Daar ging een proces aan vooraf. Voor een groot aantal leerlingen van haar Kindcentrum De Uilenburcht is het niet vanzelfsprekend dat ze verder komen in het leven. “Van huis uit krijgen kinderen hier weinig mee”, legt Iris Kuiper uit. “De verwachtingen van hun ouders zijn over het algemeen laag.” Het gemiddelde niveau van de leerlingen is niet hoog. Van de 130 leerlingen staan er bovendien een aantal op de nominatie voor een doorverwijzing naar het speciaal onderwijs.
Maar Iris is er niet de schooleider naar om bij de pakken neer te gaan zitten. Ze zet in op een brede waaier aan ondersteunende activiteiten en neemt daarbij ook de ouders mee. “Als je de ouders opgeeft, geef je de kinderen op”, zegt ze stellig. “Dat mag nooit.” De teamleden verrichten veel extra werk, waarvoor ze tijdelijk een arbeidsmarkttoelage ontvangen via het Nationaal Programma Onderwijs (NPO). “Ze verzorgen bijvoorbeeld begeleiding met huiswerk voor leerlingen na schooltijd.’’ Daarnaast heeft de school maatschappelijke ondersteuning binnengehaald. “De klassen zijn wel klein, maar zonder hulp is het bijna niet te doen”, benadrukt Iris. Op maandag is een medewerker van de gemeente aanwezig om ouders wegwijs te maken met formulieren en regelingen. Op woensdag is het beweegcentrum er en op vrijdag is er een logopedist in huis.
Eigenaarschap
Hoe overtuig je kinderen in deze context ervan dat ze zich wel degelijk kunnen ontwikkelen? In eerste instantie besloot Iris om het begrip ‘eigenaarschap’ als uitgangspunt te nemen. In het Strategisch Beleidsplan van SOOOG (Stichting Openbaar Onderwijs Oost Groningen) kwam als doelstelling aan de orde: ‘Eigenaarschap en verantwoordelijkheid van leerlingen voor hun eigen leren en hun eigen ontwikkeling.’ Hoe de bij SOOOG aangesloten scholen die doelstelling wilden realiseren, mochten ze zelf bepalen.
Een recept voor haar eigen school had Iris daarmee niet meteen te pakken. De SOOOG-academie bood haar een cursus over eigenaarschap aan en ze besloot om haar teamleden mee te nemen. Ondanks deze inspanningen lukte het haar nog niet om het hele team aan de gang te krijgen. “Het werkt niet als je als schoolleider iets interessant vindt, maar de rest er niet achter staat.”
Groeimindset
Toch liet het onderwerp Iris niet los. Voor haar schoolleidersopleiding las ze het boek De groeischool, waarin het vertrouwen in het eigen leervermogen centraal staat. Tijdens het schrijven van het schoolplan voor De Uilenburcht stuitte ze vervolgens online op het begrip dat ook in De groeischool aan de orde kwam: ‘growth mindset’ of ‘groeimindset’. Het bleek afkomstig van de Amerikaanse psycholoog Carol Dweck, die een onderscheid maakt tussen een ‘fixed mindset’ en een ‘growth mindset’. In het eerste geval is je intelligentie aangeboren, in het tweede geval ga je ervan uit dat je jezelf steeds verder kan ontwikkelen.
Ze besprak de theorie met haar teamleden en stelde een nieuwe gezamenlijke cursus voor. Die volgden ze in september 2020, op gepaste afstand. “Aan het eind van de dag hoefde niemand er meer over na te denken: hier wilden ze verder mee.”
