De snel veranderende maatschappij vraagt van studenten dat zij zich snel kunnen aanpassen en ontwikkelen. Door betrokkenheid en verbinding met de samenleving kunnen zij hun kritisch denken en hun probleemoplossend vermogen ontwikkelen. Universiteiten moeten studenten daarom de mogelijkheid bieden om ervaringsgericht te leren, in nauwe samenwerking met maatschappelijke partners.
Community Service Learning (CSL) is een manier om ervaringsgericht leren te stimuleren. Dit wordt algemeen beschouwd als een effectieve aanpak voor het ontwikkelen en onderhouden van relaties tussen universiteiten en de maatschappij. Het blijkt daarnaast de cognitieve ontwikkeling en academische prestaties van studenten te verbeteren.
Tot nu toe was er geen systematische evaluatie uitgevoerd naar algemene ontwerpprincipes en de integratie van CSL in universitaire opleidingen. Algemene ontwerpprincipes geven onderwijsontwikkelaars op universiteiten handvatten om CSL succesvol te implementeren, ongeacht de discipline of het vak.
Ontwerpprincipes van CSL en implementatiestappen
In deze review zijn ruim 1400 Engelstalige artikelen geanalyseerd die betrekking hadden op de implementatie van CSL op universitair niveau bij uiteenlopende disciplines. Daaruit is een aantal algemene ontwerpprincipes en implementatiestappen naar voren gekomen om dit succesvol te ontwikkelen en in te voeren:
1. Doelstelling en opleidingsvorm op elkaar afstemmen.
De eerste stap is de doelstellingen van zowel de studenten als de samenwerkingspartners vast te stellen. Het kan onder andere gaan om: inzicht krijgen in complexe maatschappelijke vraagstukken, verbeteren van sociale vaardigheden en probleemoplossende competenties, klassikale kennis overbrengen naar de ‘echte wereld’ en reflecteren op waarden en vaardigheden.
Het leeraanbod moet worden afgestemd op de capaciteit van de student en voortbouwen op zijn eerdere ervaring (scaffolding). Belangrijk is om studenten goed voor te bereiden op CSL met een training of cursus. Mogelijke onderwijsvormen zijn samenwerken aan concrete vraagstukken uit de praktijk. Ook excursies of een rollenspel kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van competenties die nodig zijn voor CSL. Het onderwijs kan verder vorm worden gegeven vanuit een vakgebied, vanuit een gedefinieerd probleem of een project.
Naarmate studenten ervaring hebben opgedaan met CSL, kunnen meer reflectieve vaardigheden ontwikkeld worden en kunnen zij zelfstandiger een complex SCL-project met een partner aangaan.
Bij het vaststellen van passende projecten en de ontwikkeling van de doelstellingen moeten ook de belangen van de samenwerkingspartner worden meegenomen, vanuit een gelijkwaardige partnerrelatie. Afspraken en verantwoordelijkheden kunnen worden vastgelegd in een convenant of contract.
2. Het aangaan van een relatie met de samenwerkingspartner.
De tweede stap is het aangaan van een relatie met de samenwerkingspartner. Een voorbereidingstijd van drie maanden voor een samenwerkingsproject, contact onderhouden op verschillende manieren en uitwisselen van onderwijsdoelen zijn belangrijke elementen voor een succesvol samenwerkingsproject. Zowel de coördinatoren van de opleiding als de studenten kunnen het voortouw nemen in het contact met potentiële partners en de invulling van het project. Als de coördinator het contact legt is het misschien efficiënter en meer duurzaam voor de relatie. Voor studenten kan het uitdagender zijn om meer initiatief te nemen, met de juiste waarborgen (zoals ervaring) kan het beide partijen voordelen opleveren.
3. Het definiëren van een reflectie- en evaluatiestrategie.
In de derde fase moet de cursuscoördinator de meest geschikte vorm van reflectie en evaluatie kiezen op basis van de cursusdoelstellingen, eerdere CSL-ervaring, type CSL-activiteit en de beschikbaarheid van middelen. Reflectie moet idealiter gekoppeld worden aan de leerervaring en regelmatig plaatsvinden. Elementen als feedback, beoordeling en verduidelijking van waarden moeten daarin een plaats krijgen. Reflectie kan meer of minder intensief zijn, naar gelang de ervarenheid van studenten. Schriftelijke of verbale reflectie kunnen beide effectief zijn als de voorwaarden gewaarborgd zijn, zoals een veilige omgeving.
Evaluatie door de betrokken partijen is nodig om de leerdoelen aan te scherpen en de kwaliteit van de resultaten te toetsen. Ook geeft het richting aan nieuwe CSL-activiteiten. Hiervoor kunnen zowel diepte-interviews als vragenlijsten worden gebruikt. Zowel het proces als een eindresultaat (bijvoorbeeld een product) kunnen onderwerp van studentenbeoordeling in CSL zijn
Voorwaarden voor succesvolle invoering van CSL
Belangrijk is nog te noemen dat invoering CSL een voortdurend proces is en dat de drie stappen gelijktijdig ontwikkeld moeten worden. Veel studies benadrukken ook het belang van voortbouwen op eerdere kennis en ervaring (scaffolding) zodat studenten geleidelijk meer zelfstandigheid en eigenaarschap ontwikkelen. Ook reflecteren, in verschillende leerfases, draagt positief bij aan CSL.
Lees de volledige review
Onderzoeksteam: Geertje Tijsma (VU), Femke Hilverda (EUR), Aukelien Scheffelaar (VU), Sven Alders (VU), Linda Schoonmade (Amsterdam UMC), Nadine Blignaut (VU) en Marjolein Zweekhorst (VU).
