/5tvg-nt21
List, J. A., & Uchida, H. (2024). Here Today, Gone Tomorrow? Toward an Understanding of Fade-out in Early Childhood Education Programs (No. w33027). National Bureau of Economic Research.
McCormick Center For Early Childhood Leadership (2020). Head start dosage: Is more better? https://mccormickcenter.nl.edu/library/head-start-dosage-is-more-better/
Melhuish, E., Barnes, J., Gardiner, J., Siraj, I., Sammons, P., Sylva, K., & Taggart, B. (2019). A study of the long-term influence of Early Childhood Education and Care on the risk for developing special educational needs. Exceptionality Education International, 29(3), 22-41. https://doi.org/10.4324/9780203862063
Melhuish, E., Ereky-Stevens, K., Petrogiannis, K., Penderi, A. E., Rentzou, K., Tawell, A., Slot, P., Broekhuizen, M., & Leseman, P. (2015). A review of research on the effects of Early Childhood Education and Care (ECEC) upon child development. CARE project; Curriculum Quality Analysis and Impact Review of European EarlyChildhood Education and Care (ECEC). Technical Report. European Commission.
Ministerie van OCW (2024). Voorschoolse educatie. Rijksoverheid. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/voorschoolse-en-vroegschoolse-educatie/voorschoolse-educatie
OECD (2024). Education at a Glance 2024: OECD Indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c00cad36-en
Perlman, M., Fletcher, B., Falenchuk, O., Brunsek, A., McMullen, E., & Shah, P. S. (2017). Child-Staff Ratios in Early Childhood Education and Care Settings and Child Outcomes: A Systematic Review and Meta-Analysis. PLoS ONE 12(1). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0170256
Schmutz, R. (2023). Is universal early childhood education and care an equalizer? A systematic review and meta-analysis of evidence. Research in Social Stratification and Mobility, 89. https://doi.org/10.1016/j.rssm.2023.100859
Shonkoff, J. P. (2011). Building a foundation for prosperity on the science of early childhood development. Pathways Winter, 11-15.
Van Steensel, R., Fikrat-Wevers, S., Bramer, W., & Arends, L. (2019). Stimulering van geletterdheid met ouder-kindprogramma’s voor kinderen in achterstandssituaties. Een meta-analyse van effecten en werkzame elementen. Stichting Lezen.
Thompson, O. (2018). Head start’s long-run impact: Evidence from the program’s introduction. Journal of Human Resources 53(4), 1100-1139. https://doi.org/10.3368/jhr.53.4.0216.7735R1
Ulferts, H., Wolf, K. M., & Anders, Y. (2019). Impact of process quality in Early Childhood Education and Care on academic outcomes: Longitudinal meta-analysis. Child Development, 90(5), 1474-1489. https://doi.org/10.1111/cdev.13296
Vandell, D., Belsky, J., Burchinal, M., Steinberg, L., Vandergrift, N., & NICHD Child Care Research Netwerk (2010). Do effects of early child care extend to age 15 years? Results from the NICHD study of early child care and youth development. Child Development, 81(3), 737-756. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01431.x
Van Huizen, T. (2024, 4 december). Kinderopvang heeft niet altijd een gunstig effect. ESB Blog. https://esb.nu/kinderopvang-heeft-niet-altijd-een-gunstig-effect/
Van Huizen, T., Leseman, P., Oudgenoeg-Paz, O., Francot, R., Yurdakul, E., & Tiliopoulou, V. (2025). Eindrapport EVENING. Universiteit Utrecht.
Van Huizen, T., & Plantenga, J. (2018). Do children benefit from universal Early Childhood Education and Care? A meta-analysis of evidence from natural experiments. Economics of Education Review, 66, 206-222.https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2018.08.001
Van der Pluijm, M., Van Gelderen, A., & Kessels, J. (2019). Activities and strategies for low-educated parents to promote oral language development of their children. School Community Journal, 29(1), 317-362.
Van der Pluijm, M. (2020). At home in language. Design and evaluation of a partnership program for teachers with lower-educated parents in support of their young children’s language. development. Open Universiteit en Hogeschool Rotterdam.
Veen, A., & Van der Veen, I. (2019). Het Pre-COOL cohort tot en met groep 5. Ontwikkeling van kinderen en relaties met kwaliteit in de voor- en vroegschoolse periode. Kohnstamm Instituut.
Veen, A., & Weijers, D. (2019). Gemengde groepen in integrale kindcentra. Kohnstamm Instituut.
Wen, X, Leow, C., Hahs-Vaughn, D. L., Korfmacher, J., & Marcus, S. M. (2012). Are two years better than one year? A propensity score analysis of the impact of head start program duration on children's school performance in kindergarten. Early Childhood Research Quarterly, 27(4), 684-694. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2011.07.006
Yazejian, N., Bryant, D., Freel, K., Burchinal, M., & the Educare Learning Network (ELN) Investigative Team (2015). High-quality early education: Age of entry and time in care differences in student outcomes for English-only and dual language learners. Early Childhood Research Quarterly, 32(3), 23-39. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2015.02.002
Yoshikawa, H., Weiland, C., Brooks-Gunn, J., Burchinal, M. R., Espinosa, L. M., Gormley, W. T., Ludwig, J., Magnuson, K. A., Phillips, D., & Zaslow, M. J. (2013). Investing in our future: The evidence base on preschool education. Society for Research in Child Development.
Zambrana, M., Ogden T., & Zachrisson, H.D. (2020). Can pre-academic activities in Norway’s Early Childhood Education and Care Program boost later academic achievements in preschoolers at risk? Scandinavian Journal of Educational Research, 64(3), 440-456. https://doi.org/10.1080/00313831.2019.1577751
Volledige referentie: Jepma, IJ & Vander Heyden, K. (2025). De impact van voorschoolse educatie (1e update). Onderwijskennis.nl (NRO). Geraadpleegd op [dag maand jaar], van www.onderwijskennis.nl/node/1792
Korte verwijzing in de tekst: (Jepma & Vander Heyden, 2025)
Meer informatie: bekijk de disclaimer.
Onderwijsprofessionals hebben bijgedragen aan dit artikel door vanuit de praktijk mee te denken bij de afbakening van het thema en door feedback te geven op de tekst. Lees meer over de kwaliteitscriteria.
Bijdrage van
Kenmerken
Type
OverzichtsartikelGerelateerd in de kennisbank
Verdiepende bron
Kansen op een goede start
poLees verder bij SardesOnderzoek naar het verbeteren van de kansen van jonge kinderen uit kwetsbare maatschappelijke groepen bij de start in het basisonderwijs.
Verdiepende bron
VVE kan de vicieuze cirkel van armoede doorbreken
poLees verder bij Early Years blogLees hier drie belangrijke conclusies uit het Perry Preschool Experiment.
Verdiepende bron
Landelijk Expertisecentrum Jonge Kind
poLees verder bij Landelijks Expertisecentrum Jonge KindHet Landelijk Expertisecentrum Jonge Kind (LEJK) is een plek waar kennis gedeeld en gecreëerd wordt rondom het leren, ontwikkelen en onderwijzen van jongere kinderen tussen de twee en acht jaar.