Verder leren
Iris verdiepte zich ondertussen verder in het begrip ‘mindset’. “Ik wil de dingen die ik doe wel graag wetenschappelijk kunnen onderbouwen”, geeft ze aan. De theorie van Dweck bleek aan kritiek onderhevig. Had de nadruk op een ‘groeimindset’ wel effect op de resultaten van de leerlingen? Volgens sommige onderzoekers zou dat effect verwaarloosbaar klein zijn. “Je kan er geen enorme sprongen in de opbrengst mee maken”, erkent Iris. “Maar het gaat ons niet om een gemiddeld hogere score bij de Cito-toets. Wij willen dat kinderen beseffen dat ze kunnen leren.” En wanneer de leraren erin geloven dat iedere leerling zich kan ontwikkelen, leidt dat tot hogere verwachtingen over de leerlingen. Dat is van belang, omdat leerkrachtverwachtingen van invloed zijn op het eigen pedagogisch en didactisch handelen; daarmee beïnvloeden ze de kwaliteit van het leren en de ontwikkeling van hun leerlingen.
In een omgeving waarin leren niet vanzelfsprekend is, betekent dat al grote winst. “Het glas is hier in Beerta vaker half leeg dan half vol”, legt Iris uit. “Hoe mooi is het dan om mee te geven dat je altijd verder kan leren en dat de wereld aan je voeten ligt? Ook de leerlingen die naar het speciaal onderwijs gaan, kunnen leren!” Een werkgroep binnen de school ging met ‘groeimindset’ en ‘groeitaal’ aan de slag. Een externe adviseur-onderzoeker Mindset kwam drie dagen langs om les te geven en de mindset van leerlingen in de klassen te bestuderen.
Leerkuil
Aan een webinar van filosofiedocent James Nottingham ontleende Iris vervolgens een nuttig instrument. Met ‘The learning pit’ of ‘Leerkuil’ omschrijft Nottingham leren als een proces waar je moeite voor moet doen. Als je aan iets nieuws begint beland je altijd in een kuil, omdat je vaardigheden tekort lijken te schieten. ‘Een leerproces is eigenlijk een aaneenschakeling van meerdere leerkuilen,’ is te lezen bij Platform Mindset.
Leerkrachten en leerlingen gingen enthousiast met het concept aan de slag. “Het levert goede gesprekken op over het leerproces”, legt Iris uit. “Op welk punt van de leerkuil sta je nu en wat heb je nodig? Bewustwording helpt enorm.” De leerkrachten gingen zich afvragen of ze wel genoeg ‘groeitaal’ gebruikten om hun leerlingen te stimuleren. Bij de leerlingen zelf bleek de leerkuil ook aan te slaan. “Als je er regelmatig mee bezig bent, merk je dat kinderen zelf die kuilen gaan tekenen voor hun werk.”
Formatief evalueren
Ondertussen was Iris begonnen aan de leergang Gespreid Leiderschap van Bazalt Groep. Daar verdiepte ze zich onder andere in het begrip ‘formatief evalueren’, waarmee je het leerproces nog beter kan ondersteunen. “Van het begrip groeimindset kan je mooi verder bouwen naar formatief evalueren”, merkte ze. “Wij gebruiken het boek van Shirley Clarke (Leren zichtbaar maken met formatieve evaluatie, red.). Dat is echt mijn ‘bijbeltje’.” In aansluiting daarop is ze met haar teamleden gaan praten over rapporten. “Moeten we van een rapport met cijfers misschien overstappen naar een rapport in groeitaal?”
Voorlopig is Iris niet uitgedacht over het leerproces van de leerlingen op De Uilenburcht. Een leerling kan een onvoldoende halen en toch een ontwikkeling laten zien. Misschien kan een portfolio helpen om dat in beeld te brengen? “Het gaat erom dat we voor de kinderen inzichtelijk maken dat ze vooruit gaan. Bij ‘Ik weet het niet’ hoort altijd een extra woordje: ‘Ik weet het nóg niet’”, benadrukt ze. Ieder kind dat daarvan doordrongen is, kan verder leren.
Meer weten over leerkrachtverwachtingen? Lees ook | Leerkrachtverwachtingen
Bron foto bovenaan: Drazen Zigic / Shutterstock
